II SA/Rz 1227/24

II SA/Rz 1227/24 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2024-11-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-09-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jolanta Kłoda-Szeliga
Magdalena Józefczyk /przewodniczący/
Maria Mikolik /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 135, art. 145 § 1 lit a i lit. c, art. 145 § 3, art. 225
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 105 § 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Maria Mikolik /spr./ AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2024 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 30 lipca 2024 r. nr SKO.405.ŚR.969.431.2024 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2024 r. nr ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zarządza zwrot od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na rzecz skarżącego W. B. kwoty 100 zł /słownie: sto złotych/ tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi W. B. (dalej: "Skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (dalej: "SKO", "Kolegium" lub "organ i instancji") z dnia 30 lipca 2024 r. nr SKO.405.ŚR.969.431.2024
wydana w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym sprawy.
Prezydent Miasta [....] (dalej: "Prezydent" lub "organ I instancji") decyzją z dnia 1 lipca 2021 r. nr ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021, przyznał Skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 maja 2021 r. do 30 czerwca 2022 r.
Następnie decyzją z dnia 22 września 2022 r. nr ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021 Prezydent zmienił uprzednio wydaną decyzję w ten sposób, że przedłużył prawo do zasiłku pielęgnacyjnego dla Skarżącego do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Kolejną decyzją z dnia 29 sierpnia 2023 r. nr ŚS.III.1570/2020.2020/2021, Skarżącemu przedłużono do dnia 31 grudnia 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny, zgodnie z przepisem art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, stanowiącym, że orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, o którym mowa w art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVlD-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), w brzmieniu dotychczasowym, którego okres ważności upłynąłby w okresie od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie niniejszego przepisu - zachowuje ważność do dnia 30 września 2024 r. - jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
W dniu 16 maja 2024 r. Skarżący złożył nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, załączając orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [....] z dnia 19 lipca 2022 r. nr [...], zaliczające go do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 10 października 2022 r. ustalające, że Skarżący jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025 r.
Następnie decyzją z dnia 17 lipca 2024 r. nr ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021, Prezydent, działając na podstawie art. 104, art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 572; dalej: "k.p.a.") oraz art. 1-15, art. 24 ust. 7 i art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 323; dalej: "u.ś.r.") orzekł, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego wypłacona za okres od dnia 1 września 2022 r. do dnia 30 kwietnia 2024 r. w łącznej wysokości 4316,80 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał stronę do jej zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
W uzasadnieniu wydanej decyzji Prezydent wskazał, że na podstawie ww. orzeczenia z dnia 19 lipca 2022 r. Skarżący został uznany za osobę o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które to orzeczenie zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uprawnia go do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Orzeczenie to uprawomocniło się w sierpniu 2022 r., zatem prawo do zasiłku pielęgnacyjnego przyznane Skarżącemu wygasło z dniem 31 sierpnia 2022 r. Informację o nowym orzeczeniu organ otrzymał w maju 2024 r., zatem zasiłek pielęgnacyjny pobrany w okresie od 1 września 2022 r. do 30 kwietnia 2024 r. w łącznej wysokości 4316,80 zł należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane.
W odwołaniu od powyższej decyzji Skarżący podał, że nie wiedział o konieczności zgłoszenia faktu otrzymania nowego orzeczenia, które nie kwalifikowało go do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Przypomniał o swojej sytuacji zdrowotnej. Wyjaśnił, że ma problemy z mową, słuchem oraz jest niepiśmienny. Jednocześnie nadmienił, że posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 10 października 2022 r. ustalające, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025 r., które kwalifikuje go do pobierania zasiłku, jednak nie zdawał sobie sprawy, że powinien zgłosić nowe orzeczenie oraz, że musi złożyć nowy wniosek.
W wyniku rozpoznania odwołania, SKO opisaną na wstępie decyzją z dnia 30 lipca 2024 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
Uzasadniając powyższe organ odwoławczy wskazał, że w decyzji z dnia 22 września 2022 r. wyjaśniono Skarżącemu, na jakiej podstawie i z czego wynika przedłużenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego pomimo, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, które było podstawą do przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego było wydane do 30 czerwca 2022 r., a przy tym pouczono, że z chwilą uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, Skarżący powinien niezwłocznie poinformować organ i złożyć nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium, po doręczeniu ww. decyzji Skarżący miał więc pełną świadomość, że powinien poinformować o fakcie uzyskania nowego orzeczenia, zaliczającego go do osób z umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ponadto po uzyskaniu orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 10 października 2022 r. ustalającego, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025 r. i po zgłoszeniu tego faktu organowi, Skarżący legitymowany był do złożenia nowego wniosku na podstawie nowego orzeczenia, o czym także był informowany. Również w decyzji z dnia 29 sierpnia 2023 r., przedłużającej okres pobierania zasiłku, Skarżący został pouczony, że z chwilą uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, powinien niezwłocznie poinformować organ i złożyć nowy wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Pouczono go także o obowiązku wynikającym z art. 25 u.ś.r., tj. informowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, a także o tym, że nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi. Organ odwoławczy nadmienił, że aktualnie Skarżący może wystąpić do organu I instancji z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenie terminu jej płatności, bądź jej rozłożenie na raty.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Skarżący zarzucił organowi naruszenie:
- art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym m.in. brak rzetelnego wyjaśnienia sprawy, brak wysłuchania Skarżącego na rozprawie administracyjnej, przeprowadzenie postępowania administracyjnego wbrew wyrażonej w art. 8 k.p.a. zasadzie zaufania uczestników do władzy publicznej,
- art. 6, art. 7, art. 7a, art. 8, art. 9 w zw. z art. 10 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie istniejącego stanu faktycznego sprawy, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, przez dokonanie w przedmiotowej sprawie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, brak rzetelnego wyjaśnienia sprawy,
- przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ w świetle art. 30 ust. 1 tej ustawy, nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie mogło być orzeczone w tej samej decyzji, co uznanie świadczenia za nienależnie pobrane,
- art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci winy świadczeniobiorcy.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, a także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi Skarżący wskazał, że nie był świadomy konsekwencji, jakie miałyby się wiązać z nieprzedłożeniem dokumentów, o których była mowa w pouczeniu i nie działał w złej wierze. Podniósł, że organy dokonały literalnej interpretacji przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz dotyczące przedłużenia ważności orzeczeń w pandemii, nie uwzględniając ich celu i funkcji, dla jakich zostały wprowadzone. Interpretacje te są sprzeczne z zasadami Konstytucji RP: sprawiedliwości społecznej oraz prawa rodziny i osób niepełnosprawnych do pomocy ze strony władz publicznych. Skarżący dodał, że pouczenie jakie otrzymał przy przedłużeniu prawa do zasiłku, nie było na tyle jasne, aby wynikało z niego jednoznacznie, jakie konsekwencje wiążą się z niezłożeniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Organy nie uwzględniły okoliczności, że Skarżący jest osobą starszą, schorowaną, legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym na stałe oraz niezdolną do samodzielnej egzystencji, a więc jest osobą całkowicie nieporadną życiowo, wymagającą pomocy przy wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego. Skarżący zarzucił również, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać na stronę nałożony dopiero po ostatecznym stwierdzeniu przez właściwy organ, że określone świadczenie zostało przez nią pobrane nienależnie.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w tej sprawie i wyjaśniając, że przyznawanie zasiłków rodzinnych nie należy do uznania organu administracji, a regulacja prawna w tym zakresie ma charakter bezwzględny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: P.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa. W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Dla rozstrzygnięcia sprawy kluczowe są następujące okoliczności, jakie wynikają z akt administracyjnych sprawy. Skarżącemu przyznane zostało prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 maja 2021r, do 30 czerwca 2022r. na mocy decyzji Prezydenta Miasta [...] z 1 lipca 2021r. ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021. Zasiłek pielęgnacyjny został przyznany w związku z uzyskaniem przez Skarżącego orzeczenia o przyznaniu znacznego stopnia niepełnosprawności do 30 czerwca 2022r.
Następnie na podstawie art. 15h ust.1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o COVID-19, Organ I instancji decyzją z 22 września 2022 r. nr ŚS.III.5210.1570/2020.2020/2021 zmienił decyzję przyznającą prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w ten sposób, że przedłużył prawo do tego zasiłku do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Decyzja o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego została zmieniona również po raz drugi. Mianowicie Organ I instancji na podstawie art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, decyzją z 29 sierpnia 2023r., nr ŚS.III.1570/2020.2020/2021 przedłużył Skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do 30 września 2024r. jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
W dalszej kolejności Organ I instancji pozyskał (w dniu 16 maja 2024r,.) od Skarżącego dwa orzeczenia. Pierwsze, wydane przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 19 lipca 2022r. znak: [...], na mocy którego zaliczono Skarżącego na stałe do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Drugie orzeczenie wydane zostało w dniu 10 października 2022r. przez Lekarza Orzecznika ZUS. Na jego mocy uznano Skarżącego za niezdolnego do samodzielnej egzystencji do 31 października 2025r. Jako datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji wskazano: nadal.
W konsekwencji Organ I instancji decyzją z 17 lipca 2024r. uznał, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego wypłacona za okres od 1 września 2022r. do 30 kwietnia 2024r. była nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i z tego tytułu zobowiązał Skarżącego do zwrotu kwoty w łącznej wysokości 4316,80 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez SKO w Tarnobrzegu. Kolegium przyjęło, że w związku z uzyskaniem orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności Skarżący nie był już uprawniony do uzyskania zasiłku pielęgnacyjnego, co spowodowało sytuację powstania nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego i wykreowało obowiązek jego zwrotu. Odnosząc się do istniejącego w obrocie prawnym orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 10.10.2022r. o uznaniu W. B. za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji do 31.10.2025r., Kolegium stwierdziło, że co do zasady, taki status daje podstawę do uznania Skarżącego za osobę z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności, jednak przysługujące z tego tytułu świadczenia rodzinne przyznawane są na wniosek a takiego wniosku Skarżący nie złożył.
Kontrolując zgodność z prawem zaskarżonych decyzji należy w pierwszej kolejności zauważyć, że świadczenie, które zostało uznane za nienależnie pobrane dotyczy okresu, w którym prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało Skarżącemu przedłużone z urzędu na mocy szczególnych regulacji zawartych najpierw w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID a następnie w art. 23 ustawy zmieniającej z dnia 9 marca 2023 r.
Zgodnie z art. 15h ust. 1 ustawy COVID, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność:
1) upłynęła w terminie do 90 dni przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, pod warunkiem złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności;
2) upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.
Mając na uwadze istotne wątpliwości co do stosowania tego przepisu w orzecznictwie przyjęto, że art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60. dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Podkreślono, że okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 marca 2022 r. II SA/Po 461/21, dost. baza CBOSA – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Sądy administracyjne zwracają uwagę, że zniesienie stanu epidemii nastąpiło z dniem 16 maja 2022 r., natomiast stan zagrożenia epidemiologicznego zniesiony został z dniem 1 lipca 2023 r. Okresy, o których mowa w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19, rozpoczęły bieg dopiero od dnia 1 lipca 2023 r., tj. od dnia zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego. Konsekwencją takiej wykładni powyżej wskazanego przepisu jest to, że ważności orzeczenia, która została przedłużona a mocy art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID nie przekreśla fakt wydania w trakcie trwania stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego nowego orzeczenia o niepełnosprawności.
Sądy uznają, że do czasu zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego strony nie mają obowiązku informowania organu o wydaniu nowego orzeczenia (art. 25 ust. 1 u.ś.r.), bowiem orzeczenie o niepełnosprawności, podlegające wydłużeniu na mocy art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 było nadal orzeczeniem ważnym. Zatem nie zaistniała żadna przesłanka uzasadniająca uznanie pobranego świadczenia, jako nienależnego (art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r.). Natomiast nowe orzeczenie, które wydane zostało w okresie obowiązywania stanu epidemii lub zagrożenia epidemicznego, potwierdzające niepełnosprawność jest podstawą przyznania świadczenia na dalszy okres (por. m.in. wyrok WSA w Rzeszowie z 19.06.2024 r., II SA/Rz 114/24, LEX nr 3733043). Powyższy pogląd został przedstawiony w sprawie w której strona w okresie stanu epidemii otrzymała orzeczenie potwierdzające uprawnienie do zasiłku pielęgnacyjnego.
W niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją w której Skarżący po pierwsze otrzymywał zasiłek pielęgnacyjny do 30 czerwca 2022r., tj. do dnia ważności orzeczenia o przyznaniu znacznego stopnia niepełnosprawności. Należy podkreślić, że Skarżący nie składał wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na kolejny okres, przypadający po 30 czerwca 2022r. Po tej dacie Skarżący uzyskał natomiast dwa nowe orzeczenia. W pierwszym z nich (z 19 lipca 2022r.), wydanym przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności przyznano skarżącemu na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności. W kolejnym (z 10 października 2022r.), wydanym przez Lekarza Orzecznika ZUS uznano Skarżącego za niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Wątpliwości nie budzi, co zostało również przyznane przez Kolegium, że ww. orzeczenie daje podstawę do uznania Skarżącego za osobę z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności. Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r. orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji oznacza legitymowanie się znacznym stopniem niepełnosprawności. W ocenie Kolegium Skarżący powinien był jednak w takiej sytuacji zwrócić się z ponownym wnioskiem o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego.
Należy w niniejszej sprawie przede wszystkim podkreślić, że Skarżący pobierał zasiłek pielęgnacyjny na podstawie orzeczenia o przyznaniu znacznego stopnia niepełnosprawności do 30 czerwca 2022r. Skarżący nie wnioskował o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W miesiącach lipcu i sierpniu 2022r. (kiedy to legitymował się wyłącznie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności) Skarżący w ogóle nie pobierał zasiłku pielęgnacyjnego. Zasiłek ten został Skarżącemu przyznany przez Organ I instancji z urzędu na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 na mocy decyzji z 22 września 2022r. Następnie Skarżący uzyskał orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 10 października 2022r. o tym, że jest niezdolny do samodzielnego egzystencji.
Zdaniem Sądu w odniesieniu do sytuacji Skarżącego również należy zastosować wyżej przedstawioną wykładnię art. 15 ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, która pozwala na uniknięcie pułapki interpretacyjnej, w jakiej znalazły się osoby pobierające świadczenia rodzinne w trakcie trwania pandemii, wynikłej z budzącego wątpliwości co do znaczenia art. 15 ust. 1 pkt 2 ustawy COVID w powiązaniu z faktem wydawania przez organy z urzędu decyzji przedłużających prawo do świadczeń rodzinnych. Powyższe oznacza, że okresy, o których mowa w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19, rozpoczęły bieg dopiero od dnia 1 lipca 2023 r., tj. od dnia zniesienia stanu zagrożenia epidemiologicznego.
Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z art. 5 pkt 1a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 44 z późn. zm.) - orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto, że nie ma żadnych przeszkód aby uznać, że dyspozycja normy zawartej w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID obejmuje także dzięki regulacji zawartej w art. 5 pkt 1a ustawy o rehabilitacji - orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Przyjęcie poglądu przeciwnego byłoby w sposób nieuzasadniony niesprawiedliwe (tak wyrok WSA w Szczecinie z 9.02.2023 r., II SA/Sz 1012/22, LEX nr 3506921).
Powyższe oznacza, że w okresie, który został przez Organy zakwalifikowany jako okres pobierania nienależnego świadczenia, Skarżący legitymował się orzeczeniem równoważnym z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, (art. 5 pkt 1a ustawy o rehabilitacji), które stanowi podstawę również do ubiegania się o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego (art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r.). Nie zachodzą więc podstawy do zakwalifikowania pobranego zasiłku do świadczenia nienależnie pobranego, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Nie doszło do zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z uwagi na uzyskanie przez Skarżącego ww. orzeczenia Lekarza Orzecznika, które uprawniało go do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego.
Należy pamiętać, że dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie, czy też świadome przedłużanie postępowania, wbrew treści art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (tak wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 marca 2024 r., II SA/Gl 17/24, LEX nr 3702950).
Na gruncie stosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony. Uwzględniając, że postępowanie dotyczące zmiany decyzji ustalającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w trybie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z COVID-19, wszczynane jest z urzędu, nie powinno być wątpliwości, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywał obowiązek udzielenia stronie informacji zarówno o przepisach prawa materialnego, jak i procesowego, które mogą mieć wpływ na pobieranie świadczenia. Wyjaśnienie stronie w sposób należyty okresu, na jaki świadczenie będzie dalej przysługiwać powinno być nie tylko uzewnętrznione stronie, ale także przedstawione w sposób dla niej zrozumiały (tak wyrok WSA w Szczecinie z dnia 21 marca 2024 r., II SA/Sz 26/24, LEX nr 3702930).
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie brak jest podstaw do twierdzenia, że Skarżący pobrał ww. zasiłek nienależnie. Należy pamiętać, że po upływie okresu, w którym Skarżący uprawniony był do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, tj. po 30 czerwca 2022r. Skarżący nie wnioskował o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na kolejny okres. Skarżący uzyskał 19 lipca 2022r. Orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o zaliczeniu go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i na jego podstawie nie ubiegał się o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Należy przy tym podkreślić, że w miesiącach lipcu i sierpniu 2022r. zasiłek pielęgnacyjny nie był Skarżącemu wypłacany, gdyż decyzja w przedmiocie przyznania tego świadczenia wygasła z dniem 30 czerwca 2022r. W dniu 22 września 2022r. Organ I instancji z urzędu ustalił Skarżącemu prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, stosując art. 15h ust.1 pkt 2 ustawy COVID. Przed wydaniem decyzji w tym przedmiocie Organ w żaden sposób nie zwrócił się do Skarżącego do wykazania orzeczeń, jakimi się legitymuje w przedmiocie stopnia niepełnosprawności, ewentualnie, czy ubiega się o przyznanie nowych. Skarżący uzyskał we własnym zakresie orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 10 października 2022r. o niezdolności do samodzielnego egzystencji, które obowiązywało w okresie pobierania zasiłku pielęgnacyjnego do 30 kwietnia 2024r. i uprawniało do uzyskania zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r. Kolegium twierdziło, że w celu uzyskania zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie ww. orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Skarżący powinien był złożyć nowy wniosek, czego nie uczynił. Jednakże należy pamiętać, że Skarżący w momencie uzyskania orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji otrzymał już z urzędu zasiłek pielęgnacyjny. Trudno więc oczekiwać, by Skarżący był w stanie zorientować się i przewidzieć, że powinien złożyć nowy wniosek o zasiłek pielęgnacyjny w sytuacji, gdy niecały miesiąc wcześniej otrzymał z urzędu decyzję od Organu I instancji o przyznaniu tego świadczenia. Należy podkreślić, że Skarżący na wydanie decyzji z urzędu w dniu 22 września 2022r. nie miał de facto wpływu. Nie wnioskował o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na kolejny okres po upływie terminu ważności poprzedniego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W miesiącu lipcu i sierpniu 2022r. Skarżący nie pobierał w ogóle zasiłku pielęgnacyjnego. Organ I instancji z urzędu wypłacił Skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny w miesiącu wrześniu 2022r. na podstawie decyzji wydanej 22 września 2022r. bez należytej weryfikacji. Skarżący legitymował się następnie od października 2022r. aż do 30 kwietnia 2024r. orzeczeniem, dającym prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. W tej sytuacji nie można przypisać Skarżącemu świadomości i zamiaru pobierania świadczenia w sposób nienależny zwłaszcza, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało mu przedłużone z urzędu a przed wydaniem decyzji w tym przedmiocie Organ w żaden sposób nie zwrócił się do Skarżącego do wykazania orzeczeń, jakimi się legitymuje w przedmiocie stopnia niepełnosprawności, ewentualnie, czy ubiega się o przyznanie nowych.
Nie bez znaczenia jest przy tym, że Organ I instancji, jak wynika z akt sprawy przed wydaniem decyzji z 22 września 2022r. weryfikował bazę orzeczeń o niepełnosprawności w trybie art. 23b ust. 1 u.ś.r. W dniu 20 września 2022r. uzyskał wydruki, z których wynika, że w 2013r. dla Skarżącego wydano orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności oraz, że nie figuruje on w systemie EKSMOnN. Z wydruków tych wynika więc wprost, że ww. baza orzeczeń względem Skarżącego była niekompletna, nie było w niej nawet informacji o orzeczeniu znanym Organowi z urzędu, dotyczącym przyznania stopnia niepełnosprawności z 23 czerwca 2021r. Tym bardziej więc Organ I instancji powinien był zwrócić się do Skarżącego z pytaniem, czy uzyskał nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy nie wynika, by Organ dokonał rzetelnej weryfikacji a wypłacał kolejne transze świadczenia, by dopiero w 2024 r. po przedstawieniu dwóch ww. orzeczeń przez Skarżącego stwierdzić, że pobrał on nienależnie świadczenie. Powyższą okoliczność również należało wziąć pod uwagę przy ocenie co do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W ocenie Sądu przedstawiony powyżej całokształt okoliczności sprawy wskazuje, że nie można przypisać Skarżącemu świadomości i zamiaru pobierania świadczenia w sposób nienależny.
Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że błędnie dokonana wykładnia przepisu art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19 a następnie nieprawidłowa ocena co do możliwości zastosowania art. 30 u.ś.r. sprawiła, że niezasadnie stwierdzono nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w postaci zasiłku pielęgnacyjnego. Z tego powodu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I wyroku).
Błędna wykładnia i nieprawidłowe zastosowanie prawa w postaci art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 marca 2020 r. COVID-19 i art. 30 u.ś.r. spowodowało, że postępowanie dotyczące zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego było bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 K.p.a.), dlatego też Sąd, na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a., umorzył postępowanie administracyjne (pkt II wyroku).
O zwrocie nienależnie uiszczonego wpisu sądowego Sąd orzekł oparciu o art. 225 P.p.s.a. w pkt III wyroku.