II SA/Rz 1452/22

II SA/Rz 1452/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-05-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-11-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Ewa Partyka /przewodniczący/
Paweł Zaborniak
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1948/23 - Wyrok NSA z 2025-06-26
IV SA/Wa 2388/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-21
I OSK 1938/23 - Wyrok NSA z 2024-08-13
Skarżony organ
Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151, art. 200
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Paweł Zaborniak WSA Piotr Godlewski /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 maja 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 29 sierpnia 2022 r. nr SKO.4111/750/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -
Uzasadnienie
II SA/Rz 1452/22
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi M.M. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 29 sierpnia 2022 r. nr SKO.4111/750/2022 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, Burmistrza [...] - po rozpatrzeniu wniosku z 27 kwietnia 2022 r. - decyzją z 30 czerwca 2022 r. nr ŚR-ET-5131-14/22 odmówił przyznania M.M. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym 74 – letnią matką M.S.
W uzasadnieniu wskazał, że na podstawie orzeczenia o niepełnosprawności nie da się ustalić daty jej powstania, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 marca 2022 r., co na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.) wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, podobnie jak okoliczność, iż M.S. pozostaje w związku małżeńskim z F.S., który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto M.S. posiada poza wnioskodawczynią jeszcze pięcioro dzieci, na których również spoczywa obowiązek alimentacyjny względem matki i które wraz z jej mężem (swoim ojcem) w miarę możliwości pomagają w opiece nad nią.
Od powyższej decyzji odwołała się M.M. (reprezentowana przez radcę prawnego), zarzucając organowi I instancji wadliwość przyjętego w sprawie stanowiska wynikającą z naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i 1b) oraz procesowego (art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a.).
W wyniku rozpatrzeniu odwołania SKO opisaną na wstępie decyzją z 29 sierpnia 2022 r. – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z 30 czerwca 2022 r.
Przytaczając mające zastosowanie w sprawie przepisy u.ś.r. regulujące warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz podmioty uprawnione do jego pobierania, Kolegium wywiodło, że nie podziela stanowiska organu I instancji o niepełnieniu przesłanki daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, wyjaśniając, że uznanie przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 niezgodności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, wyklucza oparcie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na treści normy prawnej, zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobom, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w wieku określonym w tym przepisie organy mają obowiązek badać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia. W kontekście powyższego przeszkody do przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie stanowi okoliczność, iż niepełnosprawność jej matki powstała w późniejszym jej wieku.
W sprawie zachodzi jednak ustalona przez organ I instancji druga z przyczyn wydania decyzji odmownej, gdyż małżonek M.S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wyklucza na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyznanie wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, jako osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym względem matki w dalszej kolejności niż jej mąż. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego w sposób właściwy ustawowego obowiązku alimentacyjnego.
Końcowo Kolegium podzieliło dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowi obiektywnych okoliczności przesądzających o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Obowiązek alimentacyjny nie musi bowiem polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną. Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. W konsekwencji powyższego, trafne było twierdzenie organu I instancji, że jeżeli pozostałe pięcioro dzieci M.S. z subiektywnych względów nie może sprawować osobiście lub wspomagać w opiece nad matką, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała córka (wnioskodawczyni), zaś koszty związane z opieką pokrywane były współmiernie do sytuacji finansowej przez inne dzieci M.S. w ramach obowiązku alimentacyjnego.
W skardze na decyzję Kolegium z 29 sierpnia 2022 r. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie pełnomocnik M.M. (radca prawny) zarzucił jej:
1. naruszenie prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. polegające na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że okoliczność, iż osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim a współmałżonek z uwagi na swój stan zdrowotny niepotwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może zająć się żoną, stanowi negatywną przesłankę do przyznania M.M. świadczenia pielęgnacyjnego,
2. naruszenie przepisów postępowania które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że mąż niepełnosprawnej M.S. jest w stanie się nią opiekować mimo że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy z dokumentu załączonego do akt sprawy, tj. zaświadczenia lekarskiego wynika, że nie jest on w stanie opiekować się swoją żoną, gdyż sam wymaga opieki.
W związku z powyższym pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przeprowadzenie dowodu z pominiętego przez organy, a znajdującego się już w aktach sprawy zaświadczenia lekarskiego dotyczącego F.S. z 13 kwietnia 2022 r., na okoliczność ustalenia braku możliwości sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Zawnioskował także o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.
W ocenie strony skarżącej, organ dokonał błędnej, ale przed wszystkim dowolnej oceny zebranego materiału w kwestii możliwości sprawowania opieki nad żoną przez F.S. Z załączonego do akt zaświadczenia lekarskiego z 13 kwietnia 2022 r. wynika bowiem, że F.S. z uwagi na występujące u niego choroby nie jest w stanie zająć się swoją niepełnosprawną żoną. To, że na dzień wydawania decyzji stan zdrowia współmałżonka osoby wymagającej opieki nie został wykazany stosownym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie może przesądzać o możliwości sprawowania opieki nad współmałżonkiem. Jak wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych, stan zdrowia małżonka osoby wymagającej opieki może być wykazany również innymi dowodami. Wymóg taki nie wynika z treści u.ś.r., a zatem przyjąć należy, że znajdują w tym zakresie zastosowanie przepisy k.p.a. dotyczące postępowania dowodowego, w szczególności art. 75 § 1 k.p.a., który przewiduje, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem.
Ponadto przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej przywołanych przepisów, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że zobowiązanemu do alimentacji w dalszej kolejności będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko w sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że przepisy te nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa i zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności, ale sprawującej faktyczną opiekę.
Skarżąca spełnia więc wszelkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).
Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję SKO z 29 sierpnia 2022 r. Sąd stwierdził, że aczkolwiek nie podziela w pełni argumentacji przedstawionej w jej uzasadnieniu, to skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wynikające z tej decyzji rozstrzygnięcie o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza [...] z 30 czerwca 2022 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad matką jest prawidłowe.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że na skarżącej M.M. - jako córce - ciążył w dacie wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego obowiązek alimentacyjny wobec matki M.S. oraz że sprawowała ona nad nią opiekę (jako osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem m.in. na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji).
1. Niewątpliwie prawidłowe jest wyrażone w zaskarżonej decyzji stanowisko Kolegium co do tego, że wbrew uznaniu organu I instancji, art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić przesłanki odmownego załatwienia wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia); wg orzeczenia z [...] kwietnia 2022 r. o zaliczeniu jej matki do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, przy datowaniu ustalonego stopnia niepełnosprawności od 3 marca 2022 r.
Wyrażone w powyższym zakresie stanowisko Kolegium odzwierciedla utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, którą Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela i aprobuje. Została ona wypracowana na kanwie wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13, którym TK orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa które pozostają zgodne z Konstytucją RP - przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa - tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie.
Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W rezultacie nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Mimo zatem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie został uchylony lub zmieniony i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, powoływanie się na literalne brzmienie tego przepisu jako przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego – jak uczynił to organ I instancji - nie znajduje uzasadnienia.
W tej sytuacji - mimo wskazanego wyroku TK oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP na mocy którego orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne – Burmistrz w sposób prawnie niedopuszczalny wywiódł z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1b u.ś.r. przeszkodę do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego.
2. Niezależnie od powyższego, Sąd podziela stanowisko SKO i Burmistrza co do braku możliwości przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na zachodzącą przesłankę negatywną wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.; zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Mimo że wykładnia literalna (językowa) jest podstawowym rodzajem wykładni, w kontekście argumentacji skargi (a wcześniej odwołania) wskazującej na faktyczny brak możliwości wykonywania opieki nad M.S. przez jej męża z uwagi na jego zły stan zdrowia (potwierdzony zaświadczeniem lekarskim z 13 kwietnia 2022 r.), Sąd zwraca uwagę, że orzecznictwo sądowe w zakresie stosowania wskazanego przepisu nie kształtowało się jednolicie.
Niezależnie od stanowiska na którym oparły się przy wydawaniu decyzji organ I i II instancji, w sądownictwie administracyjnym prezentowany był bowiem również pogląd na podstawie którego na zasadność przyznania wnioskowanego świadczenia wskazuje pełnomocnik skarżącej, że w przypadku istnienia osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki w bliższej kolejności niż osoba faktycznie sprawująca opiekę i ubiegająca się w związku z tym o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego /w rozpoznawanej sprawie taką osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji względem M.S. jest jej mąż, a skarżąca jako córka dopiero w drugiej/, fakt braku posiadania przez osoby bliżej zobowiązane orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a przy dokonywaniu wykładni dotyczących tego przepisów nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godziło w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W związku z tym wywodzono (do czego pośrednio nawiązuje też w niniejszej sprawie argumentacja skargi), że w opisanym zakresie niezbędne jest posłużenie się – w miejsce wykładni literalnej – wykładnią systemową i celowościową, skutkującą uznaniem, że ograniczenia dotyczące braku możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie na której ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy osoba na której obowiązek ten ciąży w pierwszej kolejności nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z obiektywnych i niezależnych od niej względów (np. z racji stanu zdrowia, wieku, sytuacji materialnej) - do których odnosi się także art. 132 K.r.o. - nie jest w stanie zapewnić osobie potrzebującej związanej z tym obowiązkiem opieki (zgodnie z tym ostatnim przepisem, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami). Tym samym w szczególnie uzasadnionych przypadkach sądy administracyjne dopuszczały możliwość odstąpienia od ścisłej wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., prezentując pogląd, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. U podstaw tego znalazło się uznanie, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.
Zaistniałe na powyższym tle rozbieżności orzecznicze zostały wyeliminowane uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 (do jej podjęcia doszło już zatem po wydaniu w niniejszej sprawie decyzji przez SKO i wniesieniu na nią skargi).
Zgodnie z tezą drugą przywołanej uchwały NSA, "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".
Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (tak m.in. wyroki NSA z 27 listopada 2020 r. II GSK 3773/17, z 12 lutego 2019 r. I FSK 116/17 i z 8 listopada 2017 r. II OSK 378/16).
Na tle powyższego należy przyjąć, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (w tym dzieci).
W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia przez skarżącą wniosku (27 kwietnia 2022 r.) jak i wydawania decyzji tak przez organ I jak i II instancji (odpowiednio 30 czerwca i 29 sierpnia 2022 r.) jej ojciec F.S. (mąż pozostającej pod opieką skarżącej M.S.) nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnym zgodnie z art. 3 pkt 21 u.ś.r.).
W związku z tym Sąd - będąc związany dokonaną przez NSA wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale - stwierdza, że w opisanym stanie faktycznym i prawnym orzekające w sprawie organy administracji nie były uprawnione do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, do którego prawa nie może ona upatrywać w samym fakcie sprawowania opieki nad matką i tzw. względach słusznościowych związanych z obiektywnym brakiem możliwości sprawowania tej opieki przez jej męża (a swojego ojca) z uwagi na jego wiek i zły stan zdrowia, nawet jeżeli zostało to potwierdzone stosownym zaświadczeniem lekarskim. W rozpatrywanej sytuacji nie są to okoliczności mające prawne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (przy założeniu spełnienia przez skarżącą wszystkich przesłanek ustawowych, możliwość uzyskania przez nią wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką wiązałaby się zatem z uzyskaniem przez jej ojca orzeczenia o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności).
3. Sąd nie podziela argumentacji zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w zakresie, w jakim organy te uznały, że prawo wnioskodawczyni do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką jest wyłączone także z racji obowiązku alimentacyjnego ciążącego względem matki na pozostałym jej (skarżącej) rodzeństwie, gdyż dzięki ich pomocy osobistej lub finansowej w wykonywaniu opieki (a przez to brak związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką) mogłaby ona podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Nie kwestionując obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa wnioskodawczyni (skarżącej) wobec matki, należy jednak wyraźnie podkreślić, że obowiązujące przepisy u.ś.r. jako przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie ustanawiają warunku pierwszeństwa wykorzystania możliwości sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w ramach obowiązku alimentacyjnego ciążącego na wszystkich osobach zobowiązanych w tej samej kolejności. Przepisy te nie wyłączają możliwości przyznania tego świadczenia jednej z nich, jeżeli tylko spełnia ona przewidziane prawem warunki.
Jeżeli zatem skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z pozostałym rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to w sytuacji braku osób zobowiązanych w bliższej kolejności tylko do niej należałby wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21 - LEX nr 3221221). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (wyrok WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21 – LEX nr 3209641).
W rozpoznawanej sprawie powyższe uwagi – adresowane do orzekających w sprawie organów administracji – mają charakter uboczny, gdyż skoro ojciec skarżącej (mąż wymagającej opieki jej matki) żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, i tak z przyczyn opisanych w pkt 2 powyższych rozważań nie było możliwe uwzględnienie jej wniosku i przyznanie wnioskowanego świadczenia.
Przekładało się to na brak zasadności zarzutów skargi, co skutkowało jej oddaleniem na podstawie art. 151 P.p.s.a., przez co nie było także podstaw do uwzględnienia wniosku pełnomocnika skarżącej o zasądzenie kosztów postępowania (art. 200 P.p.s.a.).