II SA/Rz 1795/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w RzeszowieRzeszów2024-03-07
NSAAdministracyjneWysokawsa
akty stanu cywilnegoksięgi metrykalnedostęp do archiwówustawa o narodowym zasobie archiwalnymprawo o aktach stanu cywilnegomateriały archiwalnefotografowaniedigitalizacjaorzecznictwo administracyjne

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję odmawiającą sfotografowania ksiąg metrykalnych, uznając prawo do dostępu do materiałów archiwalnych na zasadach ustawy o narodowym zasobie archiwalnym.

Skarżący zwrócił się o sfotografowanie ksiąg metrykalnych, dla których minął okres przechowywania w urzędzie, ale nie zostały jeszcze przekazane do archiwum. Organy administracji odmówiły, powołując się na przepisy Prawa o aktach stanu cywilnego dotyczące okresów przechowywania. Sąd uchylił decyzje, uznając, że dostęp do materiałów archiwalnych powinien być regulowany przez ustawę o narodowym zasobie archiwalnym, która zapewnia powszechny dostęp po upływie określonych terminów, niezależnie od trwającego jeszcze okresu przechowywania w urzędzie.

Sprawa dotyczyła skargi K.M. na decyzję Wojewody Podkarpackiego odmawiającą udostępnienia ksiąg metrykalnych w celu wykonania fotografii. Skarżący wnioskował o możliwość zeskanowania ksiąg, dla których minął okres przechowywania w urzędzie stanu cywilnego (100 lat dla ksiąg urodzeń, 80 lat dla ksiąg małżeństw i zgonów), a które nie zostały jeszcze przekazane do archiwum państwowego. Kierownik USC odmówił, argumentując, że okresy przechowywania jeszcze nie upłynęły, a księgi nie stały się materiałami archiwalnymi. Wojewoda podtrzymał tę decyzję, wskazując, że udostępnianie ksiąg na zasadach archiwalnych jest możliwe dopiero po upływie okresu przechowywania w urzędzie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uznał skargę za zasadną. Sąd powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i własną praktykę, zgodnie z którą dostęp do materiałów archiwalnych, w tym aktów stanu cywilnego, po upływie wskazanych terminów (100/80 lat), powinien być regulowany przez ustawę o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, która stanowi lex specialis w tym zakresie. Sąd podkreślił, że przepisy Prawa o aktach stanu cywilnego dotyczące okresów przechowywania nie mogą stanowić podstawy do odmowy udostępnienia materiałów, które już osiągnęły status archiwalny. Nawet jeśli księgi zawierają akty urodzeń (100 lat) i małżeństw/zgonów (80 lat), a okres dla tych drugich minął, dostęp powinien być możliwy zgodnie z ustawą archiwalną. Sąd uchylił zaskarżone decyzje, zasądzając jednocześnie koszty postępowania od Wojewody na rzecz skarżącego.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Dostęp do ksiąg metrykalnych, dla których minął okres przechowywania w urzędzie stanu cywilnego, powinien być regulowany przez ustawę o narodowym zasobie archiwalnym, która stanowi lex specialis i zapewnia powszechny dostęp do materiałów archiwalnych.

Uzasadnienie

Sąd uznał, że przepisy ustawy o narodowym zasobie archiwalnym określają, co jest materiałem archiwalnym i na jakich zasadach odbywa się jego udostępnianie. Okresy przechowywania w urzędzie stanu cywilnego nie mogą ograniczać prawa dostępu do materiałów archiwalnych, gdy te spełniają kryteria ustawy archiwalnej.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (7)

Główne

p.p.s.a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 151

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.a.s.c. art. 128 § ust. 1

Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego

p.a.s.c. art. 130 § ust. 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego

u.n.z.a. art. 16a § ust. 1

Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach

u.n.z.a. art. 16b § ust. 2 pkt 1

Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach

u.n.z.a. art. 16d § ust. 1 pkt 1 lit. a)

Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach

Argumenty

Skuteczne argumenty

Dostęp do ksiąg metrykalnych, dla których minął okres przechowywania w urzędzie, powinien być regulowany przez ustawę o narodowym zasobie archiwalnym, a nie Prawo o aktach stanu cywilnego. Ustawa o narodowym zasobie archiwalnym stanowi lex specialis w zakresie dostępu do materiałów archiwalnych. Okresy przechowywania w urzędzie stanu cywilnego nie mogą ograniczać prawa dostępu do materiałów archiwalnych, gdy spełnione są przesłanki ustawy archiwalnej. Fakt łącznego prowadzenia różnych rodzajów ksiąg w jednej księdze metrykalnej nie stanowi podstawy do odmowy udostępnienia jej do sfotografowania, jeśli choćby dla części aktów minął wymagany okres dostępu.

Odrzucone argumenty

Okresy przechowywania ksiąg stanu cywilnego w urzędzie stanu cywilnego jeszcze nie upłynęły, a zatem nie stały się materiałami archiwalnymi. Udostępnianie ksiąg na zasadach archiwalnych możliwe jest dopiero po upływie okresu przechowywania księgi w urzędzie stanu cywilnego. Skarżący nie należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania wnioskowanych aktów stanu cywilnego na podstawie Prawa o aktach stanu cywilnego.

Godne uwagi sformułowania

nieprawidłowa jest taka ich interpretacja, która kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Wykładnia art. 130 ust. 4 p.a.s.c. w związku z art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. musi odbywać się w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Przepisy tej ostatniej ustawy stanowią według NSA lex specialis względem unormowań p.a.s.c. w zakresie, w jakim określają, co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów. brak jest podstaw do uznania, że trudności techniczne w udostępnianiu materiałów archiwalnych (...) mogą wprowadzać ograniczenia w obowiązującej zasadzie powszechnego dostępu.

Skład orzekający

Jerzy Solarski

przewodniczący

Magdalena Józefczyk

sprawozdawca

Maria Mikolik

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Udostępnianie materiałów archiwalnych, w tym aktów stanu cywilnego, po upływie terminów określonych w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym, niezależnie od przepisów Prawa o aktach stanu cywilnego dotyczących okresów przechowywania w urzędzie."

Ograniczenia: Dotyczy ksiąg metrykalnych sporządzonych przed wejściem w życie Prawa o aktach stanu cywilnego (przed 1 marca 2015 r.) oraz sytuacji, gdy księgi te nie zostały jeszcze przekazane do archiwum państwowego.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy powszechnego prawa dostępu do historii zapisanej w księgach metrykalnych, co może być interesujące dla genealogów i osób zainteresowanych historią.

Czy Twoja historia rodzinna jest ukryta w księgach metrykalnych? Sąd wyjaśnia prawo dostępu do archiwów.

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Rz 1795/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-03-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jerzy Solarski /przewodniczący/
Magdalena Józefczyk /sprawozdawca/
Maria Mikolik
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne
Akta stanu cywilnego
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 1681
art. 130 ust. 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk /spr./ WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2024 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Wojewody Podkarpackiego z dnia 15 września 2023 r. nr O-III.6231.6.2023 w przedmiocie odmowy udostępnienia ksiąg metrykalnych w celu wykonania fotografii I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w [...] z dnia 4 sierpnia 2023 r. nr USC.5364.1.2023; II. zasądza od Wojewody Podkarpackiego na rzecz skarżącego K. M. kwotę 697 zł /słownie: sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Wojewody Podkarpackiego (dalej: "Wojewoda", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z 19 maja 2023r,. nr O-III.6231.6.2023, o odmowie sfotografowania ksiąg metrykalnych.
Wydanie decyzji poprzedzało postępowanie administracyjne o następującym przebiegu:
Wnioskiem z 12 maja 2023r. KM (dalej: "Skarżący") zwrócił się do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w [...] (dalej: "Kierownik USC" lub "organ I instancji") o udostępnienie do skanowania akt stanu cywilnego, obejmujących księgi (w tym księgi łączone), dla których okres przechowywania w urzędzie minął, a nie zostały jeszcze przekazane do właściwego archiwum.
Decyzją z [...] sierpnia 2023r. nr [...] Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w [...] odmówił udostępnienia ksiąg metrykalnych w celu skanowania/sfotografowania aktów stanu cywilnego z tych ksiąg.
Organ I instancji wyjaśnił, że maksymalne okresy przechowywania ksiąg stanu cywilnego w Urzędzie Stanu Cywilnego w [...] jeszcze nie upłynęły. Księgi nie zostały zamknięte, a zatem nie powstał obowiązek ich przekazania do właściwego archiwum państwowego, przez co nie stały się materiałami archiwalnymi. W zasobach Urzędu Stanu Cywilnego znajdują się między innymi księgi wyznaniowe prowadzone przez parafie z terenu gminy [...]. Księgi stanu cywilnego prowadzone były przez kościoły, które rejestrowały urodzenia, małżeństwa oraz zgony. Księgi te są łączone okresami i zgodnie z przepisami nie podlegają przekazaniu do archiwum państwowego, w konsekwencji są przechowywane w Urzędzie Stanu Cywilnego. Żądanie Skarżącego nie mogło zatem zostać uwzględnione.
Skarżący w odwołaniu od ww. decyzji zarzucił naruszenie art. 16a ust. 1, art. 16b ust. 2 pkt 1 oraz art. 16d ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz. U. z 2020 r. poz. 164) – dalej: "u.n.z.a." w związku z art. 130 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2014r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2023r. poz. 1378 z późn. zm.) – dalej: "p.a.s.c.".
Decyzją z 15 września 2023r. nr O-III.6231.6.2023 Wojewoda Podkarpacki utrzymał w mocy decyzję Kierownika USC.
Organ odwoławczy podał, że stosownie do art. 128 ust. 1 p.a.s.c. kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi stanu cywilnego prowadzone przed dniem wejścia w życie ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeśli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, to termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze. W efekcie księga stanu cywilnego zawierająca np. księgi urodzeń, małżeństw i zgonów, powinna być przechowywana przez okres właściwy dla księgi urodzeń, czyli przez najdłuższy możliwy. Udostępnianie aktów stanu cywilnego znajdujących się w księdze, dla której nie upłynął jeszcze okres jej przechowywania urzędzie stanu cywilnego, podlega przepisom p.a.s.c. Z kolei udostępnianie ksiąg stanu cywilnego, dla których okres przechowywania w urzędzie stanu cywilnego już minął odbywa się na podstawie u.n.z.a. Udostępnianie ksiąg na zasadach archiwalnych możliwe jest po upływie okresu przechowywania księgi w urzędzie, co jest konsekwencją zasady ograniczonej jawności ksiąg stanu cywilnego. Z tego względu, kierownik urzędu stanu cywilnego każdorazowo dokonuje oceny, które regulacje mają zastosowanie w danym przypadku.
Wojewoda podał, że maksymalne okresy przechowywania ksiąg stanu cywilnego w Urzędzie Stanu Cywilnego w [...] jeszcze nie upłynęły. Przechowywane księgi nie zostały zamknięte, a zatem nie powstał obowiązek ich przekazania do właściwego archiwum państwowego, przez co nie stały się materiałami archiwalnymi. Skoro nie upłynęły maksymalne okresy przechowywania ksiąg stanu cywilnego we właściwym urzędzie stanu cywilnego, to nie może mieć zastosowania przepis art. 130 ust. 4 p.a.s.c. Udostępnienie ich na zasadach określonych w u.n.z.a. będzie możliwe po upływie okresu przechowywania ksiąg w Urzędzie Stanu Cywilnego w [...]. Wojewoda wskazał, że Skarżący nie należy do kręgu podmiotów wymienionych w art. 45 p.a.s.c., uprawnionych do uzyskania wnioskowanych aktów stanu cywilnego. Tym samym zasadnie organ I instancji odmówił umożliwienia skarżącemu sfotografowania ksiąg metrykalnych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, KM wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a ponadto o zasądzenie kosztów postępowania.
Zdaniem Skarżącego, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem:
1. art. 128 ust. 1 p.a.s.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że normy tam zawarte regulują zasady udostępniania opisanych akt stanu cywilnego osobom trzecim, a przez to, że stanowią podstawę do odmowy udostępniania akt Skarżącemu celem ich digitalizacji, podczas gdy przepisy te regulują zasady przekazywania ksiąg stanu cywilnego z urzędu stanu cywilnego do archiwum, a więc nie mogą stanowić podstawy prawnej do odmowy udostępnienia ksiąg do digitalizacji;
2. art. 16a ust. 1 oraz art. 16d ust. 1 pkt 1 u.n.z.a. w związku z art. 130 ust. 4 p.a.s.c. poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji, gdy art. 130 ust. 4 zd. drugie p.a.s.c. stanowi, że akta stanu cywilnego sporządzone przed wejściem w życie p.a.s.c., po upływie 80 lat (dla ksiąg małżeństw i zgonów) i 100 lat (księgi urodzeń) od zamknięcia księgi, tak długo jak długo nie zostały przekazane do archiwum, są udostępniane przez kierownika urzędu stanu cywilnego na zasadach określonych w u.n.z.a., a zgodnie z art. 16a ust. 1 u.n.z.a. każdemu przysługuje prawo dostępu do materiałów archiwalnych, natomiast zgodnie z art. 16d ust. 1 pkt. 1 lit. a) u.n.z.a. podmioty zobowiązane udostępniają zainteresowanym materiały archiwalne przez umożliwienie osobistego utrwalenia ich treści w postaci m.in. odwzorowań cyfrowych;
3. art. 130 ust. 5 p.a.s.c. poprzez przyjęcie, że ma zastosowanie w niniejszej sprawie do Skarżącego (i może być odmową udostępnienia żądanych akt do digitalizacji), podczas gdy przepis ten stosuje się wyłącznie do osób uprawnionych do otrzymania odpisu akt stanu cywilnego (niezależnie od tego czy upłynął okres przechowywania akt czy nie), a bezspornym jest, że takie uprawnienie Skarżącemu nie przysługuje i nie na tej podstawie żądał udostępnienia akt do digitalizacji.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda Podkarpacki wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas zajęte stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna z przyczyn w nie niej wywiedzionych, co doprowadziło do jej uwzględnienia.
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022r. poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 259 z późn. zm.) - dalej: "p.p.s.a.". Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli miało ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Zgodnie z art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.
Z przekazanych do Sądu akt administracyjnych wynika, że we wniosku złożonym drogą elektroniczną 12 maja 2023r i uzupełnionego 15 czerwca 2023r. Skarżący zwrócił się do Organu I instancji o wyrażenie zgody na sfotografowanie ksiąg metrykalnych znajdujących się w zasobach Urzędu Stanu Cywilnego w [...], dla których minęły okresy przechowywania określone w art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. tj. 100 lat dla aktów urodzeń i 80 lat dla aktów małżeństw i zgonów, które nie zostały jeszcze przekazane do właściwego archiwum państwowego na podstawie u.n.z.a.
Sąd po przeanalizowaniu przywołanych w skardze orzeczeń, przyznał rację Skarżącemu, że okoliczności sprawy, w których występuje są analogiczne do tych, w jakich orzekał NSA w wyroku z dnia 1 marca 2023r., sygn. II OSK 192/22 (dostępny w CBOSA). Stwierdzono w nim przekonująco, że nieprawidłowa jest taka ich interpretacja, która kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Podkreślono, że z art. 130 ust. 4 p.a.s.c. wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego lub aktów zbiorowych stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. W tym ostatnim przepisie mowa jest jedynie o ich przechowywaniu, co pozwala przyjąć, że przepis ten reguluje zasady udostępnienia materiałów o tyle, że wskazuje na podmiot odpowiedzialny za ich udostępnienie. Wyraźnie podkreślono w tym wyroku: Nie stanowi jednak podstawy do uznania, że brak upływu okresu przechowywania aktów stanu cywilnego ze względu chociażby na prowadzenie więcej niż jednej księgi stanu cywilnego w danej księdze stanu cywilnego, uniemożliwia udostępnienie tych ksiąg, dla których upłynął okres 100 lat w przypadku księgi urodzeń i 80 lat w przypadku księgi małżeństw lub zgonów. Wykładnia art. 130 ust. 4 p.a.s.c. w związku z art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. musi odbywać się w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. W art. 16b ust. 2 pkt 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach mowa jest, że materiały archiwalne podlegają udostępnianiu nie wcześniej niż w przypadku:
1) aktów stanu cywilnego lub ksiąg stanu cywilnego, od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło odpowiednio sporządzenie aktu lub zamknięcie księgi, dotyczących:
a) urodzeń - po 100 latach,
b) małżeństw i zgonów - po 80 latach.
Przepisy tej ostatniej ustawy stanowią według NSA lex specialis względem unormowań p.a.s.c. w zakresie, w jakim określają, co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów. Za prezentowanym w uzasadnieniu rozumieniem omawianych przepisów przemawia również kontekst historyczny prowadzenia ksiąg stanu cywilnego w latach, które obejmują księgi metrykalne (wyrok WSA w Rzeszowie z 29 listopada 2023r. sygn.. akt II SA/Rz 1009/23, dostępny w CBOSA).
W analogiczny sposób zinterpretowano i zastosowano przepisy p.a.s.c. w wyroku tutejszego Sądu z 9 lutego 2022r., o sygn. akt II SA/Rz 1540/22, (dostępny w CBOSA). WSA w przywołanym orzeczeniu w pełni podzielił stanowisko, wyrażone m.in. w wyroku WSA w Krakowie z 5 listopada 2019r. sygn. III SA/Kr 925/19, w wyroku NSA z 22 stycznia 2019r., sygn. II OSK 417/17 oraz w wyroku WSA w Warszawie z 4 kwietnia 2019 r. IV SA/Wa 538/19, że brak jest podstaw do uznania, że trudności techniczne w udostępnieniu materiałów archiwalnych (w szczególności w sytuacji, gdy objęte okresem ochronnym akty urodzenia znajdują się w tej samej księdze co akty małżeństwa i zgonu - stanowiące zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 2 materiał archiwalny) mogą wprowadzać ograniczenia w obowiązującej zasadzie powszechnego dostępu.
Analogiczne stanowisko wypowiedział też WSA w Rzeszowie w wyroku z 19 października 2022r., sygn. II SA/Rz 578/22 (dostępny w CBOSA) i stanowisko to Sąd orzekający w tej sprawie w całości podziela i uznaje za własne. Zasadnie podkreśla się w tym orzeczeniu, że z przepisu art. 130 ust. 4 p.a.s.c. wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego lub ksiąg stanu cywilnego w oparciu o reguły wynikające z ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Obowiązek ten powstaje każdorazowo w odniesieniu do aktów stanu cywilnego sporządzonych w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie p.a.s.c., a więc przed 1 marca 2015r., w sytuacji gdy księga stanu cywilnego nie została jeszcze przekazana do archiwum państwowego, a upłynęły okresy, o których mowa w art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. Istota tej regulacji polega na wskazaniu podmiotu odpowiedzialnego za udostępnienie wskazanych nią materiałów w okresie przejściowym, tj. do czasu ich przekazania właściwemu archiwum, a nie terminów otwierających lub zamykających możliwość takiego udostępnienia.
Zdaniem Sądu, w odniesieniu do księgi stanu cywilnego, w stosunku do której nie upłynął jeszcze okres jej przechowywania w urzędzie stanu cywilnego, choćby z uwagi na łączne prowadzenie w księdze zarówno księgi małżeństw, jak i urodzeń oraz zgonów, lecz jest ona księgą zamkniętą, co do zasady, również nie stosuje się przepisów p.a.s.c., gdy chodzi o udostępnianie zgromadzonych w niej zasobów, ponieważ wraz z zamknięciem tej księgi stanowi ona materiał archiwalny. Kwestię udostępniania materiałów archiwalnych reguluje zaś ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Sąd stwierdził, że błędna jest interpretacja organów administracji, które kwestię udostępniania wnioskowanych przez skarżącego materiałów z ksiąg stanu cywilnego wiązały z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Trzeba zauważyć, że art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. nie reguluje zasad udostępniania zawartości ksiąg stanu cywilnego, lecz normuje obowiązki kierownika urzędu stanu cywilnego związane z przekazaniem tych ksiąg do właściwych archiwów państwowych po upływie oznaczonych w tym przepisie terminów. Taka konstrukcja sama w sobie nie ustanawia zatem żadnych reguł dotyczących udostępniania ww. materiałów, a więc nie można było wywodzić z niej podstawy prawnej do odmowy ich udostępnienia. Jednocześnie z art. 130 ust. 4 p.a.s.c. oraz wcześniej powołanych przepisów nie można wywnioskować więcej niż to, że po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. akty stanu cywilnego sporządzone w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed 1 marca 2015r. (przed dniem wejścia w życie p.a.s.c.) z jednej stronny nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego, z drugiej zaś podlegają przekazaniu do właściwego archiwum państwowego, co jednak nie oznacza, że upływ okresów przekazania determinuje kwestię udostępnienia takich materiałów, w tym akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego. Przepisy te stanowią o przechowywaniu, a nie o udostępnianiu ww. materiałów. Przepis art. 128 ust. 1, w szczególności zd. 2 oraz ust. 1a p.a.s.c. nie wprowadzają zmian w odniesieniu do zasad udostępniania aktów stanu cywilnego, bo okres przechowywania ksiąg nie oznacza, że wspólny jest także okres ich udostępniania.
Zestawienie treści powyższych regulacji prowadzi do wniosku, że przepisy ustawy o narodowym zasobie archiwalnym należy traktować jako lex specialis względem unormowań p.a.s.c. w zakresie, w jakim określają one co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów. Dlatego wykładnia przywołanego art. 130 ust. 4 p.a.s.c. oraz wcześniejszych unormowań musi odbywać się w ścisłym powiązaniu przede wszystkim z art. 16a i 16b ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, gdyż w innym przypadku niweczyłoby to przewidziane w art. 16a ust. 1 ww. ustawy powszechne prawo dostępu każdego do materiałów archiwalnych. Stanowiska tego nie niweczy też zdanie 2 w art. 130 ust. 4 p.a.s.c., że udostępnianie ww. materiałów przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum odbywa się na zasadach określonych w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, co mogłoby sugerować związek między upływem terminu przechowywania księgi w urzędzie stanu cywilnego a jej udostępnianiem.
Z art. 16b ust. 2 pkt 1 u.n.z.a. jasno wynika, że materiały archiwalne w postaci aktów stanu cywilnego podlegają udostępnieniu nie wcześniej niż od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło odpowiednio sporządzenie aktu lub zamknięcie księgi, dotyczących: a) urodzeń - po 100 latach; b) małżeństw i zgonów - po 80 latach. Skoro ustawodawca sprecyzował, kiedy wspomniany zasób archiwalny podlega udostępnieniu na zasadach przedmiotowej ustawy, to nie można wywodzić z przepisów o przechowywaniu ksiąg stanu cywilnego zawartych w p.a.s.c. skutków przeciwstawnych w stosunku do unormowania zawartego w art. 16a ust. 1 oraz art. 16b ust. 2 pkt 1 lit. a i "b" u.n.z.a.
W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie wyraża się pogląd, że brak podstaw do uznania trudności technicznych w udostępnianiu materiałów archiwalnych, w szczególności w sytuacji, gdy objęte okresem ochronnym akty urodzenia znajdują się w tej samej księdze co akty małżeństwa i akt akty zgonu stanowiące materiał archiwalny, mogą wprowadzać ograniczenia w obowiązującej zasadzie powszechnego dostępu (zob. wyrok NSA z 22 stycznia 2019r., sygn. II OSK 417/17; wyrok WSA w Krakowie z 5 listopada 2019r., sygn. III SA/Kr 925/19; wyrok WSA w Warszawie z 4 kwietnia 2019r., sygn. IV SA/Wa 538/19; wyrok WSA w Rzeszowie z 9 lutego 2022r., sygn. II SA/Rz 1540/21; wyrok WSA w Łodzi z 14 lipca 2022r., sygn. III SA/Łd 252/22 (opubl. w CBOSA).
Sposób prowadzenia ksiąg nie może ograniczać zasady powszechnego dostępu wynikającej z art. 16 ust. 1 u.n.z.a. Oceny tej nie podważa zmiana stanu prawnego w zakresie art. 28 ust. 4 p.a.s.c., choćby z tego powodu, że przedmiotem niniejszej sprawy była kwestia udostępnienia aktów stanu cywilnego sporządzonych przed dniem wejścia w życie aktualnie obowiązującego Prawa o aktach stanu cywilnego, a więc do tych aktów art. 28 ust. 4 p.a.s.c. nie znajduje zastosowania. Jedynymi adekwatnymi unormowaniami w tym zakresie są art. 16a-16b oraz 22c ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, przy czym ostatni z wymienionych wprowadza zabezpieczenia wolności i praw osób, których dotyczą dane zawarte w materiałach archiwalnych, np. w formie anonimizacji, w zw. zart. 130 ust. 4 zd. 2 p.a.s.c.
Mając na względzie powyższe Sąd stwierdził, że organy dokonały nieprawidłowej wykładni i nieprawidłowo zastosowały wobec Skarżącego art. 128 ust. 1 oraz art. 130 ust. 4 p.a.s.c., co miało wpływ na wynik sprawy w postaci odmowy dostępu do żądanych ksiąg. Błędna wykładnia stanowi naruszenie przepisów prawa materialnego, co wyczerpuje przesłankę uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.
Ponownie rozpoznając sprawę konieczne będzie uwzględnienie przez organ administracji ustaleń Sądu w zakresie przedstawionej w niniejszym wyroku oceny prawnej, a następnie rozpoznanie wniosku Skarżącego przy uwzględnieniu reguł wskazanych w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Procedując w sprawie, organ powinien przy tym ocenić, czy nie zachodzą przesłanki uzasadniające ograniczenie powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych w zakresie i na zasadach wynikających z art. 16b ust. 1 ww. ustawy, stosując przy tym ewentualnie instrumenty wskazane w art. 22c ust. 1-3 u.n.z.a.
Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzekł jak w punkcie I wyroku.
O kosztach postępowania przed WSA orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1p.p.s.a. obejmując nimi koszty pokrytego wpisu sądowego w kwocie 200 zł, opłatę skarbową należną od udzielonego pełnomocnictwa w kwocie 17 zł oraz 480 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego pełnomocnika strony skarżącej - § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 15 ust. 3 pkt 1-4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI