II SA/Rz 1459/16

II SA/Rz 1459/16 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2017-03-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-10-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Maciej Kobak
Marcin Kamiński /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Zaborniak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Zaliczka alimentacyjna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 718
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 2016 poz 169
art. 23 ust. 8
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak WSA Maciej Kobak Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 marca 2017 r. sprawy ze skargi L. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia i rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego -skargę oddala-
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi LW (skarżącej) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...], wydaną w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco:
Decyzją z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] Burmistrz Miasta [...], działając na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a) i art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zobowiązał skarżącą do zwroty kwoty 4 770,96 zł, jako kwoty świadczeń nienależnie pobranych od 4 grudnia 2014 r. do 31 marca 2016 r.
W dniu 12 maja 2016 r. skarżąca zwróciła się do Burmistrza Miasta [...] o umorzenie opisanej wyżej kwoty lub rozłożenie jej na 24 raty płatne do 15-tego dnia każdego miesiąca. Uzasadniając zgłoszoną prośbę podała, że jest bezrobotną matką samotnie wychowującą dzieci i wszystkie środki finansowe, które otrzymuje z funduszu alimentacyjnego przeznacza na utrzymanie rodziny. Nie jest zatem w stanie zwrócić kwoty 4 770,96 zł bez rozłożenia jej na raty.
Po rozpatrzeniu wniosku skarżącej, decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...], Burmistrz Miasta [...]:
1. odmówił umorzenia przyznanych do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 4 770,96 zł;
2. rozłożył na 12 rat przyznaną do zwrotu kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 4 770,96 zł;
3. ustalić wysokość oraz terminy wpłaty 12 rat z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na rachunek bankowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...].
W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (u.p.o.u.a.) oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.).
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ podał, że skarżąca jest 41-letnią osobą rozwiedzioną. Zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z czwórką dzieci: 19-letnią AW, 18-letnim KW, 16-letnim PW oraz 5-letnim AW. Najstarsza córka w styczniu 2015 r. przerwała naukę w szkole ponadgimnazjalnej i obecnie jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP bez prawa do zasiłku. Syn K kontynuuje naukę w Technikum Mechanicznym w [...], P jest uczniem Gimnazjum Specjalnego w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii w [...], a A uczęszcza do przedszkola. Organ wskazał, że skarżąca razem z rodziną zamieszkuje w mieszkaniu z zasobów Wspólnoty Mieszkaniowej, składającym się z trzech pomieszczeń (dwa pokoje i kuchnia). Jak oświadczyła skarżąca, wydatki związane z utrzymaniem mieszkania są regulowane na bieżąco i nie ma żadnych zaległych opłat. Organ wskazał, że udokumentowane przez skarżącą fakturami wydatki w maju 2016 r. wyniosły łącznie 1 479,19 zł i kształtują się w następujący sposób: czynsz 345,71 zł, energia 130,35 zł (260,71 zł co dwa miesiące), gaz 21,55 zł (43,11 zł co dwa miesiące), rtv + internet 120,00 zł, telefony 120 zł (3x40,00 zł), leki 40,98 zł, opłata za przedszkole 250,00 zł, opłata za wyżywienie w MOS 186,00 zł, wydatek związany z dojazdem do MOS syna P 264,60 zł.
Burmistrz podał, że na podstawie decyzji Starosty [...] z dnia [...] maja 2016 r. ustalono, że z dniem 2 maja 2016 r. skarżąca utraciła status osoby bezrobotnej, ponieważ od tego dnia podjęła zatrudnienie w formie umowy zlecenia na czas określony (od 2 maja 2016 r. do 31 maja 2016 r.). Z oświadczenia złożonego przez skarżącą w dniu 1 czerwca 2016 r. wynika, że od czerwca 2016 r. jest ona osobą bezrobotną nie zarejestrowaną w urzędzie pracy. Zgodnie z decyzją Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] listopada 2015 r. skarżąca posiada prawo do dodatku mieszkaniowego przyznanego na okres od 1 grudnia 2015 r. do 31 maja 2016 r., zaś decyzją z dnia 25 maja 2016 r. przyznano jej prawo do dodatku mieszkaniowego na okres od 1 czerwca 2016 r. do 30 listopada 2016 r. Organ wskazał, że decyzją Burmistrza Miasta [...] przyznano skarżącej prawo do zasiłku rodzinnego przyznanego na troje dzieci na okres od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r., jak również do dodatków do tego zasiłku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na okres od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r. oraz z tytułu podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania, przyznanego na okres od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r. z wyłączeniem okresu wakacji letnich tj. lipiec i sierpień. Skarżąca jak podał organ "zgodnie z decyzją Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] 10. 2015 r. z późniejszymi zmianami", jest również uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych dla troje dzieci na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. Posiada także prawo do świadczeń z pomocy społecznej m. in. do zasiłku okresowego przyznanego na okres od 1 lutego 2016 r. do 30 czerwca 2016 r.
Burmistrz podał, że dochód skarżącej w maju 2016 r. wyniósł łącznie 2 412,15 zł i kształtował się w następujący sposób:
– wynagrodzenie z tytułu świadczenia pracy 363,62 zł (dochód ustalony na podstawie zaświadczenia wydanego w dniu 31 maja 2016 r.),
– dodatek mieszkaniowy w wysokości 127,06 zł (od czerwca wysokość dodatku wynosi 125,30 zł),
– zasiłek rodzinny w wysokości 336,00 zł,
– dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w wysokości 90,00 zł,
– dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania w wysokości 63,00 zł,
– świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1 200,00 zł,
– zasiłek okresowy w wysokości 232,47 zł.
Organ wskazał, że łączny dochód w rodzinie skarżącej w maju 2016 r. wyniósł 2 412,15 zł, co w przeliczeniu na członka rodziny daje kwotę 482,43 zł. Organ zauważył, że od czerwca 2016 r. dochód jest pomniejszony o wynagrodzenie z tytułu wykonywanej umowy zlecenia i różnicę wynikającą z niższej kwoty dodatku mieszkaniowego i wynosi 2 046,77 zł, a w przeliczeniu na osobę w rodzinie 409,35 zł. Organ zaznaczył, że dodatkowym wsparciem rodziny skarżącej jest świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji Burmistrza Miasta [...] z dnia 27 kwietnia 2016 r. na dwoje dzieci, przyznane na okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 1 000,00 zł miesięcznie. Pierwszą ratę świadczenia skarżąca otrzymała w maju 2016 r., z wyrównaniem od kwietnia 2016 r.
Bazując na informacji pracownika socjalnego organ podał, że skarżąca systematycznie korzysta z pomocy finansowej, rzeczowej i pracy socjalnej MOPS. W 2016 r. rodzinie skarżącej przyznano pomoc w formie świadczenia pieniężnego na zakup żywności dla trzech osób, w okresie od lutego do czerwca 2016 r. w kwocie 246,00 zł miesięcznie. Organ wskazał, ze wprawdzie dochodów tych zgodnie z ustawami o świadczeniach rodzinnych, świadczeniach z funduszu alimentacyjnego, pomocy społecznej itp., nie wlicza się do dochodu przy ubieganiu się o pomoc, jednak w przypadku podjęcia decyzji o możliwościach zwrotu nienależnie pobranych świadczeń należy je wykazać, gdyż mają istotny wpływ na ocenę sytuacji finansowej rodziny. Zdaniem organu wskazane wyżej formy wsparcia dodatkowo uzupełniają budżet domowy skarżącej i po ich doliczeniu dochód rodziny w maju 2016 r. wyniósł 3 658,15 zł, co z kolei w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosi 731,63 zł. W czerwcu 2016 r. dochód skarżącej wyniósł z kolei 3 294,53 zł, a na osobę w rodzinie 658,91 zł. Organ wskazał, że od października 2015 r. do czerwca 2016 r. skarżąca korzysta także z refundacji obiadów w stołówce szkolnej dla dwojga dzieci, co również odciąża budżet rodziny. Ponadto w marcu 2016 r. skarżąca otrzymała zasiłek celowy na zakup odzieży dla trojga dzieci w wysokości 150,00 zł. Z dokumentacji organu wynika dodatkowo, że rodzina skarżącej posiada Kartę Dużej Rodziny.
Organ podał, że z informacji podanej przez pracownika socjalnego wynika, iż sytuacja zdrowotna skarżącej jest niezadowalająca. Skarżąca wskazała, bez okazania stosownej dokumentacji, że leczy się na schorzenie kręgosłupa i depresję. Pozostaje w stałym leczeniu farmakologicznym i pod kontrolą lekarską. U pozostałych członków rodziny nie występują problemy zdrowotne poza przejściowymi stanami przeziębieniowymi. Na podstawie dostarczonego zaświadczenia lekarskiego z dnia 24 maja 2016 r. organ stwierdził, że skarżąca leczy się przewlekle z powodu choroby neurologicznej. Z kolei z zaświadczenie z Przychodni Rodzinnej "[...]" z dnia [...] maja 2016 r. wynika, że syn A wymaga stałego leczenia i przyjmowania leków wziewnych. Oprócz wskazanych dokumentów skarżąca nie dostarczyła żadnych dowodów dotyczących sytuacji zdrowotnej rodziny.
Na podstawie zgromadzonej dokumentacji organ I instancji stwierdził, że od 1 lutego 2012 r. skarżąca jest uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacanych dla trójkę dzieci, a do stycznia 2015 r. do świadczeń uprawniona była również najstarsza córka A. Organ wskazał, że wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lipca 2015 r. [...], uchylony został wyrok z dnia [...] lutego 2015 r., na podstawie którego do marca 2016 r. skarżąca otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1 500,00 zł. Od kwietnia 2016 r. skarżąca pobiera te świadczenia w wysokości 1 200,00 zł. Zdaniem organu powyższa zmiana spowodowała, że część pobranych przez skarżącą świadczeń na kwotę 4 770,96 zł w okresie od grudnia 2014 r. do marca 2016 r. podlega zwrotowi bez odsetek ustawowych.
W ocenie organu I instancji analiza zebranego materiału pozwala stwierdzić, że środki pieniężne, którymi dysponuje skarżąca są dość niskie. Nie zwalnia to jednak z obowiązku uregulowania opisanej wyżej należności. Organ wyjaśnił, że wydanie decyzji w ramach uznania administracyjnego oznacza, zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy, że organ może rozstrzygnąć sprawę uwzględniając wyjątkowe okoliczności, na które ma wpływ np. ciężka choroba członka rodziny lub inne zdarzenia losowe, na które strona nie ma żadnego wpływu. Rozstrzygnięcie prośby zgłoszonej przez skarżącą, zgodnie z zapisem ustawowym, może przybrać jedną z trzech możliwych form ulgi – odroczenia spłaty nienależnie pobranych świadczeń, rozłożenia ich na raty, a w ostateczności umorzenia tych należności.
Zdaniem organu sytuacja skarżącej musi zostać poddana ocenie nie tylko przez pryzmat sytuacji dochodowej, na którą składają się otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także przeanalizować należy inne okoliczności jak stan zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu. Jest to zdaniem organu kwestia bardzo istotna, ponieważ działając w ramach uznania administracyjnego organ musi rozważyć czy sytuacja skarżącej jest rzeczywiście na tyle ciężka, że zmusza ją do wystąpienia o umorzenie przyznanych do zwrotu świadczeń, czy zasadną formą ulgi byłoby odroczenie terminu spłaty, czy też jedną z możliwych form pomocy jest rozłożenie na raty przyznanych do zwrotu należności, czy też wnioskodawca nie wykorzystuje wszystkich swoich możliwości by polepszyć swój status majątkowy, a tym samym czy starania w dążeniu do spłaty należności są wystarczające.
W ocenie organu I instancji nie znajduje się zasadności przychylenia się do prośby skarżącej o umorzenie całości nienależnie pobranych świadczeń. Na obecną sytuację skarżącej nie miał bowiem wpływu żaden czynnik zewnętrzny, niezależny od niej, który przyczyniłby się do takiego stanu rzeczy. To wskutek własnych decyzji i dokonywanych wyborów skarżąca znalazła się w takiej a nie innej sytuacji. Zaznaczyć należy, że wyrok na podstawie którego obniżona została wysokość zasądzonych alimentów zapadł jeszcze w lipcu 2015 r., a więc niemal rok temu. Organ wskazał, ze w tamtym okresie skarżąca nie zaskarżyła tego wyroku, a dopiero 19 sierpnia 2015 r. wniosła o sporządzenie uzasadnienia tego wyroku. Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2015 r. SR w [...] odrzucił wniosek skarżącej uzasadniając, że uzasadnienie wyroku sporządza się na żądanie strony w terminie tygodniowym od dnia ogłoszenia orzeczenia. Organ wskazał, że od powyższego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie do Sądu Okręgowego w [...], niemniej postanowieniem z dnia 28 grudnia 2015 r. Sąd Okręgowy w [...] oddalił zażalenie w sprawie. Organ podniósł, że pomimo takiego rozstrzygnięcia skarżąca nie poinformowała niezwłocznie komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne o zmianie tytułu wykonawczego i gdyby nie to, że uczynił to dłużnik alimentacyjny, do tej pory otrzymywałaby świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wyższej kwocie, a tym samym kwota nienależnie pobranych świadczeń byłaby jeszcze wyższa. Zdaniem organu zaznaczyć należy, że już w lutym 2015 r. kiedy zapadł wyrok zaoczny, na podstawie którego zwiększona została rata alimentacyjna z kwoty po 400,00 zł na każde dziecko do kwoty po 500,00 zł, skarżąca została poinformowana przez pracownika organu, że w przypadku odwołania od wyroku złożonego przez dłużnika może dojść do sytuacji, w której będzie miała przyznane do zwrotu nienależnie pobrane świadczenia. Pomimo tej wiedzy skarżąca nie dołożyła wszelkich starań by uniknąć tej sytuacji, bądź przynajmniej nie dopuścić do tego aby kwota nienależnie pobranych świadczeń była tak duża poprzez niezwłoczne dostarczenie komornikowi tytułu wykonawczego. Organ podał, że trudno ocenić co przyczyniło się do takiej a nie innej postawy skarżącej, gdyż nawet jeżeli argumenty podane wówczas przez pracownika nie przekonywały skarżącej, mogła ona skorzystać z darmowej pomocy prawnej oferowanej przez organ.
Zdaniem organu I instancji opisana sytuacja pokazuje, że sposób rozwiązywania problemów przez skarżącą nie jest właściwy. W ocenie organ być może ma na to wpływ fakt, że skarżąca samotnie wychowuje dzieci, co niesie ze sobą zdwojony trud w pokonywaniu codziennych problemów życiowych. niemniej fakt, że skarżąca obecnie posiada ograniczone możliwości płatnicze nie uzasadnia zastosowania wobec niej tak daleko idącej formy ulgi jaką jest całkowite umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Organ zaznaczył, że możliwości zarobkowe i majątkowe nie mogą być rozumiane jako te zarobki i dochody rzeczywiście uzyskiwane, lecz te zarobki i te dochody, które mogą i powinny być uzyskiwane przy dołożeniu wszelkich starań oraz stosownie do sił umysłowych i fizycznych. Tym samym w ocenie organu I instancji możliwości zarobkowe skarżącej nie mogą być utożsamiane z faktycznie osiąganymi zarobkami, ponieważ powinny one także obejmować zarobki, które jest ona w stanie uzyskać, lecz ich nie osiąga w związku z niewystarczającą aktywnością zawodową. Zdaniem organu bezsporne jest, że głównym źródłem utrzymania rodziny skarżącej są świadczenia wypłacane przez państwo. W ocenie organu obecna sytuacja rodzinna skarżącej nie stanowi przeszkody w bardziej aktywnym poszukiwaniu zatrudnienia, co skutkowało by polepszeniem sytuacji finansowej rodziny. Zdaniem organu to, że wyrokiem sądu ojciec dzieci ma nałożony obowiązek alimentacyjny wcale nie zwalnia skarżącej z podejmowania wszelkich starań do zapewnienia dzieciom godnego życia. Rola skarżącej jako matki nie może ograniczać się tylko do funkcji wychowawczej. Organ podał, że pełnoletnia córka, która pozostaje na utrzymaniu skarżącej również mogłaby podjąć starania w kierunku usamodzielnienia bądź wspomagania budżetu domowego. Jest ona wszak osobą młodą, zdrową i skoro zdecydowała się na przerwanie nauki, to powinna znaleźć inną alternatywę na przyszłość jaką daje praca, a rolą skarżącej jest ukierunkowanie jej na te działania. Organ podał, ze dzięki wspólnie podjętym wysiłkom sytuacja finansowa rodzinny skarżącej byłaby o wiele bardziej stabilna. Zakładając nawet, że przy obecnej sytuacji na rynku pracy zarówno skarżąca jak i jej córka nie mogą zdobyć choćby dorywczej pracy, należy w ocenie organu I instancji wykorzystać wszelkie możliwości pozwalające wpłynąć na comiesięczne wydatki. Zdaniem organu przykładem tego może być Karta Dużej Rodziny, która pozwala korzystać z ulg, jaką jest m. in. zwolnienie z opłat za pobyt dziecka w przedszkolu. Organ ustalił, że skarżąca nie korzysta z tego uprawnienia, a tym samym nie czyni starań w kierunku obniżenia miesięcznych kosztów utrzymania, gdyż jej syn uczęszcza do prywatnego przedszkola, w którym nie można wykorzystać uprawnień wynikających z Karty Dużej Rodziny. Kolejnym przykładem świadczącym o nieprzemyślanym sposobie planowania budżetu domowego jest zdaniem organu fakt codziennego dojeżdżania syna P do Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii. Miesięczny koszt takiego dojazdu wynoszący 264,60 zł jest w ocenie organu znaczącym wydatkiem uszczuplającym budżet domowy skarżącej. Organ podał, że dziecko w wieku 16 lat powinno mieć świadomość tego, że przy ograniczonym budżecie domowym każdy wydatek powinien być skrupulatnie przemyślany i zaplanowany. Dlatego jego dojazdy do domu powinny ograniczać się chociażby do przerw weekendowych. W ocenie organu I instancji pod rozwagę skarżąca może również wziąć możliwość zmiany operatora dostarczającego internet, który zaoferuje konkurencyjne i bardziej korzystne ceny.
Organ podał, że znaczącym argumentem przemawiającym za odmową umorzenia przyznanych do zwrotu świadczeń jest jednak świadomość skarżącej odnośnie tego co może się wydarzyć przy założeniu, że dłużnik odwoła się od wyroku. Zdaniem organu zupełnie niewytłumaczalne jest to, że skarżąca nie poinformowała bezzwłocznie organu egzekucyjnego o aktualnie obowiązującym tytule wykonawczym. W sytuacji gdy każdy miesiąc wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w zwiększonej wysokości dawał 300,00 zł nienależnie pobranych świadczeń, postawa skarżącej jest całkowicie nieodpowiedzialna. I chociaż pieniądze te skarżąca wydawała na potrzeby dzieci, w ocenie organu musiała się liczyć z tym, że organ, który bronić musi nie tylko interesu jednostki ale i interesu społecznego, będzie dochodził zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Organ I instancji wskazał, że zdając sobie jednak sprawę z trudnej sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącej oraz z tego, że zmiana opisanego stanu rzeczy nie jest możliwa z dnia na dzień, postanowił rozłożyć skarżącej na raty kwotę nienależnie pobranych świadczeń. Organ podał, że pominął możliwość odroczenia terminu spłaty należności, ponieważ o tą formę ulgi nie wnosiła skarżąca. W ocenie organu ten rodzaj pomocy nie jest właściwy i nie pomógłby w rozwiązaniu problemu rodziny skarżącej jakim jest spłata jednorazowo tak dużej kwoty. Odnosząc się do wniosku skarżącej o rozłożenie należności na 24 raty organ podał, że po analizie wszystkich okoliczności i dowodów w sprawie postanowił częściowo przychylić się do prośby i rozłożyć nienależnie pobrane świadczenia na 12 rat płatnych po 400,00 zł miesięcznie, a ostatnią ratę w wysokości 370,96 zł. W ocenie organu ta forma ulgi wydaje się w sytuacji skarżącej dość dobrym rozwiązaniem, pozwalającym uniknąć wszelkich konsekwencji związanych z egzekucją należności w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Rozstrzygnięcie to będzie również stanowiło dla skarżącej czynnik motywujący do znalezienia nowych rozwiązań wyjścia z trudnej sytuacji finansowej, zmobilizuje ją do bardziej aktywnych form wpływających na poprawę sytuacji bytowej rodziny. Pomoc ze strony Państwa powinna być bowiem tylko wsparciem, a nie wyłączną bazą na której opiera się budżet domowy.
W odwołaniu od tej decyzji LW ponowiła wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Skarżąca podniosła, że orzeczeniem Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] lutego 2015 r., zostały zwiększone alimenty na jej małoletnie dzieci z kwoty 400 zł miesięcznie na 600 zł miesięcznie. Od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. zostały zwiększone alimenty wypłacane z funduszu alimentacyjnego zgodnie z orzeczeniem Sądu. Skarżąca podała, że pieniądze otrzymane w tym okresie zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, tj. na zaspokojenie bieżących potrzeby moich małoletnich dzieci.
Skarżąca wskazała, że zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, z samego charakteru świadczeń alimentacyjnych wynika, że ich celem jest dostarczenie uprawnionemu środków na zaspokojenie bieżących potrzeb. Odwołująca się podała, że uwzględniając cel, któremu służyć mają świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego ustawodawca przyjął zasadę, w myśl której zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonywane są od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana - wysokości zasądzonych alimentów (art. 29 ust. 1). Co do zasady więc ustawodawca wyklucza możliwość uznania za świadczenie nienależnie pobrane, świadczenia alimentacyjnego wypłaconego w kwocie odpowiadającej wysokości zasądzonych za dany okres alimentów. Obowiązek zmiany wysokości świadczenia z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów, określony w art. 29 ust. 1, możliwy jest jedynie w trybie wydania decyzji zmieniającej decyzję wcześniejszą. Obowiązek ten nie może być realizowany w trybie art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez uznanie, że różnica powstała w wyniku zmniejszenia alimentów stanowi nienależne świadczenie. Obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jako wyjątek, ustawodawca nakłada wyłącznie na osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego (ust. 2).
Dokonując analizy powołanych przepisów zdaniem skarżącej przyjąć należy, że pod użytym przez ustawodawcę pojęciem "zmiany" rozumieć należy tytuł wykonawczy, bowiem zmiana w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest możliwa wyłącznie wówczas, gdy organ będzie dysponował tytułem wykonawczym, natomiast "dzień zmiany" rozumieć należy jako dzień, w którym tytuł wykonawczy został wydany. W świetle powyższego przyjąć należało, że w myśl art. 29 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym od alimentów, intencją ustawodawcy było zabezpieczenie organu, który w związku z nadejściem terminu wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego zmuszony był wypłacić świadczenie w zbyt dużej kwocie względem należnych osobie alimentów, bowiem nie miał jeszcze wiedzy o zmodyfikowaniu tytułu wykonawczego. Celem omawianego przepisu jest zatem aktualizacja bieżąco wypłacanych świadczeń alimentacyjnych. Skarżąca podała, że w świetle powyższego, na gruncie rozpoznawanej sprawy, nie może budzić uzasadnionych wątpliwości, iż przepis art. 29 ust. 2 ww. ustawy nie znajdował zastosowania do stanu faktycznego obejmującego okres po złożeniu tytułu wykonawczego u komornika.
Zdaniem skarżącej zauważyć należy, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posługuje się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", a legalną definicję tego pojęcia zawarto w przepisie art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy. Skarżąca podniosła, że wprawdzie wskazanego przepisu organ administracyjny nie poddał analizie ale nie ulega wątpliwości, że ustalony stan faktyczny wyklucza uznanie analizowanego świadczenia za niezależnie pobrane. Nie bez przyczyny racjonalny ustawodawca, na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". Skarżąca podała, że w orzecznictwie NSA zwraca się bowiem uwagę na błędne utożsamianie tego pojęcia, z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek natomiast "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy.
Skarżąca podniosła, że jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP w [...], bez prawa do zasiłku. Cały czas poszukuje pracy stałej bądź dorywczej. W tym samym czasie zajmuje się dziećmi jako matka samotnie je wychowująca. Nie posiada żadnych innych środków utrzymania, a co za tym idzie nie jest w stanie znaleźć środków na zwrot nienależnie pobranych świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Odwołująca się podała, że terminowo zgłosiła się do komornika informując o wydanym w dniu 29 lipca 2015 r. przez Sąd Rejonowy w [...] orzeczeniu. Skarżąca podniosła, że nie jest w stanie bez skrzywdzenia małoletnich dzieci podołać spłacie, nawet w systemie ratalnym. Przyjęcie propozycji rozłożenia spornej kwoty na raty po 400 zł. uderzyłoby bowiem w możliwości zapewnienia im prawidłowych warunków bytowych. Skarżąca podniosła dodatkowo, że swoim uzasadnieniu organ I instancji nie uwzględnił kosztów związanych z codziennymi wydatkami na zakup żywności.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2016 r.
W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z art. 23 ust. 5 ustawy, kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu. Kolegium podało, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może w myśl art. 23 ust. 8 ustawy umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie ulgi w formie umorzenia świadczeń nienależnie pobranych, następuje w ramach uznania administracyjnego. Nawet więc wystąpienie szczególnych przesłanek nie daje podstaw i tytułu do zaspokojenia żądania stronie w każdym przypadku.
W ocenie organu odwoławczego skarżąca nie przedstawiła dowodów, że zachodzą nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji jej rodziny. Wprawdzie sytuacja dochodowa skarżącej w gospodarstwie domowym jest trudna, ale zdaniem Kolegium te trudności mają charakter przejściowy.
Kolegium wskazało, że organ administracji działając w granicach uznania administracyjnego, zanim podejmie rozstrzygnięcie, ma obowiązek - zgodnie z zasadą prawdy materialnej, wyrażoną w art. 7 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. - podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przez co rozumie się zebranie w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego, a także ocenę na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ winien zbadać, czy sytuacja rodziny występującej z wnioskiem o umorzenie daje podstawy prawne do orzeczenia ulgi. Użycie przez ustawodawcę wyrażenia "szczególnie uzasadnione okoliczności" oznacza zdaniem organu odwoławczego, że zastosowanie instytucji określonych w art. 23 ust. 8 ustawy, w tym umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, jest wyjątkiem od reguły i nakłada na organ właściwy obowiązek zbadania, czy przedmiotowy wniosek rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnie uzasadnionego. Zasadą jest bowiem egzekwowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w sytuacjach szczególnych. Również brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna, nie były szczególną okolicznością. Wydając decyzję u charakterze uznaniowym organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem ustanowionego przepisu oraz normami etycznymi. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. W przypadku nieostrych pojęć typu "szczególnie uzasadniony przypadek", organ stosujący prawo dokonuje wyboru pewnych kryteriów, które bierze pod uwagę przy ocenie, czy sytuacja określona w przepisie występuje.
W ocenie Kolegium rozstrzygnięcie organu I instancji nie nosi cech dowolności. Burmistrz poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, zastosował właściwe przepisy prawa i odpowiednio uzasadnił treść zaskarżonej decyzji. Zdaniem organu odwoławczego dokonał wnikliwej analizy sytuacji rodzinnej i dochodowej, uwzględnił wysokość wydatków, wiek strony i jej dzieci, warunki mieszkaniowe, brak zaległych opłat w opłacaniu czynszu, potencjalne możliwości zarobkowe skarżącej. W opisywanej sprawie nie można zatem uznać, że w sytuacji rodziny skarżącej zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy. Organ podał, że od czasu, gdy wypłacano świadczenia uznane następnie za nienależne, sytuacja skarżącej nie uległa istotnej zmianie, a zwłaszcza znaczącemu pogorszeniu, tym bardziej na skutek jakichś wydarzeń szczególnych.
Odnosząc się do odwołania skarżącej Kolegium podało, że jego ocenie skarżąca nie podała żadnych nowych faktów zaistniałych w sytuacji jej rodziny, które nosiłyby znamiona wydarzeń nadzwyczajnych. Zdaniem organu odwoławczego skarżąca nie wykorzystuje własnych możliwości w celu poprawy sytuacji finansowej swojej rodziny. W razie trudności finansowych, członkowie rodziny powinni szukać zatrudnienia. Pomoc ze środków publicznych, przyznawana jest osobom, które osiągają dochody poniżej pewnego, ustawowego kryterium, np. chorym, samotnym, bezrobotnym, niepełnosprawnym. W tych okolicznościach sytuacja rodziny strony w ocenie organu odwoławczego w najmniejszym stopniu nie wykazuje spełnienia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności.
Organ wskazał, że świadczenia nienależnie pobrane można umorzyć tylko w wyjątkowych sytuacjach i nie jest to obowiązek organu administracyjnego. W przypadku decyzji uznaniowych organ administracyjny zobowiązany jest wyważyć słuszny interes obywatela i interes społeczny. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jednak jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny (publiczny) rozumie się dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, korektę błędnych decyzji. Interes społeczny wymaga przede wszystkim, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń, w przypadku, gdy nienależnie przyznały takie środki osobie nieuprawnionej, nie dochodziły ich zwrotu jedynie w wyjątkowych przypadkach. Środki te, z uwagi na ich ograniczoną ilość, mają bowiem służyć co do zasady wyłącznie osobom uprawnionym. Zdaniem Kolegium rezygnacja z egzekwowania od strony zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń naruszyłoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem i otrzymywały je wyłącznie osoby uprawnione lub - w wyjątkowych - przypadkach również osoby nieuprawnione (wobec umorzenia świadczeń nienależnie pobranych), ale znajdujące się w zupełnie wyjątkowej sytuacji, których twierdzenia nie wzbudzają jakichkolwiek wątpliwości co do ich zgodności z prawdą i które wykorzystują wszystkie swoje możliwości i uprawnienia do poprawy sytuacji finansowej swojej rodziny. W przeciwnym wypadku należałoby uznać, że instytucje odpowiedzialne nie wykonują swoich ustawowych obowiązków marnotrawią środki publiczne, co oczywiście naruszałoby rażąco interes społeczny.
Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie, organ I instancji przeprowadził wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonał wnikliwej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej strony w kontekście przesłanek z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji odniósł się do przedstawionych przez skarżącą dokumentów, wskazujących na jej szczególną sytuację zdrowotną, rodzinną i dochodową. W ocenie organu odwoławczego to, że skarżąca nie ma wystarczających funduszy na zwrot żądanych należności nie oznacza, że jest to okoliczność pozwalająca na wyjątkowe potraktowanie w stosunku do innych osób i uwolnienie jej od obowiązku spłaty i umorzenie należności. Sytuacja materialna skarżącej może wszak ulec zmianie, gdyż jest ona osobą zdolną do pracy i jej status jako osoby bezrobotnej również może ulec zmianie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, LW wniosła o poddanie kontroli Sądu zaskarżonej decyzji SKO w [...].
Zdaniem skarżącej w realiach opisywanej sprawy winny mieć zastosowanie przepisy art. 410 § 2 i art. 411 Kodeksu cywilnego, definiujące zarówno świadczenia nienależne oraz świadczenia, których zwrotu nie można żądać. Skarżąca podała, że świadczenie jest nienależne w przypadku, gdy spełniający je w rzeczywistości nie był do tego zobowiązany w ogóle lub wobec tej osoby, której świadczył. Może to mieć miejsce wtedy, gdy w chwili spełnienia świadczenia nie było ważnego zobowiązania (gdyż nigdy nie istniało lub wygasło wcześniej), mimo że świadczący pozostawał w przekonaniu, że ono istnieje. Świadczenie jest nienależne także, jeśli wprawdzie zobowiązanie to istniało wówczas, ale w rozmiarze mniejszym niż spełniony (tj. istniała nadpłata) albo nie wobec tej osoby, która otrzymała świadczenie.
Skarżąca podniosła, że w opisywanej sprawie nie zachodzi podstawa do żądania spłaty świadczenia, ponieważ organ był i nadal jest zobowiązany do alimentacji tj. wypłat z Funduszu Alimentacyjnego na rzecz małoletnich dzieci skarżącej, a także w chwili wykonania zobowiązania w wysokości podniesionej kwoty alimentów był zobowiązany przez sąd powszechny do dokonywania takiej właśnie płatności. W ocenie skarżącej skoro Sąd Rejonowy w [...] wyrokiem zaocznym z dnia 18 lutego 2015 r. uznał jej wniosek dotyczący podniesienia alimentów do kwoty po 600 zł na każde z dzieci, to Fundusz Alimentacyjny był zobowiązany wykonywać postanowienie sądu i wypłacać alimenty. Skarżąca podniosła, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 października 2010 r. III CZP 59/10 orzekł, że świadczenie uiszczone na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia zobowiązującego do łożenia na rzecz małżonka kosztów utrzymania rodziny nie podlega zwrotowi jako świadczenie nienależne (art. 410 k.c.) Skarżąca podkreśliła, że w realiach opisywanej sprawy to MOPS z Funduszu Alimentacyjnego łożył na utrzymanie jej małoletnich dzieci, a orzekł to Sąd wydając wyrok zaoczny.
Skarżąca podniosła, że pozostaje pod opieką lekarzy ortopedy i psychiatry. Jest bezrobotną matką samotnie wychowująca dzieci, niemniej podejmuje każdą pracę zleconą przez organ, a dodatkowo poszukuje pracy w sposób stały. Podkreśliła, że podejmuje się każdej pracy dorywczej, której warunki nawet urągają godności człowieka. Zdaniem skarżącej Kolegium w swej decyzji powołując się na interes społeczny pominęło zasady współżycia społecznego i szeroko pojęty interes małoletniego dziecka. Skarżąca stoi na stanowisku, że "nadpłata" alimentów na jej małoletnie dzieci była zgodna z zasadami współżycia społecznego, ponieważ pozwoliła na zaspokojenie wszelkich potrzeb dzieci i została spożytkowana dla ich dobra i w ich interesie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
Skarga jako oczywiście bezzasadna podlega oddaleniu.
Sąd administracyjny sprawuje legalnościową kontrolę zaskarżalnych działań lub zaniechań organów administracji publicznej (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych), będąc związany jedynie granicami sprawy administracyjnej sensu largo, której dotyczy skarga. Jednocześnie sąd ten nie jest związany granicami skargi, w tym podniesionymi zarzutami i wnioskami oraz powołaną przez stronę skarżącą podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, p.p.s.a.), biorąc z urzędu pod rozwagę wszelkie stwierdzone naruszenia prawa i sankcjonując je w granicach wyznaczonych w art. 145-150 p.p.s.a. lub w przepisach szczególnych. Ponadto na podstawie art. 135 p.p.s.a. sąd jest uprawniony do przekroczenia granic skargi lub także przedmiotu zaskarżenia, obejmując rozpoznaniem i orzekaniem także niezaskarżone bezpośrednio akty lub czynności wydane lub podjęte we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy, jeżeli jest to niezbędne do jej końcowego załatwienia.
Sąd po dokonaniu pełnej kontroli legalności rozstrzygnięcia sprawy, której dotyczy skarga, nie stwierdził naruszeń prawa, których postać i stopień uzasadniałyby wzruszenie mocy obowiązującej kwestionowanych decyzji na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. W świetle podstaw uwzględnienia skargi wskazanych w powyższym przepisie zaskarżona decyzja oraz decyzja organu pierwszej instancji odpowiadają prawu.
Podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa i interesu prawnego strony skarżącej okazały się pozbawione usprawiedliwionych podstaw. Również przeprowadzona z urzędu przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającego ją postępowania administracyjnego nie wykazała naruszeń prawa, które – w świetle art. 145 § 1 p.p.s.a. – mogłyby być podstawą wzruszenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji.
Zgodnie z treścią art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Powyższy przepis jest podstawą wykonywania kompetencji uznaniowej, której istota polega na tym, że właściwy organ administracji publicznej zachowuje w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa oraz cel upoważnienia ustawowego swobodę w zakresie wyboru sposobu zachowania kompetencyjnego, rodzaju podejmowanego rozstrzygnięcia lub wariantu następstw prawnych określonych w dyspozycji konkretyzowanej normy. O ile więc kompetentny organ zachowuje zewnętrzne (ustawowe) i wewnętrzne (celowe) granice uznania administracyjnego, o tyle sąd administracyjny nie jest uprawniony do ingerencji w wybór dokonany przez organ administracji publicznej.
Organy orzekając odmownie w przedmiocie wniosku skarżącej o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego lub o rozłożenie powyższej należności na 24 raty płatne do 15-tego dnia każdego miesiąca oraz uwzględniając częściowo żądanie skarżącej poprzez rozłożenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń na 12 rat, zachowały nie tylko wymogi legalności formalnej, wydając decyzje w zgodzie z przepisami kompetencyjnymi, ustrojowymi i procesowymi (w tym przeprowadzając postępowanie wyjaśniające w sposób wyczerpujący i zupełny, jak również dokonując wszechstronnej i wnikliwej oceny zebranego materiału procesowego), lecz także nie naruszyły przepisów prawa materialnego będącego podstawą wydania kwestionowanej decyzji. Przede wszystkim organy zachowały ustawowe oraz celowe granice uznania administracyjnego, biorąc pod uwagę wszystkie istotne przesłanki normatywne wykonywania kompetencji do udzielenia stronie skarżącej ulgi w zakresie spłaty należności, które zostały wcześniej nienależnie pobrane z funduszu alimentacyjnego.
Przede wszystkim należy stwierdzić, że organy orzekające w pierwszej i drugiej instancji, nie negując trudnej sytuacji finansowej skarżącej oraz jej rodziny, wyraźnie wskazały, że uwzględniając cele oraz funkcje instytucji ulg w zakresie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie sposób uznać, aby w sytuacji rodzinnej oraz dochodowo-finansowej skarżącej wystąpiły takie zmiany, które można by zakwalifikować jako "szczególnie uzasadnione" powody uzasadniające umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń albo zwiększenie skali czasowej ich rozłożenia na raty. Jakkolwiek więc organy częściowo uwzględniając wniosek skarżącej i przyznając jej rozłożenie na 12 rat kwoty nienależnie pobranych świadczeń, uznały, że co najmniej w pewnym zakresie przyznanie ulgi jest uzasadnione "szczególnymi okolicznościami", to jednak w ocenie Sądu w sprawie brak jest jakichkolwiek podstaw do przyznania ulgi w dalej idącym zakresie.
Ze względu na zasadę zakazu reformationis in peius (art. 134 § 2 p.p.s.a.), Sąd nie podważa legalności dokonanej przez skarżone organy wykładni i subsumpcji stanu faktycznego sprawy na tle przesłanki materialnoprawnej z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. Trzeba jednak mieć na względzie, że "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" w rozumieniu powyższego przepisu odnoszą się do całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej oraz życiowej wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ powinien dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Natomiast sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń alimentacyjnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2013 r. w sprawie o sygn. I OSK 2962/12, "szczególnie uzasadnione okoliczności" stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń - i odsetek od tych świadczeń - ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków.
W świetle powyższych uwag, należy zauważyć, że nawet jeśli organy orzekające w sprawie prawidłowo zakwalifikowały sytuację rodzinną skarżącej jako "szczególnie uzasadnioną", to i tak nie miały obowiązku uwzględnienia w pełnym zakresie jej wniosku. Kompetencja wynikająca z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. ma bowiem charakter kompetencji uznaniowej, co oznacza, że właściwy organ dysponuje daleko idącą swobodą w zakresie wyboru zachowania kompetencyjnego. Może więc – niezależnie od spełnienia warunków hipotezy normatywnej – uwzględnić wniosek w całości albo w części, albo może nie uwzględnić go wcale. Istotne jest jednak, aby stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo, a uzasadnienie rozstrzygnięcia było pełne, logiczne i spójne. Sąd administracyjny musi mieć bowiem pewność, że decyzje skarżonych organów nie są arbitralne lub nie stanowią rezultatu nadużycia kompetencji uznaniowej.
W niniejszej sprawie organy z jednej strony wyjaśniły zasadnicze powody odmowy uwzględnienia wniosku o umorzenie w całości lub szerszego rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, rozważając wnikliwie sytuację dochodową i rodzinną (osobistą) skarżącej. Sąd nie stwierdził wadliwości rozumowania organu w zakresie analizy i stosowania ustawowej przesłanki z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a.
Organy rozważyły w pierwszej kolejności sytuację rodzinną i osobistą skarżącej, która – zgodnie z prawidłowym założeniem organów – obejmuje nie tylko ustalenia w zakresie okoliczności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (wspólnie lub z innymi osobami) oraz skalą wydatków ponoszonych na utrzymanie członków tego gospodarstwa, lecz także ustalenia w zakresie okoliczności związanych ze stanem zdrowia skarżącej oraz członków jej rodziny i możliwościami podjęcia przez nich pracy zarobkowej. Okoliczności te zostały wnikliwie rozważone i wyjaśnione.
W drugiej kolejności organy rozważyły okoliczności związane z sytuacją dochodową skarżącej, trafnie wywodząc, że jest ona trudna, jednakże jej stan może ulec zmianie w kierunku poprawy, w szczególności poprzez podjęcie tymczasowego lub stałego zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej przez samą skarżącą albo jej pełnoletnią córkę. Z akt sprawy wynika, że w sytuacji rodzinnej i finansowej skarżącej nie wystąpiły żadne szczególne zmiany uzasadniające przyznanie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń w szerszym zakresie niż rozłożenie ich na 12 rat. Można zauważyć, że sytuacja ta uległa nawet poprawie, skoro skarżąca za okres od kwietnia 2016 r. do września 2017 r. pobiera świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie 1000 złotych miesięcznie.
W tej sytuacji zastosowanie przepisu art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. na tle sytuacji rodzinnej skarżącej nie budzi wątpliwości co do legalności materialnoprawnej kontrolowanych decyzji.
W dalszej kolejności organy orzekające przekonująco uzasadniły trafność dokonanego wyboru kompetencyjnego, wskazując przede wszystkim, że dalej idące udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa oraz osobista (rodzinna) wnioskodawcy nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku spłaty, o ile stan taki jest efektem wyjątkowych i obiektywnych czynników, na które zobowiązany do spłaty nie ma wpływu. Nawet jednak wtedy, gdy w sprawie zachodzą obiektywne i wyjątkowe okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniają umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń albo dalej idące rozłożenie ich na raty, właściwe organy nie mają prawnego obowiązku uwzględnienia wniosku o przyznanie ulgi. Jakkolwiek organy mają obowiązek wskazania motywów oraz przesłanek, którymi kierowały się przy podejmowaniu decyzji uznaniowej, jak również rozważenia wszystkich argumentów podnoszonych przez stronę, to jednak nie oznacza to, że sąd administracyjny w ramach kontroli legalności wykonywania kompetencji uznaniowej jest uprawniony do zastępowania organów w zakresie wyboru treści rozstrzygnięcia albo do narzucania tej treści poprzez formułowane oceny prawne.
W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się wprawdzie, że podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 k.p.a. ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2003 r., II SA 2486/01, LEX nr 149543), to jednak nie oznacza to, że którykolwiek z tych interesów ma uzyskać automatycznie przewagę nad drugim. Organ ma jedynie obowiązek swobodnego i racjonalnego wyważenia powyższych interesów, a następnie wykonania kompetencji opartej na uznaniu administracyjnym.
Organy orzekające w przedmiotowej sprawie właściwie uzasadniły, że w ich ocenie interes skarżącej związany z dążeniem do umorzenia w całości kwot podlegających zwrotowi nie może uzyskać przewagi nad interesem społecznym związanych z dochodzeniem zwrotu nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Skarżone organy przekonująco również uzasadniały, dlaczego w ich ocenie uzasadnione i celowe jest częściowe uwzględnienie wniosku skarżącej poprzez przyznanie ulgi w postaci rozłożenia podlegającej zwrotowi kwoty na 12 rat w kwotach po 400 złotych (ostatnia rata w kwocie 370,96 zł).
Odnosząc się natomiast do zarzutów sformułowanych w skardze, należy podnieść, że są one pozbawione usprawiedliwionych podstaw. Przede wszystkim nie może zostać uwzględniony zarzut naruszenia przez organy przepisów art. 410-411 kodeksu cywilnego, albowiem przepisy prawa cywilnego dotyczące świadczeń nienależnych nie podlegały zastosowaniu w sprawie. Skarżąca musi również pamiętać, że organy orzekające w przedmiocie wniosku o przyznanie ulgi na podstawie art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. są związane ostateczną decyzją Burmistrz Miasta [...], nr [...], z dnia 10 maja 2016 r. orzekającą na podstawie art. 23 ust. 4 w zw. z art. 29 ust. 2 u.p.o.u.a. o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych w łącznej kwocie 4.770,96 złotych. Również Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie ma kompetencji do kontroli legalności powyższej decyzji. Wszelkie zatem zarzuty dotyczące legalności orzeczenia zobowiązującego skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych są spóźnione. Nie znajdują także podstaw zarzuty nieuwzględnienia przez organy "zasad współżycia społecznego" oraz faktu, że nienależnie pobrane świadczenia zostały "spożytkowane" dla dobra rodziny oraz w jej interesie.
Mając na względzie przytoczone wyżej argumenty, Sąd nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.