II SA/Rz 1266/22

II SA/Rz 1266/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-02-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Marcin Kamiński /sprawozdawca/
Maria Mikolik
Piotr Godlewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1381/23 - Wyrok NSA z 2024-06-28
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 30 ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Marcin Kamiński /spr./ AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 lutego 2023 r. sprawy ze skargi R. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4111.707.1484.2022 w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi R. R. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (organ odwoławczy) z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4111.707.1484.2022 utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (organ I instancji) z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.
Decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] organ I instancji przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką B. R. Decyzja ta w zakresie wysokości świadczenia została następnie zmieniona decyzjami organu: z dnia [...] stycznia 2017 r. nr [...], z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...], z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...], z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...], z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...], z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...].
Decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] organ I instancji uchylił decyzję własną z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] o przyznaniu skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że w związku z wydaniem decyzji z dnia [...] grudnia 2016 r. o przyznaniu skarżącej prawa do emerytury rolniczej, od tej daty nie spełnia ona warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 2 ust. 2, art. 3, art. 17, art. 24, art. 25, art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 7, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo wysokości dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna:
1) ustalił, że pobrane świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2015 r. zostało przez skarżącą nienależnie pobrane w okresie od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r.,
2) ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r. na kwotę 106.232,00 zł wraz z należnymi odsetkami za opóźnienie w wysokości ustawowej naliczanymi w dniu spłaty zadłużenia,
3) zobowiązał skarżącą do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń pielęgnacyjnych w okresie od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r. na kwotę 106.232,00 zł.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. W dniu 21 kwietnia 2022 r. skarżąca przedłożyła dokumenty potwierdzające uzyskanie prawa do emerytury rolniczej od dnia 16 grudnia 2016 r., co spowodowało konieczność weryfikacji uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ I instancji wskazał, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia 23 lutego 2015 r. skarżąca oświadczyła, że nie jest zatrudniona i nie wykonuje innej pracy zarobkowej. Jak wynikało z przedłożonego wraz z wnioskiem zaświadczenia Urzędu Gminy w [...] z dnia 23 lutego 2015 r., skarżąca jest właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 2,4975 ha fizycznych, co stanowi 2,8773 ha przeliczeniowych. Z mocy ustawy podlega więc ubezpieczeniu społecznemu rolników. Skarżąca złożyła oświadczenie, że od dnia 1 lutego 2015 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Tym samym skarżąca spełniała warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 lutego 2015 r.
Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Natomiast art. 116 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Emerytura jest więc świadczeniem pieniężnym wypłacanym osobom, które w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego zdecydują się na zaprzestanie dotychczas prowadzonej działalności zawodowej. Samo przejście na emeryturę to prawo, nie zaś obowiązek osoby, która po osiągnięciu wieku emerytalnego sama może zdecydować, kiedy chce z tego prawa skorzystać. Jak wynika z decyzji KRUS w [...] oraz z zaświadczenia KRUS w [...] z dnia 22 kwietnia 2022 r., począwszy od dnia 16 grudnia 2016 r. skarżąca ma ustalone prawo od emerytury rolniczej.
Organ I instancji wskazał, że skarżąca została pouczona o obowiązku wynikającym z art. 25 ust. 1 u.ś.r. zarówno we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, który złożyła w dniu 23 lutego 2015 r., jak również w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] marca 2015 r. nr [...]. Pomimo tego obowiązek ten nie został przez skarżącą dopełniony.
Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia było pouczona o braku prawa do ich pobierania. W związku z powyższym organ stwierdził, że przyznane decyzją z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] świadczenie pielęgnacyjne zostało przez skarżącą nienależnie pobrane w okresie od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r.
Organ I instancji przytoczył również treść art. 30 ust. 1, 6, 7, 8 u.ś.r.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4111.707.1484.2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z przyjętym w orzecznictwie poglądem, "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje m. in. wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się nadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy także osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. W orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, że skuteczne pouczenie to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, zużyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd.
Organ odwoławczy przedstawił ustalony przez organ I instancji stan sprawy, stwierdzając, że zasadne jest stwierdzenie, iż prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...] marca 2015 r. w związku z opieką nad niepełnosprawną córką ustało wraz z ustalonym prawem do emerytury rolniczej. Zatem od dnia 16 grudnia 2016 r. skarżąca nie spełniała już przesłanek do otrzymywania wskazanego świadczenia. Tym samym w okresie od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r. pobrane świadczenie w kwocie 106.232,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, należy uznać za nienależnie pobrane. Zostało ono bowiem wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżąca była pouczona o sytuacjach powodujących utratę uprawnienia do jego pobierania. Jak bowiem wynika z treści pouczenia zawartego na stronie 4 formularza wniosku złożonego przez skarżącą w dniu 23 lutego 2015 r., została ona poinformowana kiedy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje (tj. w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury) oraz o ciążącym na niej obowiązku niezwłocznego zawiadomienia organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia i o konsekwencjach ewentualnego zaniechania dokonania takiego zgłoszenia. Skarżąca zapoznanie się z tym pouczeniem poświadczyła własnoręcznym podpisem. Również w decyzjach organu I instancji, tj. zarówno w decyzji z dnia [...] marca 2015 r. przyznającej świadczenie pielęgnacyjne, jak i w kolejnych decyzjach zmieniających, skarżąca była powiadomiona o ww. obowiązku oraz warunkach otrzymania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy zauważył, że w decyzji organu I instancji z dnia [...] stycznia 2017 r. zmieniającej decyzję w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego, a wydanej w okresie, w którym skarżąca uzyskała prawo do emerytury (tj. na przełomie 2016-2017 r.), zawarte jest szczegółowe wyjaśnienie, wyszczególnienie sytuacji w których świadczenie to nie przysługuje, wskazujące również na okoliczność uzyskania dochodu z emerytury.
Wobec powyższego organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji wydając zaskarżoną decyzję prawidłowo uznał, iż pobrane przez skarżącą za okres od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Organ prawidłowo ustalił też wysokość nienależnie pobranego świadczenia na kwotę 106.232,00 zł. Brak jest zatem podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa. Odpowiadając na podnoszoną w odwołaniu kwestię umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, organ odwoławczy zauważył, że dopiero po wydaniu decyzji dotyczącej nienależnie pobranych świadczeń, organ właściwy, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, w określonych w przepisach okolicznościach (art. 30 ust. 9 u.ś.r.). Kwestia ta, nie może być więc przedmiotem rozpatrywania w obecnie prowadzonym postępowaniu.
W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości i zarzucając:
1) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a to:
1. art. 30 ust. 2 u.ś.r. poprzez brak stosownego pouczenia skarżącej o przesłankach świadczących o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji,
2) art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez brak rozważenia przez organy obu instancji możliwości zastosowania ulg w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, gdyż w obiektywnej ocenie u skarżącej zachodzą szczególne okoliczności dotyczące jej sytuacji rodzinnej.
2) naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na rozstrzygniecie sprawy, a to:
1. art. 107 § 1 pkt 6 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie, a w szczególności dokonanie błędnej analizy dokumentacji przedłożonej do akt toczącego się postępowania, czego konsekwencją było pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji uzasadnienia faktycznego, a ponadto pominięcie wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co skutkowało wydaniem przez organ I instancji zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów prawa administracyjnego, a następnie wydaniem przez organ II instancji decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji w całości,
2. art. 6 i art. 7 w zw. z art. 77 § i art. 80 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania ulg w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, ze względu szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej skarżącej, a wydanie decyzji nastąpiło w oparciu o dokładnie wyjaśniony stan faktyczny oraz z uwzględnieniem interesu społecznego, a nadto po wyczerpującym zebraniu i zinterpretowaniu całego materiału dowodowego sprawy, przy czym istnieją dowody potwierdzające, iż niektóre okoliczności sprawy, a mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy - w ogóle nie zostały wzięte pod uwagę przez organ I jak i II instancji.
3. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji, w sytuacji gdy organ odwoławczy winien był podjąć wszelkie kroki zmierzające do usunięcia wątpliwości, a następnie przekazać sprawę sądowi właściwemu do rozpoznania, co wielokrotnie było podnoszone przez skarżącą.
Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także o zmianę decyzji organu I instancji i umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, gdyż w obiektywnej ocenie u skarżącej zachodzą szczególne okoliczności dotyczące jej sytuacji rodzinnej wskazane w treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., ewentualnie, o rozważenie uchylenia w całości decyzji organu I instancji i umorzenia postępowania. Ponadto skarżąca wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że jej działanie nie było celowe oraz świadome. Nie posiadała ona wiedzy, iż fakt otrzymania prawa do emerytury rolniczej spowoduje utratę uprawnienia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Gdyby skarżąca posiadała takie informacje, natychmiast dokonałaby zgłoszenia faktu otrzymania emerytury rolniczej do organu. Skarżąca wskazała, że nie została ustnie pouczona o przysługujących prawach i ciążących na niej obowiązkach związanych z przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego. W szczególności nie została pouczona, w jakich sytuacjach nie jest uprawniona do świadczenia. Pomimo, iż formularz wniosku jest opatrzony pouczeniem, to jednak obywatel udając się do urzędu ma prawo liczyć na wyrozumiałość oraz oczekiwać objaśnienia wszelkich procedur związanych z daną sprawą. Nie sposób zatem zgodzić się z argumentacją, zgodnie z którą żaden przepis u.ś.r. nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Skarżąca wskazała, że badanie subiektywnych przesłanek odpowiedzialności, wymienionych w art. 30 ust. 2 pkt 1 lub 2 w zw. z art. 30 ust. 8 u.ś.r. jest przedmiotem postępowania dotyczącego zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W tym zatem postępowaniu wymagane jest łączne, wraz z przesądzoną już kwestią obiektywnej nienależności świadczenia, ustalenie, czy adresat wiedział o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest wykazanie skarżącemu, że został on o tym pouczony. Sformułowanie "pouczenie o braku prawa do pobierania" odsyła do materialnoprawnych przepisów warunkujących uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Za okoliczność stanowiącą przedmiot pouczenia z pewnością nie można uznać wyłącznie świadomości strony co do zaistnienia zdarzeń powodujących ustanie prawa do pobierania świadczenia, jego zawieszenie lub wstrzymanie wypłaty. Strona zwykle wie, w jakie stosunki prawne wstępuje. Nie zawsze jednak zdaje sobie sprawę, jakie te stosunki prawne wywołują skutki na gruncie u.ś.r., a o taką zapewne świadomość chodziło ustawodawcy. Nie można wszak wychodzić z założenia, że organ "poucza" stronę o pewnych zdarzeniach, w których strona uczestniczy, i równocześnie organ ten nie podejmuje z urzędu żadnych działań zmierzających do uchronienia przed nielegalnym wydatkowaniem wypłacanych środków. Zainteresowany powinien być zatem pouczony nie o tym, że nie następują, nie mogą lub nie powinny względem niego następować oznaczone zdarzenia ze sfery faktów lub prawa, ale o tym, że takie właśnie zdarzenia skutkują utratą uprawnienia. Pouczenie powinno wskazywać na konkretne okoliczności przewidziane w w/w ustawie, np. przekroczenie dochodu rodziny o oznaczoną kwotę, zmianę liczby członków rodziny, utratę statusu niepełnosprawnego. Pouczenia takiego nie zastępuje przytoczenie treści przepisów prawa ani też ogólnikowa informacja uprawnionego o znajomości "przyczyn powodujących ustanie, zawieszenie prawa lub wstrzymanie wypłaty". Organ udzielający pouczenia powinien wymienić całą enumeratywną listę przyczyn narażających na zwrot świadczenia, a ponadto sprecyzować sankcję administracyjną (zwrot świadczenia), jaką zagrożone jest zajście wymienionych w pouczeniu okoliczności faktycznych lub prawnych. Ze względu na obszerność takiego pouczenia oraz konieczność dostosowania stopnia jego złożoności logiczno-językowej do wiedzy oraz rozwoju intelektualnego przeciętnego uprawnionego do świadczeń rodzinnych, organ powinien w celu pouczenia posługiwać się odrębnym pismem. Pouczenie nie powinno odbywać się przy okazji albo też obok innych czynności. Powinno mieć charakter samodzielnej czynności materialno- technicznej i nie może ograniczać się do złożenia przez stronę podpisu pod drukiem pouczenia. Powinno też być poprzedzone szczegółowym wyjaśnieniem znaczenia zdarzeń powodujących obowiązek zwrotu świadczenia. Podpis na druku pouczenia stanowić powinien tylko potwierdzenie zrealizowania tej szczególnej odmiany obowiązku informacyjnego, o którym mowa w art. 9 k.p.a. Przedstawione względy pozwalają stwierdzić, że nie jest właściwe zamieszczanie pouczenia o przesłankach zwrotu świadczenia nienależnego w uzasadnieniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Skarżąca wskazała również na orzeczenia sądów administracyjnych dotyczące kwestii zakresu pouczenia udzielanego przez organy właściwe w sprawach świadczeń rodzinnych. Skarżąca podkreśliła, że całość pobranego przez nią świadczenia pielęgnacyjnego spożytkowana została na utrzymanie niepełnosprawnej córki, nad którą sprawuje codzienną opiekę. Córka skarżącej wymaga stałej pomocy i wsparcia w wykonywaniu czynności dnia codziennego, w związku z czym skarżąca nie posiada możliwości podjęcia zatrudnienia. Od chwili urodzenia córki, to wyłącznie skarżąca się nią opiekuje, co uniemożliwia jej podjęcie pracy i uzyskania dodatkowych środków do życia. Środki pieniężne otrzymane ze świadczenia pieniężnego w całości przekazane zostały na utrzymanie córki, jej wyżywienie, zakup lekarstw, ubrań, niezbędnych medykamentów, środków do pielęgnacji czy opłacenia wizyt lekarskich. Otrzymane przez skarżącą środki ze świadczenia pielęgnacyjnego w żaden sposób nie doprowadziły do jej wzbogacenia się, gdyż w całości zostały zużyte na utrzymanie niepełnosprawnej córki. Mając na uwadze fakt, iż sytuacja osobista i majątkowa skarżącej jest bardzo trudna, nie posiada ona jakiejkolwiek realnej możliwości na dokonanie spłaty nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, które w całości zużyła w związku z opieką nad córką. Otrzymywana emerytura rolnicza stanowi jej jedyny dochód, który w całości przeznacza na utrzymanie rodziny oraz domu. Skarżąca odwołując się do przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r. wskazała na swoją nieumyślność i brak złej wiary w postępowaniu, zasady współżycia społecznego, trudną sytuację osobistą jak i materialną, a w szczególności fakt zużycia otrzymanego świadczenia na utrzymanie niepełnosprawnej córki i wniosła o umorzenie całego zadłużenia.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu.
Sąd działając z urzędu, niezależnie od granic skargi i podniesionych zarzutów, nie stwierdził ponadto naruszeń prawa materialnego lub procesowego, których postać lub stopień miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść końcowego rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a.). W granicach możliwości weryfikacyjnych sądu administracyjnego zaskarżona decyzja jest więc prawidłowa.
Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wystarczający do dokonania oceny prawidłowości wykładni prawa materialnego oraz subsumpcji faktów sprawy.
Przedmiotem kontroli jest decyzja w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń pielęgnacyjnych za okres od 16 grudnia 2016 r. do 31 marca 2022 r. w łącznej wysokości 106.232 zł i zobowiązania do ich zwrotu.
Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Powyższa podstawa obowiązku zwrotu świadczenia rodzinnego (w tym świadczenia pielęgnacyjnego) bazuje na przesłankach obiektywnych i subiektywnych, które muszą zostać spełnione kumulatywnie, aby można było żądać zwrotu świadczenia wypłaconego pomimo braku uprawnienia do jego pobrania. Po pierwsze, wypłata świadczenia za dany okres musi nastąpić pomimo zaistnienia wynikających z przepisów prawa okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części. Fakt wypłaty świadczenia, do którego dany podmiot nie ma prawa, jest okolicznością obiektywną i niezależną od stanu świadomości i woli podmiotu, który pobrał świadczenie. Po drugie, dla realizacji podstawy żądania zwrotu świadczenia, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. konieczne jest stwierdzenie zaistnienia przesłanki subiektywnej związanej ze stanem świadomości i woli podmiotu, który pobrał świadczenie. W orzecznictwie sądów administracyjnych akcentuje się, że tego rodzaju przesłanka odnosi się co do zasady do wszystkich wymienionych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. podstaw zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Należy jednak zauważyć, że sam ustawodawca skonkretyzował przesłankę subiektywną w treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowiąc, że jeżeli osoba pobierająca świadczenia rodzinne była pouczona (oczywiście prawidłowo) o braku prawa do ich pobierania, to bezpodstawne pobranie świadczenia wbrew temu pouczeniu skutkuje nie tylko tym, że świadczenie to jest obiektywnie nienależne, lecz także uznaniem, że osoba ta pobrała to świadczenie nienależnie.
W przedmiotowej sprawie podstawa do wydania względem skarżącej decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (art. 30 ust. 5 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.) została niewątpliwie spełniona. Skarżąca wnioskiem z dnia 23 lutego 2015 r. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad trwale niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji córką (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2003 r.), składając jednocześnie oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 1 lutego 2015 r. Decyzją z dnia [...] marca 2015 r. właściwy wójt gminy przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na stałe od dnia 1 lutego 2015 r. Następnie decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) przyznał skarżącej prawo do emerytury rolniczej od dnia 16 grudnia 2016 r., zgodnie z wnioskiem z dnia 27 grudnia 2016 r.
W związku z przyznaniem prawa do świadczenia emerytalnego i rozpoczęciem jego pobierania 16 grudnia 2016 r. należy stwierdzić, że już w tym dniu zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci nabycia przez beneficjenta powyższego świadczenia prawa do emerytury (art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a i art. 17b ust. 1 u.ś.r.). Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, natomiast zgodnie z art. 3 pkt 5 powyższej ustawy pojęcie emerytur i rent obejmuje m.in. emerytury i renty inwalidzkie oraz renty z tytułu niezdolności do pracy, w tym renty szkoleniowe określone w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Obiektywna przesłanka pobrania nienależnego świadczenia pielęgnacyjnego w postaci wypłaty tego świadczenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego, została zatem spełniona.
W odniesieniu do skarżącej została także zrealizowana przesłanka subiektywna. Na skarżącej ciążył oczywiście ogólny obowiązek informowania organu właściwego wypłacającego świadczenie pielęgnacyjne o zmianach w stanie faktycznym w zakresie, w jakim zmiany te mają wpływ na istnienie lub zakres prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 1 u.ś.r.), jednak w przypadku podstawy z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. konieczne jest dodatkowo stwierdzenie, że beneficjent świadczenia został prawidłowo pouczony o okolicznościach powodujących ustanie, zawieszenie, zmniejszenie wysokości prawa do świadczenia albo wstrzymanie jego wypłaty. Z akt sprawy wynika, że skarżąca została prawidłowo pouczona o powyższych okolicznościach, w tym przede wszystkim o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w razie ustalenia prawa do emerytury, co najmniej trzykrotnie: 1) w podpisanym i opatrzonym datą pouczeniu zawartym w treści wniosku z dnia 23 lutego 2015 r. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; 2) w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] marca 2015 r., doręczonej skarżącej 23 marca 2015 r.; 3) w pouczeniu zawartym w decyzji z dnia [...] stycznia 2017 r. (zmieniającej decyzje z dnia [...] marca 2015 r.), doręczonej skarżącej 16 stycznia 2017 r. Pomimo prawidłowych pouczeń skarżąca pobierała równocześnie świadczenie emerytalne i świadczenie pielęgnacyjne w latach 2017-2022, nie informując właściwych organów o zaistnieniu negatywnej przesłanki do wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego. Dopiero powzięcie w 2022 r. z urzędu przez organ pierwszej instancji informacji o pobieraniu przez skarżącą emerytury rolniczej skutkowało wszczęciem przedmiotowego postępowania i przedłożeniem ww. decyzji Prezesa KRUS z dnia [...] stycznia 2017 r.
Ponieważ skarżąca pobierała nienależnie sporne świadczenie pielęgnacyjne za okres od 16 grudnia 2015 r. (początek okresu realizacji prawa do emerytury rolniczej) do 31 marca 2022 r. (zakończenie okresu realizacji świadczenia pielęgnacyjnego), dlatego prawidłowo kontrolowane organy orzekły o obowiązku zwrotu tego świadczenia za ten okres oraz ustaliły wysokość kwoty podlegającej zwrotowi (106.232 zł).
Odnosząc się z kolei do zarzutu skarżącej, że organy pierwszej i drugiej instancji orzekające w sprawie o ustalenie i zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych miały obowiązek rozważyć z urzędu na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. przesłanki do przyznania skarżącej ulgi w wykonaniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd stwierdza, że zarzut ten jest chybiony. Sprawa o udzielenie ulgi w wykonaniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty) jest bowiem odrębną sprawą administracyjną, która może stać się przedmiotem postępowania wszczętego na wniosek skarżącej jako podmiotu zobowiązanego. Jeżeli skarżąca zamierza ubiegać się o przyznanie odpowiedniej ulgi, powinna złożyć uzasadniony wniosek, wskazując szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, w tym przede wszystkim stanu zdrowia córki oraz kosztów związanych z zapewnieniem jej właściwej opieki.
W tym stanie rzeczy, mając na względzie podniesione argumenty i przesłanki, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.