II SA/Rz 1653/22

II SA/Rz 1653/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-11-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Joanna Zdrzałka /przewodniczący sprawozdawca/
Maciej Kobak
Magdalena Józefczyk
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 372/23 - Postanowienie NSA z 2023-09-19
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 901
art. 6 pkt 3, pkt 14, art. 61 ust. 1, ust. 2 pkt 2, art. 64
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Maciej Kobak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 listopada 2023 r. sprawy ze skargi B. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 19 października 2022 r. nr SKO.4110.116.2129.2022 w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 19 sierpnia 2022 r. nr PS.5056.1.2022.
Uzasadnienie
II SA/Rz 1653/22
UZASADNIENIE
Przedmiotem skargi B.F. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (dalej: "Kolegium"; "SKO") z dnia 19 października 2022 r. nr SKO.4110.116.2129.2022 wydana w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.
W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 17 pkt 1, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm. – dalej "k.p.a.") oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. - dalej "u.p.s.").
Jak wynika z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy Wójt Gminy [...] decyzją z dnia 19 sierpnia 2022 r. nr PS.5056.1.2022 ustalił B.F. opłatę za pobyt ojca E.B. w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w [...] w wysokości 300,27 zł miesięcznie, począwszy od 1 czerwca 2022 r. Równocześnie zobowiązał wymienioną do wnoszenia ustalonej opłaty na wskazany rachunek bankowy, z góry, w nieprzekraczalnym terminie do 20 dnia każdego miesiąca, z tym, że opłatę za miesiąc czerwiec 2022 r., lipiec 2022 r. oraz sierpień 2022 r. jest zobowiązana uiścić wraz z opłatą za miesiąc wrzesień 2022 r. do dnia 20 września 2022r.
Organ wyjaśnił, że E.B. na mocy decyzji Starosty [...] z 11 maja 2016 r. nr PR.541.26.2016.PP został umieszczony w DPS w [...] i przebywa w nim nieprzerwanie począwszy od 30 maja 2016 r. Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca DPS w [...] wynosi obecnie 4 239,66 zł. E.B. nie ponosi opłaty za swój pobyt w pełnej wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Aktualnie biorąc pod uwagę wysokość jego dochodu 70% z tej kwoty wynosi 1 382,47 zł i opłata w takiej wysokości może być przez niego obecnie uiszczana. Organ ustalił krąg osób potencjalnie zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt wymienionego mieszkańca DPS w [...]. Należą do nich: córka B.F., dwaj synowie oraz jego wnuk. Pozostała do zapłaty kwota 2 857,19 zł winna podlegać podziałowi na wymienione wyżej osoby. Wysokość przypadającej na skarżącą opłaty winna wynosić 714,30 zł. Jednak jak zaznaczył organ biorąc pod uwagę treść art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s., wysokość kwoty kryterium dochodowego na osobę w rodzinie oraz wysokość dochodu na osobę w rodzinie, odpłatność B.F. za pobyt jej ojca w DPS w [....] organ ustalił w wysokości 300,27 zł miesięcznie. Organ wskazał również, że w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. skarżąca była zwolniona z ponoszenia odpłatności z uwagi na trudną sytuację zdrowotną – swoją oraz męża. W związku z zakończeniem okresu zwolnienia od odpłatności, 17 czerwca 2022 r. został przeprowadzony aktualizacyjny wywiad środowiskowy. Ze zgromadzonych dowodów wynika, że skarżąca spełnia przesłanki do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS, bowiem jej dochód przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W ocenie Wójta biorąc pod uwagę łączny dochód rodziny, tj. 4 200,53 zł oraz zadeklarowane wydatki, B.F. posiada zdolność do uiszczania comiesięcznej odpłatności na poziomie 300,27 zł bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i męża. Wydatki rodziny plasują się na łącznym poziomie 3 813,67 zł miesięcznie. Pozostają zatem wolne środki w wysokości co najmniej ok. 387,00 zł miesięcznie, z których to można przeznaczyć określoną decyzją kwotę 300,27 zł na opłatę z tytułu przebywania ojca w DPS.
W odwołaniu od tej decyzji B.F. zarzuciła błędne ustalenie stanu faktycznego, prowadzące do niewłaściwych wniosków i przyjęcia, że stać ją na pokrywanie kosztów utrzymania pensjonariusza DPS’u, podczas gdy oboje z mężem ponoszą koszty leczenia i brakuje im pieniędzy na zaspokajanie własnych, usprawiedliwionych potrzeb, a jej sytuacja zdrowotna i majątkowa nie pozwala na pokrywanie utrzymania ojca w DPS w [...], bez koniecznego uszczerbku dla utrzymania jej i jej męża, który jest osobą przewlekle chorą i niepełnosprawną, a jego dochody nie wystarczają nawet na pokrywanie kosztów jego leczenia. Odwołująca wyjaśniła, że obecna sytuacja życiowa ojca i to, że przebywa w domu pomocy społecznej wynika wyłącznie z jego nagannej postawy życiowej i jest przez niego całkowicie zawiniona. Wniosła o uchylenie decyzji i nieobciążanie jej żadnymi opłatami związanymi z pobytem ojca w DPS.
Wskazaną na wstępie decyzją z 19 października 2022 r. SKO w Krośnie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ wyjaśnił, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, wynika, że skarżąca prowadzi wraz z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Źródłem dochodu rodziny jest dochód z wynagrodzenia za pracę skarżącej w wysokości 2 623,73 zł, świadczenie rentowe męża skarżącej W.F. w wysokości 1 576,80 zł. Zatem dochód rodziny w miesiącu maju 2022 r. wyniósł 4 200,53 zł, czyli 2 100,27 zł na osobę. Od powyższej kwoty należy odjąć kwotę 1 800,00 zł (600,00 zł kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie x 300%), co daje kwotę 300,27 zł. Zatem kwota 300,27 zł stanowi różnicę pomiędzy dochodem na osobę w rodzinie, a kwotą stanowiącą 300% kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie i równocześnie górną granicę opłaty za pobyt ojca w DPS w [....], którą można obciążyć B.F.
Kolegium wyjaśniło, że prawidłowe ustalenie opłaty należnej od małżonka lub krewnego odmawiającego zawarcia umowy w sprawie odpłatności, wymaga ustalenia nie tylko sytuacji dochodowej zobowiązanego, ale również jego "możliwości", przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego w DPS, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej zobowiązanego. W przypadku osób, które odmawiają zawarcia umowy, ale współpracują z organem w toku postępowania, zgadzając się na przeprowadzenie wywiadu, zakres ich zobowiązania będą z jednej strony kształtować dochody (w tym kryterium dochodowe), z drugiej - możliwości płatnicze, determinowane wskazanymi wyżej czynnikami.
Z akt sprawy wynika, że odwołująca pozostaje w leczeniu, jej mąż ma ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności i jest leczony z powodu [...] z powikłaniami [....]. Cierpi na [...], [...], [...], wymaga stałego leczenia stosowania leków i specjalnej diety. Miesięczne wydatki rodziny, które organ opisał szczegółowo wynoszą łącznie 3 813,67 zł miesięcznie. Jako zasadne Kolegium oceniło stanowisko Wójta, że biorąc pod uwagę łączny dochód rodziny i zadeklarowane wydatki, skarżącej pozostają środki w wysokości ok. 387,00 zł miesięcznie, pozwalające na poniesienie opłaty za pobyt ojca w DPS w [...] w wysokości 300,27 zł.
Odnosząc się do zarzutów odwołania wyjaśnił, że na skarżącej ciąży obowiązek wnoszenia częściowo opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Ustaleń odnośnie wysokości dochodu rodziny oraz wydatków rodziny dokonano w oparciu o dokumenty oraz informacje pozyskane od skarżącej w trakcie wywiadu środowiskowego.
Końcowo Kolegium wskazało na instytucję zwolnienia z opłaty za pobyt mieszkańca w DPS, jednak jak zaznaczyło jest to odrębne od niniejszego postępowanie.
B.F. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargę na powyżej opisaną decyzję. Wniosła o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, o uchylenie decyzji SKO, zmianę zawartego w niej postanowienia i nieobciążanie jej kosztami utrzymania ojca w DPS oraz przeprowadzenie dowodu z dołączonych dokumentów dla wykazania, że oboje z mężem pozostają w stałym leczeniu a wysokie koszty związane z utrzymaniem i leczeniem ponoszą systematycznie, co nie pozwala na partycypowania w kosztach utrzymania ojca w DPS.
Skarżąca stwierdziła, że zaskarżona decyzja jest dla nie krzywdząca, ustalony stan faktyczny nieprawidłowy i nie obejmuje całokształtu materiału dowodowego. Zarzuciła:
- naruszenie przepisów postępowania - art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz niepodjęciu wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, przez przyjęcie za wiarygodne i wystarczające dla wydania decyzji obciążającej ją kosztami pobytu E.B. w DPS twierdzeń Wójta Gminy [...], podczas gdy z całą pewnością przy ustalaniu kwoty obciążenia nie wzięto pod uwagę wszystkich okoliczności mających wpływ na jej obecną sytuację materialną, zdrowotną i rodzinną. Obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej, jest w trakcie leczenia [....], cierpi na [.....], a jej mąż, który pobiera niewielką rentę, jest w stałym leczeniu. Koszty utrzymania jej i jej męża, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe są duże, chociażby z uwagi na ogrom schorzeń na jakie oboje cierpią oraz to, że jej mąż utrzymuje się jedynie z niewielkiej renty, która nie pozwala nawet na pokrycie kosztów jego leczenia. Wskazała, że nie stać jej na ponoszenie żadnych dodatkowych kosztów, brakuje jej pieniędzy na zaspokojenie bieżących potrzeb i nie jest w stanie partycypować w kosztach utrzymywania ojca.
- naruszenie przepisów postępowania i utrzymanie w mocy decyzji Wójta, mimo uchybień poczynionych przez ten organ, które to uchybienia SKO podkreśliło w uzasadnieniu decyzji, że akta przesłane wraz z odwołaniem winny być ułożone, ponumerowane i połączone w sposób trwały, co nie zostało spełnione w niniejszym przypadku. Nie wiadomo jakie dokumenty zostały przesłane do Kolegium wraz z jej odwołaniem i nie ma pewności czy wszystkie te dokumenty zostały dostarczone do SKO,
- pominięcie przy wydaniu decyzji, że od czasu wydania poprzedniej decyzji (którą to decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krośnie uznało decyzję Wójta Gminy [...] za błędną i uchylił tę decyzję, a ona została zwolniona z tego obowiązku), jej sytuacja zdrowotna i materialna uległa radykalnemu pogorszeniu, (przy wydaniu poprzedniej decyzji nie leczyła się [....], jej stan zdrowia był znacznie lepszy, a mąż jeszcze wtedy pracował osiągając wynagrodzenie - obecnie pobiera niewielką rentę, a co za tym idzie jej sytuacja uległa radykalnemu pogorszeniu).
Jako niezrozumiałe oceniła stanowisko, że teraz, gdy jej sytuacja uległa radykalnemu pogorszeniu, organ, który wcześniej jej (znacznie lepszą) sytuację uznał za wystarczającą do tego, by zwolnić ją z obowiązku ponoszenia kosztów utrzymania E.B., obecnie wydał decyzję przeciwną. Powyższe wskazuje na fakt, że organ nie zapoznał się z całokształtem zebranego materiału dowodowego, bądź też z tego materiału dowodowego wyciągnął błędne wnioski, które doprowadziły do wydania błędnej i krzywdzącej dla niej decyzji.
W odpowiedzi na skargę SKO w Krośnie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z 29 marca 2023 r., sygn. II SA/Rz 1653/22 WSA w Rzeszowie odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. NSA postanowieniem z dnia 19 września 2023 r., sygn. I OZ 372/23 oddalił zażalenie złożone na ww. postanowienie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022, poz. 2492). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.
W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).
Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym wobec wniosku Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie , na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a., który przyznaje stronie prawo zgłoszenia wniosku o rozpoznanie sprawy w takim trybie, przy braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez pozostałe strony.
Zaskarżona decyzja dotyczy ustalenia odpłatności za pobyt ojca skarżącej w domu pomocy społecznej.
Art. 61 ust. 1 u.p.s. wskazuje osoby zobowiązane do wnoszenia opłat. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.
Wysokość obciążeń osób zobowiązanych określa art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., stanowiąc, że opłatę z pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) u.p.s.), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s.).
Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.
Podstawową kwestią przy ustaleniu opłaty jest zatem w pierwszej kolejności ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej, a następnie wyliczenie jej dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny, którą zgodnie z art. 6 pkt 14 u.p.s. stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.
Ustaleń tych należy dokonać zgodnie z przepisami k.p.a. regulującymi postępowanie dowodowe. Kluczową normą jest w tym zakresie jest art. 7 k.p.a. i wyrażona w nim zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).
W toczącym się w rozpoznawanej sprawie postępowaniu administracyjnym standardy te nie zostały dotrzymane.
Postępowanie to zostało wszczęte z urzędu, po przeprowadzeniu w dniu 17 czerwca 2022 r. wywiadu środowiskowego na okoliczność ustalenia sytuacji dochodowej skarżącej.
Już w czasie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz w toku prowadzonego postępowania przed organem I instancji skarżąca wykazała, że nie jest w stanie pokryć jakichkolwiek należności za pobyt ojca w DPS z uwagi na znaczne pogorszenie sytuacji majątkowej i zdrowotnej. Prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem, obydwoje przewlekle chorują, mąż przeszedł na rentę, ma orzeczoną II grupę inwalidzką. Leczenie pochłania cały budżet. Stosowne dowody w postaci zaświadczeń i orzeczeń lekarskich, rachunków za leki skarżąca dołączyła kilka razy, a swoje zastrzeżenia, zarówno co do wysokości opłat, jak i samego faktu ponoszenia kosztów pobytu swojego ojca w DPS, wnosiła dwukrotnie w toku postępowania przed organem I instancji – raz po przesłaniu jej zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia opłaty i ponownie – po przesłaniu jej wezwania do zawarcia umowy o ponoszenie odpłatności za pobyt w DPS wraz z projektem umowy.
Kolejny raz wyraziła swój sprzeciw przeciwko stanowisku Wójta w odwołaniu od jego decyzji z dnia 19 sierpnia 2022 r. Wówczas też dołączyła do odwołania szereg dokumentów (w kserokopiach) dotyczących zarówno sytuacji zdrowotnej swojej i męża (zaświadczenie lekarskie, rachunki za leki), jak i oświadczenia swojej mamy – J.B. i cioci – Z.K. na okoliczność faktu znęcania się E.B. nad rodziną, a następnie jej porzucenia i braku jakichkolwiek kontaktów z córką B.F. – skarżącą.
Wszystkie okoliczności szczegółowo opisała w treści odwołania, wnosząc o nienakładanie na nią obowiązku pokrywania kosztów utrzymania ojca w DPS.
Kolegium bardzo ogólnie odniosło się do tych argumentów skarżącej, wskazując w uzasadnieniu swojej decyzji, że postępowanie w sprawie zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS jest odrębnym postępowaniem i może być wszczęte dopiero po skonkretyzowaniu wysokości opłaty.
W tym zakresie istotne są zmiany legislacyjne, jakie zostały dokonane w art. 64 u.p.s. – przepisie umożliwiającym zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS - ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690), która weszła w życie 4 października 2019 r.
Wspomniana nowelizacja jest istotna w kontekście motywów zaskarżonej decyzji i wskazuje na wadliwość stanowiska organu I instancji, że wniosek skarżącej o zwolnienie z odpłatności organ może rozpoznać dopiero po ostatecznym zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej.
Przed dniem jej wejścia w życie art. 64 u.p.s. brzmiał: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko."
Obecnie przepis ten brzmi: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:
1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;
3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu";
7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu, obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty".
Ustawa nowelizująca poszerzyła zatem nie tylko krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, ale także poszerzyła możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osoby zobowiązane do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nie wnoszące tych opłat (potwierdza to również uzasadnienie projektu ustawy). Z tą ostatnią sytuacją mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy.
Skarżąca zwróciła się o zwolnienie od opłaty, argumentując to brakiem stosownych środków finansowych i długotrwałą chorobą w powiązaniu z faktem niewywiązywania się przez ojca z obowiązków rodzicielskich wobec niej, porzuceniem rodziny i brakiem jakichkolwiek kontaktów.
W ocenie Sądu podnoszone przez skarżącą okoliczności mieszczą się pośród "uzasadnionych okoliczności" wskazanych w art. 64 pkt 2 i 7 u.p.s. Należy podkreślić, że przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, w formie katalogu otwartego, co oznacza, że strona ma prawo powoływać się na wszystkie przesłanki, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej opłatami za pobyt członka rodziny w DPS. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie znajduje uzasadnienia w treści art. 64 u.p.s., mającego charakter otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi.
Wskazywane przez skarżąca względy rodzinne (stosunek ojca do niej oraz brak z jego strony jakiegokolwiek wsparcia finansowego) nie mogą być przez organ pomijane także z uwagi na fakt, że wyczerpują dyspozycję art. 64 pkt 7 u.p.s. dodanego na skutek zmian legislacyjnych ustawą z dnia 17 listopada 2021 r. (Dz.U. z 2022 r., poz. 66), która weszła w życie z dniem 27 stycznia 2022 r. Jeszcze przed tą zmianą w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreślano konieczność uwzględniania pośród "uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 64 ust. 2 u.p.s. faktów takich, jak przywodzi skarżąca – znęcanie się nad rodziną niewywiązywanie się z obowiązków rodzicielskich, uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego.
W uzasadnieniu wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 12 marca 2019 r., II SA/Rz 1403/18 Sąd odwołał się do art. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Wskazał, że nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepisy u.p.s. nakładające na zstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan w którym rodzice wywiązywali się względem swych dzieci z obowiązków rodzicielskich, natomiast art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci: "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania zstępnego przez rodzica, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela tę argumentację, konkludując, że brak uwzględnienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją rodziny skarżącej i faktem niewywiązywania się ojca wobec niej w przeszłości z obowiązków rodzicielskich oraz obowiązków alimentacyjnych, stanowi o istotnym, mającym niewątpliwie wpływ na wynik sprawy naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w powiązaniu z art. 64 u.p.s.
W ponownym postępowaniu organy wezmą te okoliczności pod uwagę jak również podnoszony w skardze fakt pogorszenia sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącej w stosunku do stanu, kiedy wydano uprzednią decyzję zwalniającą ją z obowiązku uiszczenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Jednocześnie uwzględnią fakt, że skarżąca podnosiła okoliczności przemawiające za zwolnieniem jej z opłat jeszcze w toku postępowania, a zatem powinny one zostać uwzględnione w toku tego postępowania, zgodnie z art. 64 u.p.s., nie zaś w odrębnym postępowaniu, jak wskazuje Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wobec stwierdzonych naruszeń przepisów postępowania oraz przepisów prawa materialnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a.