II SA/RZ 124/23

II SA/Rz 124/23 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-06-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Ewa Partyka
Karina Gniewek-Berezowska
Piotr Godlewski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2860/23 - Wyrok NSA z 2024-11-14
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 1205
art. 23 ust. 1, ust. 1a, ust. 2, ust. 4
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie WSA Ewa Partyka AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 9 listopada 2022 r. nr SKO.4112.21.2369.2022 w przedmiocie ustalenia, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały nienależnie pobrane i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń – skargę oddala –
Uzasadnienie
II SA/Rz 124/23
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi A.K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z 9 listopada 2022 r. nr SKO.4112.21.2369.2022 dotycząca uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że wyrokiem z 18 marca 2015 r. sygn. akt [...] Sąd Okręgowy w [...] zobowiązał M.K. do zapłaty rat alimentacyjnych na rzecz A.K. w kwocie 900 zł miesięcznie.
W związku z bezskutecznością egzekucji należności alimentacyjnych, Burmistrz Gminy [...] decyzją z 30 sierpnia 2016 r. nr GOPS.FA.8320.6.2016 przyznał A.K. (działającej przez przedstawiciela ustawowego - matkę R.K.) świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 sierpnia do 30 września 2016 r.
Pismem z 8 marca 2022 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] N.K. poinformowała Burmistrza, że matka skarżącej R.K. 7 marca 2022 r. przedłożyła w kancelarii Komornika dowody wpłat z tytułu alimentów otrzymywanych bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego na rzecz córki (skarżącej) i syna w latach 2014 - 2018.
Pismem z 13 lipca 2022 r. Komornik przekazał do Burmistrza zestawienie wpłat dokonanych przez dłużnika na konto R.K. na poczet alimentów za okres od 1 listopada 2014 r. do 30 września 2018 r., w tym 5 i 16 września 2016 r. w łącznej wysokości 1950,75 zł.
Decyzją z 9 września 2022 r. nr GOPS.FA.5320.18.2022 Burmistrz uznał świadczenie w kwocie 500 zł pobrane przez R.K. z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej (córki A.K.) za nienależnie pobrane oraz zobowiązał ją do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami.
W uzasadnieniu decyzji Burmistrz wskazał, że strona nie była uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego za część okresu świadczeniowego (wrzesień 2016 r.) w sytuacji, gdy jednocześnie otrzymała alimenty od dłużnika. Tym samym świadczenie alimentacyjne wypłacone za ten miesiąc jest świadczeniem nienależnie pobranym.
W odwołaniu od decyzji Burmistrza z 9 września 2022 r. R.K. wyraziła niezadowolenie z wydanej decyzji.
Kolegium po rozpatrzeniu odwołania A.K. (reprezentowanej przez R.K.) opisaną na wstępie decyzją z 9 listopada 2022 r. - działając na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d, art. 23 ust. 1 i 1a, art. 25 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2022 r., poz. 1205 ze zm., dalej: u.p.o.u.a.) oraz art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.) - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że w decyzji z 9 września 2022 r. Burmistrz ustalił, że A.K. jako osoba uprawniona (reprezentowana przez matkę R.K.) pobrała nienależnie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 września 2016 r. do 30 września 2016 r. świadczenie w wysokości 500 zł, w związku z czym zobowiązał stronę do zwrotu tej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami.
SKO wyjaśniło, że kwestia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych została uregulowana w art. 23 i art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. Stosownie do art. 23 tej ustawy, osoba która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1); od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 1a).
Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.
Przepis art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi natomiast, że w okresie w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia,
3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,
4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia
- po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 tej ustawy.
Wg SKO, z akt sprawy wynika, że w okresie od 1 sierpnia do 30 września 2016 r. strona otrzymała świadczenia z funduszu alimentacyjnego po 500 zł miesięcznie. Bezsporne jest również, iż R.K. otrzymała we wrześniu 2016 r. bezpośrednio od dłużnika tytułem alimentów 1950,75 zł. Wobec tego działanie strony stanowiło naruszenie art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a., albowiem w okresie w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia (pkt 1), a dopiero w dalszej kolejności należności wierzyciela alimentacyjnego (pkt 3). Tymczasem przekazana R.K. kwota w wysokości 1950,75 zł nie została przez nią przekazana celem zaspokojenia należności o której mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1 u.p.o.u.a.
R.K. składając 29 sierpnia 2016 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego podpisała oświadczenie, iż w przypadku otrzymania alimentów niezwłocznie powiadomi o tym fakcie organ przyznający świadczenie.
Warunkiem korzystania z pomocy w formie świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji w rozumieniu art. 2 pkt 2 u.p.o.u.a. Zatem nie można pobierać jednocześnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego i alimentów. Zaniechanie przez stronę poinformowania organu o otrzymanych alimentach stwarza konieczność zwrotu nienależnie pobranych (za wrzesień 2016 r.) świadczeń z funduszu alimentacyjnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Ubocznie Kolegium wskazało, że istnieje możliwość zastosowania ulgi w spłacie należności, jednak jest to odrębne postępowanie, wymagające złożenia stosownego wniosku przez stronę (art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a.).
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie A.K. zaskarżyła decyzję Kolegium z 9 listopada 2022 r. w całości, zarzucając jej naruszenie:
1. art. 23 i art. 29 ust. 3 w zw. z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. przez błędne i niczym nieuzasadnione przyjęcie nienależności pobieranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji braku świadomości co do ich nienależności oraz w przypadku posiadania pełni uprawnień do ich pobierania,
2. naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 k.p.a. przez przekroczenie granicy uznania, polegające na niewyczerpującym zebraniu materiału dowodowego i nierozważenie wszystkich okoliczności mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego uznania przez organ, iż świadczenie wypłacone skarżącej pozostaje świadczeniem nienależnie pobranym,
3. naruszenie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. poprzez orzeczenie obowiązku zwrotu świadczenia w sytuacji, gdy może on zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne, a zatem dopiero wtedy gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot,
4. niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. i nieprzystąpienie przez organ do wznowienia postępowania i ponownej oceny sprawy w trybie wznowieniowym w sytuacji, gdy nastąpiły nowe okoliczności w sprawie, a co za tym idzie, decyzja organu z 30 sierpnia 2016 r. w zakresie przyznania A.K. świadczenia z funduszu alimentacyjnego powinna zostać ponownie zbadana w zakresie podstaw do odmowy jej uchylenia bądź uchylenia.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia oraz na podstawie art. 147 k.p.a. o wznowienie postępowania w zakresie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 sierpnia do 30 września 2016 r. zakończonego wydaniem decyzji z 30 sierpnia 2016 r.
W ocenie skarżącej, organ nie dokonał ustaleń faktycznych i nie uwzględnił świadomości, jaką miała zarówno w dacie wydania decyzji ustalającej prawo do świadczeń alimentacyjnych, jak i okresie jego pobierania. W orzecznictwie wskazuje się, że nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinione zaniechanie). Przepis art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Organ orzekając o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie ma obowiązek badać, czy osoba pobierająca świadczenie wiedziała czy nie o tym, że świadczenie jej nie przysługuje.
Skarżąca nie miała świadomości, iż świadczenie z funduszu alimentacyjnego jej się nie należy, a tym samym nie kierowała się złą wolą czy też chęcią "oszukania" organu. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że ojciec nie przejawia zainteresowania dziećmi, jak również nie partycypuje w kosztach utrzymania córki, posiadając zadłużenie komornicze na kwotę ponad 40 000 zł. Co więcej, matka skarżącej znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji finansowej, na polepszenie której nie wpływa również fakt, że jest zmuszona spłacać kredyt hipoteczny zaciągnięty jeszcze w okresie pozostawania przez nią w małżeństwie, albowiem nawet i na tym polu ojciec nie udziela wsparcia rodzinie. Nie można także tracić z pola widzenia faktu, że skarżąca jest osobą chorą, wymagającą szczególnej opieki i zaangażowania ze strony rodzica, a co za tym idzie znacznego wsparcia finansowego w kwestiach utrzymania i zaspokojenia jej potrzeb. Matka skarżącej pozostawała i nadal pozostaje skupiona na procesie leczenia i rehabilitacji jej osoby, jak również zapewnienia córce godnych warunków rozwoju. Ponadto skarżąca posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Z pewnością trudy życia codziennego w znaczniej mierze spowodowały, iż przyjmując alimenty od dłużnika nie posiadała ona najmniejszej świadomości, iż konsekwencje tej sytuacji będą dla niej tak dotkliwe, jak również, iż działa ona wbrew obowiązującym normom. Sytuacja tak osobista jak finansowa rodziny pozostaje wręcz krytyczna.
Skarżąca była przekonana, że wpłaty dokonywane przez dłużnika służą zaspokojeniu zaległych alimentów i stanowią spłatę wcześniej powstałego zadłużenia. Ponadto niezwykle istotne znaczenie ma okoliczność, iż otrzymane od dłużnika alimenty do rąk wierzyciela przekazała komornikowi w łącznej kwocie 4 700 zł, a zatem nie dysponowała tymi pieniędzmi, jak również nie wzbogaciła się kosztem Państwa. Ostatecznie również otrzymane alimenty zostały w całości zaliczone na poczet zaległości alimentacyjnych dłużnika, a pomimo tego dług ojca skarżącej uległ zmniejszeniu w stopniu nieznacznym. Tego typu sytuacja dowodzi, iż brak było po jej stronie złej woli w powyższym zakresie i zaniechanie poinformowania organów o tym fakcie nie wynika z celowości działań, ale z jej nieświadomości. W związku z powyższym organ błędne utożsamił pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia", z pojęciem "nienależnego świadczenia".
Ponadto zobowiązanie jej przez organ do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń wydaje się być niezasadne, a z pewnością przedwczesne, albowiem z treści art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. wynika, iż do zwrotu nienależnie pobranego z funduszu alimentacyjnego świadczenia obowiązana jest osoba, która pobrała takie świadczenie. Powyższe prowadzi do wniosku, iż obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Takie stanowisko znajduje potwierdzenie w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych. W związku z tym w stanie prawnym mającym zastosowanie w realiach rozpatrywanej sprawy nie było możliwe jednoczesne orzekanie o tych sprawach, czyli o obu tych kwestiach, w jednej decyzji administracyjnej.
Skarżąca podniosła, że w sytuacji pojawienia się nowych okoliczności, a mianowicie pozyskania przez organ od Komornika informacji o przedłożeniu przez jej matkę dowodów wpłat z tytułu alimentów otrzymanych bezpośrednio od dłużnika, organ na podstawie art. 147 k.p.a. powinien wznowić postępowanie w sprawie o nr GOPS.FA.8320.6.2016 z urzędu, z uwagi na pojawienie się nowych okoliczności zbadać sprawę ponownie i ustalić, czy faktycznie zachodzą podstawy do ingerencji w rzeczoną decyzję w zakresie przyznania skarżącej prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Podsumowując skarżąca stwierdziła, że decyzja z 30 sierpnia 2016 r. zapadła w następstwie przeprowadzenia postępowania z kwalifikowaną wadliwością wskazaną w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. wyjścia na jaw nowych okoliczności nieznanych organowi w chwili wydania decyzji, a mających znaczenie dla sprawy, a zatem wystąpienie tej przesłanki oznacza możliwość przystąpienia do ponownej weryfikacji oceny sprawy w trybie wznowieniowym i orzekanie co do istoty sprawy.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga nie podlegała uwzględnieniu.
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach).
Materialnoprawną podstawą podjętych przez organy obu instancji rozstrzygnięć stanowiły przepisy u.p.o.u.a. Ustalona w jej art. 2 pkt 7 lit. d) definicja "nienależnie pobranego świadczenia" przyjmuje, że jest to świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.
Art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi z kolei, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
W świetle powyższego przepisu, w pierwszej kolejności kwoty wyegzekwowane trafiają do gminy, która zalicza je na poczet zwrotu należności dłużnika z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, aż do ich całkowitego zaspokojenia. Jeśli dłużnik ma również zobowiązania z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, to następnie zaspokajane są właśnie te należności, aż do ich całkowitego zaspokojenia. Dopiero w dalszej kolejności z kwoty wyegzekwowanej od dłużnika pokrywane są należności wierzyciela, czyli zaległe alimenty. Zaspokojenie należności wierzyciela w ostatniej kolejności jest konsekwencją dużych zaległości w płatności świadczeń przez dłużników alimentacyjnych. Wprowadzenie zasady, że z kwoty wyegzekwowanej od dłużnika w pierwszej kolejności zaspokajany byłby wierzyciel, oznaczałoby w praktyce, że egzekucja należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego byłaby minimalna, gdyż pierwszeństwo w zaspokajaniu miałyby zaległości wierzyciela (takie rozwiązanie funkcjonowało do 30 września 2008 r. na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej i jego skutek był taki, że egzekucja należności dłużników alimentacyjnych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych praktycznie miała marginalny wymiar, a zwrotny charakter zaliczki alimentacyjnej był w większości przypadków jedynie teorią, Tomaszewska E. [w:] Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2019, art. 28).
Zbieg wpłat na konto wierzyciela zarówno świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i kwot uiszczonych tytułem alimentów w danym okresie rozliczeniowym (w tym samym miesiącu), jest pierwszym warunkiem uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. Drugim warunkiem jest okoliczność pobrania tych świadczeń przez osobę uprawnioną wskutek świadomego działania lub zawinionego zaniechania (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2021 r. I OSK 688/21, dostępny na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jeżeli pierwszy warunek zostanie spełniony, to w takiej sytuacji istnieją podstawy do dokonywania dalszej analizy stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie w kontekście złej wiary. Kumulatywne spełnienie powyższych warunków skutkuje uznaniem, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały pobrane nienależnie i obliguje organ do zobowiązania do ich zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a.).
Świadczenia alimentacyjne podlegające zwrotowi zostały przyznane na rzecz uprawnionej A.K. decyzją Burmistrza z 30 sierpnia 2016 r. nr GOPS.FA.8320.6.2016 na okres od 1 sierpnia do 30 września 2016 r. Nie jest kwestionowane, że we wrześniu 2016 r. na konto R.K. (matki małoletniej wówczas skarżącej) wpłynęła kwota 500 zł tytułem świadczenia z funduszu alimentacyjnego (pismo Komornika Sądowego z 8 marca 2022 r. nr [...]). Nie budzi wątpliwości również, że w dniach 5 i 16 września 2023 r. dłużnik alimentacyjny wpłacił na konto R.K. tytułem alimentów odpowiednio kwoty: 978,75 zł i 972 zł - łącznie 1950,75 zł. Nie była to jedyna kwota wpłacona w tej sposób przez dłużnika alimentacyjnego. Kilka razy w roku bowiem, nieregularnie, w okresie od grudnia 2014 r. do września 2018 r., przelewał on na konto R.K. na poczet alimentów jednorazowo kwoty po ponad 900 zł. Część z tych kwot, wyszczególniona w piśmie z 13 lipca 2022 r., została zwrócona do kasy Komornika przez matkę skarżącej, ale zwrot nie dotyczył kwot przelanych przez dłużnika we wrześniu 2016 r. Prawidłowo zatem organy uznały, że we wrześniu 2016 r. na konto matki skarżącej wpłynęło zarówno świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł, jak i zaległe alimenty, bezpośrednio od dłużnika, w kwocie 1950,75 zł.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie miała, co słusznie podniosła skarżąca w skardze, świadomość osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża bowiem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Matka skarżącej składając 29 sierpnia 2016 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego podpisała oświadczenie, że w przypadku otrzymania alimentów, niezwłocznie powiadomi o tym fakcie organ przyznający świadczenie. Ponadto w załączniku do decyzji Burmistrza z 30 sierpnia 2016 r., doręczonej matce skarżącej w dniu jej wydania, pouczono ją o treści art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a., czyli o tym, że nienależnie pobranym świadczeniem jest m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 u.p.o.u.a. zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Frazę tę wytłuszczono w tekście załącznika. Dodatkowo Sąd zwraca uwagę, że sposób formułowania przez matkę skarżącej i skarżącą pism procesowych, jak również terminowość i aktywny udział w postępowaniu administracyjnym i sądowym świadczą o należytym rozeznaniu w aktualnej sytuacji prawnej. Niezależnie zatem od trudnej sytuacji materialnej rodziny której ani organy ani Sąd nie negują, nie można uznać, że matka skarżącej nie miała świadomości skutków prawnych jednoczesnego pobierania alimentów oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Takie tłumaczenie pozostaje w sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym oraz zasadami logicznego rozumowania.
Trudna sytuacja materialna rodziny może być jednak argumentem do ubiegania się o przyznanie ulgi w spłacie należności o której mowa w art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a.; zgodnie z tą regulacją, organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jest to odrębne postępowanie, wymagające złożenia wniosku przez stronę, o czym pouczono ją w treści decyzji.
W realiach rozpoznawanej sprawy stwierdzenie przez organy, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 ust. 7 lit. d) w zw. z art. 23 ust. 1 u.p.u.o.a. (a w konsekwencji uznanie świadczenia alimentacyjnego pobranego we wrześniu 2016 r. przez matkę skarżącej za nienależnie pobrane oraz zobowiązanie do jego zwrotu) mieści się w świetle reguł wynikających z art. 80 k.p.a. w granicach swobodnej oceny dowodów i nie oznacza dowolności. Zdaniem Sądu, nie sposób również zarzucić organom naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, ponieważ w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania (spełniającego warunki określone m.in. w art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 77 § 1 k.p.a.) dokonały one prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, czego wyrazem jest kompletne i przejrzyste uzasadnienie faktyczne i prawne decyzji, spełniające wymogi określone art. 107 § 3 k.p.a.
Reasumując, Sąd uznał, że ustalony przez organy stan faktyczny sprawy dostarczył jednoznacznych podstaw do zakwalifikowania pobranych świadczeń jako pobranych nienależnie i zobowiązania do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami na podstawie art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a.
Odnosząc się do zarzutu skargi naruszenia art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. poprzez orzeczenie w jednej decyzji zarówno w przedmiocie stwierdzenia nienależności świadczenia jak i nakazania jego zwrotu, Sąd zwraca uwagę, że ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1302), która weszła w życie 18 września 2015 r., dokonano nowelizacji art. 23 ust. 2 i 4 u.p.o.u.a. poprzez wyraźne wskazanie, że w razie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ wydaje jedną decyzję o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń oraz o zobowiązaniu do ich zwrotu. W rezultacie, przesądzono, że od dnia 18 września 2015 r. wskazane wyżej kwestie stanowią jedną sprawę administracyjną w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, którą organy mają obowiązek rozstrzygać w drodze jednej decyzji (por. wyrok NSA z 15 stycznia 2020 r. I OSK 1405/18).
W kontekście badania legalności zaskarżonej decyzji nie znajduje uznania Sądu również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w zakresie naruszenia przez organ obowiązku wznowienia postępowania zakończonego wydaniem decyzji z 30 sierpnia 2022 r. Postępowanie w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest postępowaniem odrębnym i opartym na odmiennych przesłankach niż postępowanie w sprawie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu.
Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargę jako niezasadną.
-----------------------
1