II SA/Rz 166/25

II SA/Rz 166/25 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2025-06-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Elżbieta Mazur-Selwa /przewodniczący/
Paweł Zaborniak /sprawozdawca/
Piotr Godlewski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2025 poz 337
art. 2 ust. 1, art. 2 ust. 3 pkt 3
Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 §  1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur-Selwa Sędziowie WSA Paweł Zaborniak /spr./ WSA Piotr Godlewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 grudnia 2024 r. nr 010070/680/2746194/2024 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 sierpnia 2024 r. nr 010070/680/2746194/2024.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi A.S. (dalej: "Skarżąca") jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej" "Prezes" lub "Organ odwoławczy") z dnia 6 grudnia 2024 r., nr 010070/680/2746194/2024, wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego.
Z uzasadnienia skargi oraz nadesłanych akt administracyjnych wynika, że decyzją z dnia 21 sierpnia 2024 r., nr 010070/680/2746194/2024, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "ZUS" lub "Organ I instancji") odmówił przyznania Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r.
Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ ZUS wskazał, iż przyczyną nieprzyznania prawa do wnioskowanego świadczenia była utrata przez Skarżącą legalnego pobytu w Polsce w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej. Organ I instancji podał, iż z uwagi na powyższy fakt, status UKR nabyty w Polsce zostaje anulowany. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest odmowa przyznania prawa do świadczenia wychowawczego.
Pismem z dnia 29 sierpnia 2024 r. Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji Organu I instancji.
Decyzją z dnia 6 grudnia 2024 r. nr 010070/680/2746194/2024 Prezes ZUS zaskarżone rozstrzygnięcie utrzymał w mocy. Organ odwoławczy wskazał, iż z zapisów z rejestru Komendanta Głównego Straży Granicznej wynika, że od dnia następującego po 28 stycznia 2023 r., Skarżąca utraciła prawo do legalnego pobytu w Polsce jako uchodźca przybyły do Polski w związku z działaniami wojennymi na Ukrainie, na podstawie wykreślenia z ww. rejestru z powodu zarejestrowania się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. Prezes wskazał nadto, iż obywatel Ukrainy, po ponownym przyjeździe do Polski w celu aktualizacji danych w zakresie legalności pobytu, powinien skontaktować się z Urzędem Gminy/Miasta w miejscu zamieszkania celem ponownego nadania statusu UKR od daty powrotu do Polski. Dane Skarżącej w rejestrze Komendanta Głównego Straży Granicznej nie zostały poprawione, co musiało skutkować musiało wydaniem decyzji odmownej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie (dalej WSA) Skarżąca zaskarżyła powyższą decyzję wskazując, że po rozpoczęciu wojny na Ukrainie uciekła wraz z bliskimi na Łotwę, gdzie złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze. Na Łotwie Skarżąca wraz z rodziną przebywała do 4 września 2022 r., kiedy jej rodzice zabrali ją wraz z córką do Polski. Następnego dnia po przyjeździe do [...] Skarżąca wraz z córką otrzymały numery PESEL i status UKR. Skarżąca wskazała, iż od 4 września 2022 r. do dnia wniesienia skargi nie opuszczała Polski. Wskazała nadto, iż nie miała świadomości, że w dniu 28 stycznia 2023 utraciła status UKR. Nie otrzymała również żadnej informacji z ZUS o wstrzymaniu wypłat z tego powodu. O utracie statusu UKR Skarżąca dowiedziała się przypadkiem, i kiedy powzięła wiadomość o tym fakcie udała się do Urzędu Miasta [...], gdzie pracownik naprawił błąd i przywrócił status UKR nieprzerwanie od dnia 5 września 2022 r. Skarżąca podała, iż od dnia opuszczenia Łotwy nie otrzymała z tego kraju żadnych środków. W związku z powyższym Skarżąca kwestionuje zaskarżoną decyzję podając, iż jej pobyt w Polsce jest legalny i uczciwy.
W odpowiedzi na skargę Organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje;
Skarga została przez Sąd uwzględniona z przyczyn dostrzeżonych przez Sąd z urzędu.
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935; zwana dalej w skrócie P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast w myśl art. 145 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. Jednocześnie w ramach prowadzonej kontroli legalności decyzji Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).
O uwzględnieniu skargi w tej sprawie zadecydowały błędy w postępowaniu wyjaśniającym poprzedzającym wydanie decyzji, które mogły mieć istotny wpływ na określony w decyzji Prezesa ZUS wynik sprawy, czyli naruszenia art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 K.p.a. Musiało to spowodować zastosowanie przez Sąd kompetencji kasacyjnych z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. czyli uchylenie przedmiotu zaskarżenia oraz decyzji ją poprzedzającej jako wydanej w granicach niniejszej sprawy administracyjnej – art. 135 P.p.s.a.
Niniejsza sprawa dotyczy kontroli decyzji administracyjnej wydanej z upoważnienia Prezesa ZUS i wyrażającej dla Strony skarżącej odmowę przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. W podstawie prawnej wydanych decyzji powołano przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2024 r. poz. 421) oraz ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (Dz.U. z 2024 r. poz. 167 ze zm.).
Prezes ZUS w decyzji z dnia 21 sierpnia 2024 r. wyjaśnił Skarżącej, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej utraciła ona prawo legalnego pobytu w Polsce w związku z zarejestrowaniem się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej. Dnia 28 stycznia 2023 r. weszły w życie znowelizowane przepisy ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, zgodnie z którymi nie przyznaje się ochrony czasowej tym obywatelom Ukrainy, którzy korzystają z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Dlatego z uwagi na zarejestrowanie się w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE, status UKR nabyty w Polsce zostaje anulowany. To stanowisko zostało zachowane mocą decyzji Prezesa ZUS zaskarżonej do Sądu.
WSA ustalił na podstawie akt sprawy, że w toku trwającego postępowania administracyjnego Skarżąca złożyła dokumenty, z których wynika, że zarówno Ona jak i jej córka utraciły status tymczasowej ochrony w Republice Łotwy na podstawie decyzji z dnia 24 lipca 2024 r. Wydziału Migracyjnego Urzędu do Spraw Obywatelstwa i Migracji o cofnięciu statusu tymczasowej ochrony. To zaś oznacza, że w okresie świadczeniowym dla świadczenia wychowawczego trwającym od 1 czerwca 2024 r do 31 maja 2025 r. wnioskodawczyni oraz jej córka nie korzystały już z ochrony tymczasowej na terenie Republiki Łotwy. Tłumaczenia tych decyzji organu Republiki Łotwy zostały załączone do skargi zaadresowanej do WSA. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie odniósł się do tego faktu w treści zaskarżonej decyzji, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem od dnia wydania wspomnianych decyzji o anulowaniu tymczasowej ochrony na terenie Republiki Łotewskiej Skarżąca nie była zarejestrowana w systemie zabezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim UE. Dopiero w odpowiedzi na skargę do WSA, Organ ZUS wyjaśnił, że po otrzymaniu informacji od skarżącej dokonał ponownej weryfikacji rejestru Straży Granicznej i z danych tych nadal wynikało, że skarżąca posiada legalność pobytu w Polsce do 28 stycznia 2023 r. Dlatego decyzją z dnia 6 grudnia 2024 r. utrzymano w mocy rozstrzygnięcie o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego. Jednocześnie podkreślono, że ZUS wypłaca świadczenia na podstawie danych zgromadzonych w rejestrze Straży Granicznej i to na osobach, które ubiegają się o wypłatę świadczeń spoczywa obowiązek dbania o to, aby przy przekraczaniu granicy dochować formalności, które warunkują wypłatę świadczeń. Poza tym, Zakład jest zobowiązany do rozpoznania sprawy w oparciu o dane zgromadzone w tym rejestrze.
Przypomnieć zatem należy, że z mocy art. 26 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 337 z późn. zm.), obywatelowi Ukrainy przebywającemu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ustawie z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jeżeli zamieszkuje z dzieckiem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz jeżeli dziecko, na które ubiega się o świadczenie wychowawcze lub otrzymuje świadczenie wychowawcze, realizuje odpowiednio obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązek szkolny albo obowiązek nauki, zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, 854, 1562, 1635 i 1933), co zostało potwierdzone w wyniku weryfikacji dokonanej na podstawie art. 66b ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2024 r. poz. 152, 858, 1572 i 1933), chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą, albo obowiązki te zostały mu odroczone.
Według art. 2 ust. 1 w/w ustawy jeżeli obywatel Ukrainy, o którym mowa w art. 1 ust. 1, przybył legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od dnia 24 lutego 2022 r. do dnia określonego w przepisach wydanych na podstawie ust. 4 i deklaruje zamiar pozostania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jego pobyt na tym terytorium uznaje się za legalny do dnia 30 września 2025 r. Za legalny uznaje się także pobyt dziecka urodzonego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez matkę, która jest osobą określoną w zdaniu pierwszym, w okresie dotyczącym matki, o ile dziecko to nie jest obywatelem polskim ani obywatelem innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej.
Jednocześnie istotnym jest, iż powołanego powyżej przepisu nie stosuje się do obywateli Ukrainy, którzy korzystają z ochrony czasowej na terenie innego niż Rzeczpospolita Polska państwa członkowskiego Unii Europejskiej przyznanej z powodu działań wojennych prowadzonych na terytorium Ukrainy. To wyłączenie przewiduje treść art. 2 ust. 3 pkt 3 ustawy pomocowej. W tej sprawie niewątpliwym jest fakt, że skarżąca oraz jej córka posiadały do momentu cofnięcia przez organy Republiki Łotewskiej statusu ochrony czasowej.
W świetle przepisów wyrażonych w art. 26 ust. 3c, 3g, 3 h i 3i ustawy pomocowej Organ ZUS jest obowiązany do weryfikacji prawa do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 i z rejestru PESEL. Wypłata świadczenia wychowawczego podlega wstrzymaniu, jeżeli otrzymujący te świadczenia obywatel Ukrainy przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którego pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest uznawany za legalny na podstawie art. 2 ust. 1, lub dziecko, na które przysługuje świadczenie, wyjedzie z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku gdy osoba, o której mowa w ust. 3g, wjedzie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, świadczenie wychowawcze wypłaca się od miesiąca, w którym wstrzymano ich wypłatę, o ile są spełnione warunki uprawniające do tego świadczenia.
Zatem jest prawdą, jak podkreśla Prezes ZUS odpowiadając na skargę, że zgodnie z regulacjami zawartymi w art. 26 ustawy pomocowej, ZUS weryfikuje prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności na podstawie danych dostępnych z rejestrów publicznych, w tym z rejestru, o którym mowa w art. 3 ust. 3 (zawierającego m.in. informacje o dacie wjazdu i wyjazdów z terytorium RP) i z rejestru PESEL (zawierającego informację o statusie cudzoziemca - UKR). Powyższe nie oznacza jednak ograniczenia postępowania dowodowego wyłącznie do sprawdzenia danych rejestrowych, w szczególności w rejestrze, o którym mowa w art. 3 ust. 3 w/w ustawy, co miało miejsce w kontrolowanej sprawie. W systemie teleinformatycznym mogą bowiem znajdować się nieścisłości, ogólnie rzecz biorąc błędy mogące wypaczać istniejący stan rzeczywistości prawnej. Dlatego, aby nie ograniczać pola środków dowodowych ustawodawca w przywołanych przepisach posłużył się zwrotem "w szczególności", co podkreśla zamiar przykładowego podania rejestru KGSG jako dowodu w sprawie badania legalności pobytu czy objęcia ochroną tymczasową w obcym państwie.
Słusznie podkreśla się w orzecznictwie, że obowiązujące przepisy uzależniają przyznanie świadczenia wychowawczego od legalności pobytu, a nie od dokonania odpowiedniej adnotacji w rejestrze. Niewątpliwie przedmiotowy rejestr stanowi dowód legalnego pobytu w Polsce, jednakże nie może to prowadzić do uznania, że jest to wyłączny dopuszczalny dowód w tym zakresie, jak przyjął to w odpowiedzi na skargę Prezes ZUS (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 8 sierpnia 2024 r., sygn. II SA/Ke 257/24, LEX). W takiej sytuacji, to nie ZUS, a w istocie KGSG decydowałby o prawie do świadczenia wychowawczego (zob. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 7 maja 2025 r., sygn. II SA/Go 617/24, LEX nr 3859770). Sąd przypomina, że w postępowaniu administracyjnym regulowanym przepisami K.p.a. obowiązuje zasada prawdy materialnej – art. 7, art. 77, art. 80 K.p.a. - obligująca organ administracji do ustalania stanu faktycznego za pomocą wszelkich dostępnych środków dowodowych. Zasada prawdy materialnej wyklucza opieranie się na ściśle określonych dowodach lub ich zamkniętym katalogu np. na publicznych rejestrach.
Z przedłożonych wraz ze skargą do WSA akt administracyjnych wynika, że Skarżąca przedstawiła na etapie postępowania administracyjnego dokumenty potwierdzające w odniesieniu do niej i jej dziecka utratę statusu ochrony czasowej w innym państwie UE w czasie okresu świadczeniowego, bo dnia 24 lipca 2024 r. Zatem orzekający tej w sprawie Prezes ZUS dysponując wiarygodną informacją o statusie wnioskodawczyni i jej dziecka nie mógł oprzeć swej negatywnej decyzji wyłącznie na podstawie rejestru, zawierającego dane o odmiennej treści. W dacie wydawanych przez Prezesa ZUS decyzji przedłożone przez skarżącą dokumenty potwierdzały prawo Skarżącej do świadczenia wychowawczego, mimo że co innego wynikało z rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego SG.
W tym stanie rzeczy Sąd z uwagi na dostrzeżone uchybienia Organu w ustalaniu prawdy rzeczywistej na podstawie art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. w stopniu który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., zobowiązany był uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Organ ZUS uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności w oparciu o wszelkie dostępne dokumenty, a nie tylko w oparciu o rejestr Straży Granicznej, ustali rzeczywisty status skarżącej i jej dziecka w kontekście prawa od świadczenia wychowawczego na wnioskowany okres świadczeniowy.