II SA/Rz 1196/22

II SA/Rz 1196/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-03-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Karina Gniewek-Berezowska
Marcin Kamiński /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Zaborniak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Rady Ministrów
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 104 ust. 1, 3, 4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2023 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4110/56/2022 w przedmiocie zwrotu należności z tytułu odpłatności za świadczenie usług opiekuńczych - skargę oddala –
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi B. S. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (organ odwoławczy) z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4110/56/2022 utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (organ I instancji) z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości podlegającej zwrotowi należności z tytułu odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze i rozłożenia tej należności na raty.
Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.
Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] organ I instancji przyznał skarżącej w miejscu zamieszkania pomoc w formie usług opiekuńczych wykonywanych przez opiekunki Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w wymiarze 4 godzin w każdy roboczy dzień miesiąca w okresie od 4 grudnia 2018 r. do 29 listopada 2019 r., ustalając odpłatność za 1 godzinę usług w wysokości 19,00 zł, co stanowi 100 % kosztu jednej godziny usług opiekuńczych w terminie od 4 grudnia 2018 r. do 29 listopada 2019 r.
Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] organ I instancji przyznał skarżącej w miejscu zamieszkania pomoc w formie usług opiekuńczych wykonywanych przez opiekunki Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] w wymiarze 4 godzin w każdy roboczy dzień miesiąca w okresie od grudnia 2019 r. do 30 listopada 2020 r., ustalając odpłatność za 1 godzinę usług w wysokości 22,00 zł, co stanowi 100 % kosztu jednej godziny usług opiekuńczych w terminie od grudnia 2019 r. do 30 listopada 2020 r.
Decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] organ I instancji zmienił z urzędu decyzję własną z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w części dotyczącej odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze w ten sposób, że ustalił odpłatność w wysokości 20% kosztu usługi co stanowi 4,40 zł za jedną godzinę usług opiekuńczych od dnia 1 stycznia 2020 r. do 30 listopada 2020 r. (pełny koszt jednej godziny usług wynosi 22,00 zł).
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] organ I instancji zmienił decyzję własną z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] zmienioną decyzją z dnia [...] marca 2020 r. w części dotyczącej odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze w ten sposób, że ustalił odpłatność w wysokości 100% kosztu usługi co stanowi 22,00 zł za jedną godzinę usług opiekuńczych od dnia 1 marca 2020 r. do 30 listopada 2020 r.
Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] organ I instancji ustalił wysokość podlegającej zwrotowi należności z tytułu odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze w okresie od 1 maja 2019 r. do 30 listopada 2019 r., od 1 lutego 2020 r. do 29 lutego 2020 r. i od 1 lipca 2020 r. do 31 lipca 2020 r. Decyzja ta została uchylona przez organ odwoławczy decyzją z dnia 21 lutego 2022 r. nr SKO.4110/4/2022.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 104 ust. 1, ust. 3 i ust. 4, art. 96 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 110 ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (u.p.s.), § 1 ust. 1 pkt 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej oraz § 5 uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie zasad zwrotu wydatków za świadczenia z pomocy społecznej:
1. ustalił wysokość podlegającej zwrotowi należności z tytułu odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze w okresie od 1 maja 2019 r. do 30 listopada 2019 r. oraz od 1 lutego 2020 r. do 29 lutego 2020 r. i od 1 lipca 2020 r. do 31 lipca 2020 r. w kwocie 10.651,50 zł;
2. rozłożył na raty kwotę 10.651,50 zł stanowiącą należność przypisaną do zwrotu z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, tj. usługi opiekuńcze realizowane w miejscu zamieszkania przez opiekunki MOPS w [...] w okresie od 1 maja 2019 r. do 30 listopada 2019 r. oraz od 1 lutego 2020 r. do 29 lutego 2020 r. i od 1 lipca 2020 r. do 31 lipca 2020 r. w ten sposób, że:
I rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 maja 2022 r.,
II rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 30 czerwca 2022 r.,
III rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 lipca 2022 r.,
IV rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 sierpnia 2022 r.,
V rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 30 września 2022 r.,
VI rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 października 2022 r.,
VII rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 30 listopada 2022 r.,
VIII rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 grudnia 2022 r.,
IX rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 31 stycznia 2023 r.,
X rata w kwocie 1.065,15 zł - płatna do dnia 28 lutego 2023 r.
3. określił, że wpłaty należy wnosić przelewem na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej [....] S.A. lub w kasach banku [...] bez ponoszenia dodatkowych opłat. Wpłaty dokonywane w innych bankach lub placówkach pocztowych, mogą wiązać się z ponoszeniem dodatkowych kosztów. W tytule wpłaty należy wskazać imię i nazwisko oraz adres osoby dla której świadczone są usługi oraz okres, którego dotyczy wpłata.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie art. 96 ust. 1 pkt 1 u.p.s. obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa w pierwszej kolejności na osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej. Przepis art. 96 ust. 2 u.p.s. stanowi, że wydatki na usługi, pomoc rzeczową, posiłki, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego. Zgodnie z art. 104 ust. 1 u.p.s., należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Natomiast zgodnie z art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.
Organ I instancji podał, że w związku z informacją z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], że skarżąca zalega z płatnością za usługi opiekuńcze świadczone w okresie od maja 2019 r. do listopada 2019 r. (10.288,50 zł), w lutym 2020 r. (352 zł) i w lipcu 2020 r. (11 zł), wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie naliczenia kwoty zwrotu należności z tytułu odpłatności za świadczone usługi opiekuńcze we wskazanych powyżej okresach.
Organ I instancji wyjaśnił, że odpłatności za kolejne miesiące świadczenia usług począwszy od maja 2019 r. naliczane były za faktycznie wypracowane godziny na podstawie kart pracy zgodnie z wydawanymi decyzjami, które określały wysokość odpłatności za zrealizowaną pomoc w poszczególnych okresach ich obowiązywania. Wykaz godzin usług świadczonych (według stanu wykonania/zrealizowania przyznanych godzin usług) we wskazanych powyżej okresach, a także naliczonych miesięcznych odpłatności i wpłat za świadczone usługi, organ przedstawił w tabeli stanowiącej część uzasadnienia decyzji.
Organ i instancji podał, że skarżąca jest wdową, ma [...] lata i mieszka z synem J. S., który prowadzi odrębne gospodarstwo domowe względem matki i złożył oświadczenie, że nie uczestniczy w opłatach mieszkaniowych. Skarżąca jest osobą niesamodzielną i wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego. Od marca 2022 r. skarżąca dysponuje dochodem w kwocie 4.444,75 zł miesięcznie, na który składa się renta ze świadczeniem honorowym oraz dodatek pielęgnacyjny. Organ stwierdził, że dochód ten przekracza w sposób znaczny wysokość ustawowego kryterium dochodowego dla osób samotnie gospodarujących (776 zł). Skarżąca ponosi comiesięczne wydatki związane z opłatami mieszkaniowymi w wysokości ok. 860,55 zł, na które składają się: czynsz - 678,63 zł, energia elektryczna – ok. 90,00 zł, gaz – ok. 36,92 zł, telefon - 55,00 zł. Odpłatność należna za świadczone na bieżąco usługi opiekuńcze wynosi średnio ok. 1.132,00 zł miesięcznie (średnia za okres styczeń - marzec 2022 r.). Z udokumentowanych imiennymi rachunkami wydatków na leki i środki pomocnicze wynika, że w okresie od stycznia 2021 r. do marca 2022 r. skarżąca poniosła na ten cel łącznie 776,40 zł, co daje kwotę średnio miesięcznie ok. 52,00 zł. Organ stwierdził, że deklarowane w oświadczeniu skarżącej miesięczne koszty leczenia w wysokości 400,00 zł nie znalazły potwierdzenia w przedłożonych fakturach. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 20 listopada 2019 r. wynika, że skarżąca wymaga stosowania diety lekkostrawnej. Według oświadczenia z dnia 31 marca 2022 r. koszty diety lekkostrawnej stanowią około 270 zł miesięcznie, w tym koszty posiłków przynoszonych z Ośrodka Wsparcia - 110,00 zł.
Zdaniem organu I instancji kwota dochodu pozostała do dyspozycji skarżącej (ok. 2.130,20 zł miesięcznie) jest wystarczająca do zwrotu opłat należnych a nieuiszczonych. Organ nadmienił, że skarżąca w kwietniu 2021 r. i listopadzie 2021 r. otrzymała dodatkowe roczne świadczenia dla emerytów i rencistów w kwotach po 1022,30 zł netto, stanowiące dodatkowe zasoby pieniężne.
Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s., pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Organ nie kwestionuje potrzeby kontynuacji i wsparcia skarżącej w formie usług opiekuńczych, niemniej wskazuje na bezsprzeczny fakt, iż beneficjentem pomocy jest w tym przypadku osoba dysponująca dochodem własnym na takim poziomie, iż po uregulowaniu koniecznych miesięcznych wydatków, nadal dysponuje możliwością zapłaty należnej, zaległej odpłatności. W następstwie uprawnienia do korzystania z usług opiekuńczych pozostaje zobowiązanie do zapłaty za ich realizację.
Organ I instancji podał, że pracownik socjalny uwzględniając trudną sytuację zdrowotną oraz wiek skarżącej zawnioskował o rozłożenie na 10 rat zaległości argumentując, że spłata jednorazowa takiej kwoty stanowiłaby nadmierne obciążenie. Organ wskazał, że zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Pracownik socjalny podkreślił, że w sytuacji skarżącej zły stan zdrowia skutkujący tym, że jest ona w bardzo dużym stopniu zależna od pomocy osób drugich w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, a także brak możliwości uzyskania wystarczającej pomocy ze strony rodziny, składają się na okoliczności wskazujące na szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Organ przychylił się do wniosku o rozłożenie kwoty zwrotu na 10 rat, uznając jednocześnie, iż skarżąca dysponuje możliwością spłaty poszczególnych rat, bez uszczerbku dla sytuacji własnej.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia 20 lipca 2022 r. nr SKO.4110/56/2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ odwoławczy wskazał, że wydatki na usługi, pomoc rzeczową, posiłki, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego (art. 96 ust. 2 u.p.s.). Rada gminy określa, w drodze uchwały, zasady zwrotu wydatków za świadczenia z pomocy społecznej, o których mowa w ust. 2, będących w zakresie zadań własnych (art. 96 ust. 4 u.p.s.). Na mocy § 1 ust. 1 uchwały nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] zmieniającej uchwałę w sprawie określenia szczegółowych warunków przyznawania i odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz szczegółowych warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat, jak również trybu ich pobierania, ustalono koszt jednej godziny usług w wysokości 19,00 zł. Natomiast, na mocy § 1 pkt 1 uchwały nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] zmieniającej uchwałę w sprawie określenia szczegółowych warunków przyznawania i odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz szczegółowych warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat, jak również trybu ich pobierania, ustalono koszt jednej godziny usług w wysokości 22,00 zł.
Organ odwoławczy uznał ustalenia faktyczne poczynione przez organ I instancji za własne i w pełni podzielił stanowisko organu I instancji. W szczególności organ odwoławczy uznał, że organ I instancji prawidłowo ustalił sytuację życiową, zdrowotną oraz finansową skarżącej, pod kątem możliwości zwrotu ustalonej kwoty. Z wywiadem środowiskowym i informacjami w nim zawartymi zapoznała się skarżąca, która potwierdziła ustalony stan faktyczny, umieszczając na dokumencie własnoręczny podpis. Organ prawidłowo ustalił wysokość łącznego dochodu skarżącej, jak też wysokość ponoszonych przez nią średniomiesięcznych wydatków, a także wysokość kwoty do dyspozycji po odliczeniu ponoszonych przez nią wydatków. Znajdują one potwierdzenie w zalegających w aktach administracyjnych dokumentach, tj. przekazach pocztowych, decyzji o waloryzacji renty ZUS z dnia [...] marca 2022 r. znak: [...], decyzji ZUS z dnia [...] kwietnia 2021 r., znak: [...] o przyznaniu dodatkowego rocznego świadczona pieniężnego oraz złożonych oświadczeniach. Natomiast, wysokość średniomiesięcznych wydatków ponoszonych przez skarżącą znajduje potwierdzenie w zalegających w aktach sprawy zaświadczeniach lekarskich, fakturach VAT, potwierdzeniu wpłaty gotówkowej oraz złożonych oświadczeniach. Organ odwoławczy uznał więc, że skarżącej (po odjęciu od dochodu ponoszonych wydatków, znajdujących oparcie w przedłożonych dokumentach), średniomiesięcznie do dyspozycji pozostaje kwota ok. 2.130,20 zł. Kwota ta stanowi niemalże trzykrotną wysokość kryterium dochodowego na osobę w rodzinie w przypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego. Natomiast kwota dochodu skarżącej (bez odjęcia od dochodu ponoszonych wydatków) stanowi niemalże sześciokrotną wysokość kryterium dochodowego na osobę w rodzinie w przypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego.
Organ odwoławczy stwierdził, że organ I instancji prawidłowo uznał, że obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej. Organ wskazał, że każda z decyzji dotyczących przyznania skarżącej pomocy w formie usług opiekuńczych wykonywanych przez opiekunki MOPS w [...], ustalała odpłatność za 1 godzinę usług. Z kolei, wysokość odpłatności za 1 godzinę usług w okresie objętym zaskarżoną decyzją była zróżnicowana (w okresie od maja 2019 r. do listopada 2019 r. wynosiła 19,00 zł za 1 godzinę usług, w lutym 2020 r. - 4,40 zł za 1 godzinę usług, zaś w lipcu 2020 r. - 22,00 zł za 1 godzinę usług), co znajduje odzwierciedlenie w zalegających w aktach sprawy decyzjach, a także zestawieniu ilości wypracowanych godzin oraz kwot naliczonych odpłatności. Łączna wysokość należności do zwrotu wynosi 10.651,50 zł, na którą składają się: za miesiąc maj 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.434,50 zł, za miesiąc czerwiec 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.406,00 zł, za miesiąc lipiec 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.615,00 zł, za miesiąc sierpień 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.368,00 zł, za miesiąc wrzesień 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.349,00 zł, za miesiąc październik 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.710,00 zł, za miesiąc listopad 2019 r. - kwota należności do zwrotu - 1.406,00 zł, za miesiąc luty 2020 r. - kwota należności do zwrotu - 352,00 zł, za miesiąc lipiec 2020 r. - kwota należności do zwrotu - 11,00 zł. Z uwagi na fakt, iż łączny dochód na osobę w rodzinie skarżącej, prowadzącej jednoosobowe gospodarstwo domowe (w lutym 2022 r. - 4.361,29 zł, w marcu 2022 r. - 4.444,75 zł), przekracza kwotę kryterium dochodowego, tj. 776,00 zł i jednocześnie każda z prawomocnych i ostatecznych decyzji przyznających pomoc w formie usług opiekuńczych wykonywanych przez opiekunki MOPS w [...] wskazywała ilość godzin w każdy roboczy dzień miesiąca w rozpatrywanym okresie, jak też ustalała odpłatność za 1 godzinę usług, to organ uznał, że wydatki na usługi podlegają zwrotowi w części lub całości, zgodnie z art. 96 ust. 2 u.p.s.
Organ odwoławczy nie zgodził się z zarzutem odwołania, jakoby wysokość wydatków skarżącej została zaniżona przez pracownika socjalnego, bowiem aktualizacja wywiadu środowiskowego przeprowadzona została w obecności strony, jej pełnomocnika, wspólnie zamieszkującego syna oraz funkcjonariusza Policji, na podstawie złożonych oświadczeń. Stan faktyczny sprawy ustalono na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym dowodów z dokumentów przedłożonych przez stronę postępowania, potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków. Zalegająca w aktach sprawy aktualizacja wywiadu środowiskowego jest spójna, logiczna, koresponduje z zebranym w sprawie materiałem dowodowym (m. in. przedłożonymi fakturami oraz złożonymi oświadczeniami). Zarzuty odwołania nie zostały poparte żadnymi dowodami. W ocenie organu odwoławczego nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia odwołania, odnośnie finansowej pomocy udzielanej skarżącej przez J. S. z pobieranych świadczeń ZUS. J. S. nie wskazała, w jakiej wysokości miałaby finansowo pomagać swojej matce, ani na co przeznaczane miałyby być te środki finansowe. W przedłożonych aktach sprawy zalega oświadczenie skarżącej, że dzieci nie pomagają jej finansowo. Ponadto do dyspozycji skarżącej pozostaje kwota ok. 2.130,20 zł miesięcznie, co również wskazuje, że twierdzenia J. S. nie zasługują na uwzględnienie w zakresie finansowej pomocy matce. Z kolei podnoszony przez nią zły stan zdrowia i niemożność pomocy matce, pozostają bez wpływu na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy.
Organ odwoławczy wskazał, że z treści pisma Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...] czerwca 2022 r. nr [...] wynika, że w związku z prośbą pełnomocnika skarżącej, o zwrot nadpłaty za usługi opiekuńcze świadczone w okresie od 9 lipca 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. wynikającej z decyzji obniżającej odpłatność za usługi, trwa postępowanie wyjaśniające w tej sprawie, prowadzone przez Dział Finansowo-Księgowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...]. Organ odwoławczy wskazał, że wynik rozpatrywanej sprawy, nie jest uzależniony od wyniku ww. postępowania z uwagi na to, iż sprawy te dotyczą innego okresu czasu.
Odnosząc się do rozłożenia przez organ I instancji na 10 równych rat kwoty 10.651,50 zł, organ odwoławczy w pełni podzielił stanowisko organu I instancji w tym zakresie. W przedmiotowej sprawie zachodzą okoliczności wskazujące na szczególnie uzasadniony przypadek, tj. wiek, trudna sytuacja zdrowotna skarżącej, uzależnienie od pomocy osób drugich w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, brak możliwości uzyskania wystarczającej pomocy ze strony rodziny. Niemniej jednak, należy podkreślić, że kwota dochodu pozostała do dyspozycji skarżącej, po uregulowaniu koniecznych comiesięcznych wydatków, tj. ok. 2.130,20 zł miesięcznie jest wystarczająca do regulowania zadłużenia w dziesięciu równych ratach w wysokości po 1.065,15 zł każda oraz nie zwalnia skarżącej z obowiązku systematycznego opłacania usług opiekuńczych świadczonych aktualnie na podstawie decyzji z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] przyznającej pomoc w formie usług opiekuńczych.
W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję.
W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że nie zgadza się z decyzjami organów obu instancji. Wskazała, że od grudnia 2021 r. otrzymuje z MOPS-u wiele pism dotyczących wysokości zadłużenia z wezwaniami do zapłaty oraz do dokonywania bieżących opłat za usługi opiekuńcze. Skarżąca wyjaśniła, że nie ma dostępu do emerytury, gdyż jej syn A. S. posiada pełnomocnictwo pocztowe od kwietnia 2014 r. i każdego miesiąca pobiera emeryturę wraz ze świadczeniami, opłacając z tego tytułu czynsz za mieszkanie i pampersy. Drugi syn J. S., który zamieszkuje ze skarżącą jest [...], nie dokłada żadnych środków finansowych, dewastuje mieszkanie i jest bardzo agresywny. J. S. codziennie przynosi skarżącej posiłek i ciepły napój, dokonuje czynności takich jak karminie, podawanie leków, przewijanie, układanie w odpowiedniej pozycji na łóżku. W ciągu ostatnich kilku miesięcy wydała na leki dla skarżącej kwotę 550 zł, bez uwzględnienia prywatnego podłączenia kroplówek, środków opatrunkowych, przeciwodleżynowych itp. W tej sytuacji nie ma już sił ani czasu, aby przychodzić do organu z dokumentami wykazującymi ponoszone koszty związane z opieką nad skarżącą.
Skarżąca wniosła o rozstrzygnięcie sprawy zwrotu nienależnie pobranych opłat za usługi opiekuńcze od 9 lipca 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. i przekazanie ich na podany organowi rachunek bankowy, o odstąpienie od żądania zwrotu zaległości za usługi opiekuńcze zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., poprawę jakości usług opiekuńczych (nie doliczanie godzin nieprzepracowanych przez opiekunki).
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jako niezawierająca uzasadnionych podstaw podlegała oddaleniu.
W toku przeprowadzonej z urzędu (art. 134 § 1 p.p.s.a.) legalnościowej kontroli zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które których rodzaj lub stopień uzasadniałyby wzruszenie mocy obowiązującej powyższych decyzji na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. Nie stwierdzono zatem istnienia wad nieważności i wad wznowienia postępowania, jak również takich naruszeń prawa materialnego i prawa procesowego, które miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść końcowego jej rozstrzygnięcia. Legalność proceduralna decyzji (w tym prawidłowość ustalenia stanu faktycznego sprawy) nie budzi zastrzeżeń. Ustalenia faktyczne są wystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz znajdują odpowiednie potwierdzenie w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy. Również legalność materialnoprawna kontrolowanych decyzji w zakresie wykładni i stosowania przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (u.p.s.) została zachowana. Stan faktyczny sprawy został zatem ustalony w sposób wystarczający do dokonania oceny prawidłowości wykładni prawa materialnego oraz subsumpcji faktów sprawy.
Kontrolowane decyzje rozstrzygnęły co istotę sprawę ustalenia wysokości i terminów zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej (świadczone przez pracownika MOPS w miejscu zamieszkania skarżącej usługi opiekuńcze) udzielone w odrębnych decyzjach skarżącej, które pomimo obowiązku ich poniesienia nie zostały uiszczone przez skarżącą i w związku z tym podlegały tymczasowemu pokryciu przez właściwą gminę. Zgodnie z art. 104 ust. 1 w zw. z art. 104 ust. 3 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, natomiast podstawą przymusowego ściągnięcia powyższych należności jest decyzja właściwego organu w przedmiocie ustalenia wysokości i terminów zwrotu ww. należności. Ponadto zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w art. 104 ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Przedmiotowa sprawa ma ściśle wyznaczony zakres przedmiotowy i podmiotowy, który determinuje granice kontroli sądu administracyjnego.
Zakresem zaskarżenia objęto decyzję organu odwoławczego z dnia 20 lipca 2022 r. oraz decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] kwietnia 2022 r., w których stwierdzono obowiązek zwrotu przez skarżącą (B. S.) należności z tytułu poniesionych przez gminę wydatków na świadczone w miejscu zamieszkania skarżącej usługi opiekuńcze za okresy: 1) 1.05.2019 – 30.11.2019; 2) 1.02.2020 – 29.02.2020; 3) 1.07.2020 – 31.07.2020, w łącznej wysokości 10.651,50 zł, oraz orzeczono o rozłożeniu podlegającej zwrotowi należności na 10 równych rat, określając terminy ich płatności.
Zasadniczą podstawą do wydania zaskarżonych decyzji było ustalenie przez kontrolowane organy, że ich ostatecznymi i prawomocnymi decyzjami przyznano skarżącej określone usługi opiekuńcze na wskazane w tych decyzjach okresy oraz ustalono zasady odpłatności za powyższe usługi, jednak – pomimo obowiązku dobrowolnego uiszczenia powyższych odpłatności (w istocie zwrotu wydatków ponoszonych przez właściwą gminę) – skarżąca nie uiściła wymaganych środków na wskazane w decyzjach gminne konto bankowe. Obowiązek uiszczenia tzw. odpłatności (zwrotu wydatków) za usługi opiekuńcze świadczone skarżącej za okres od 1.05.2019 r. do 30.11.2019 r. wynikał z decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] listopada 2019 r. (wydanej w następstwie prawomocnego wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 367/19), natomiast za okres od 1.02.2020 r. do 29.02.2020 r. oraz od 1.07.2020 r. do 31.07.2020 r. – z decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] listopada 2019 r. (zmienionej następnie decyzjami tego organu z dnia [...] marca 2020 r. oraz z dnia [...] sierpnia 2020 r., w związku ze zmianami wysokości stawek odpłatności).
Zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt u.p.s. zasadą jest, że obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, natomiast zgodnie z art. 96 ust. 2 u.p.s. wydatki na usługi, pomoc rzeczową, posiłki, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego. Na podstawie art. 96 ust. 4 u.p.s. właściwa rada gminy określa, w drodze uchwały, zasady zwrotu wydatków za świadczenia z pomocy społecznej, o których mowa w art. 96 ust. 2, będących w zakresie zadań własnych.
Zasady zwrotu wydatków za świadczone na rzecz skarżącej usługi opiekuńcze zostały określone w wydanej na podstawie art. 96 ust. 4 u.p.s. uchwale Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie zasad zwrotu wydatków za świadczenia z pomocy społecznej. Zgodnie z § 1 ww. uchwały, osobie lub rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 u.p.s., w szczególnie uzasadnionych przypadkach może być przyznane świadczenie pieniężne lub niepieniężne z pomocy społecznej, pod warunkiem zwrotu części lub całości wydatków poniesionych na udzielone świadczenie. Zgodnie natomiast z § 2 ust. 1 pkt. 2 lit. a) i § 3 ww. uchwały zwrotowi w całości albo w części podlegają m.in. wydatki poniesione na udzielone świadczenie w formie usług, zaś obowiązek zwrotu powyższych wydatków spoczywa na świadczeniobiorcy, a więc w przedmiotowej sprawie – na skarżącej. W odniesieniu do skarżącej zastosowanie miało kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Powyższe kryterium zostało znacznie przekroczone, albowiem świadczenie emerytalno-rentowe skarżącej w okresie udzielania nieopłaconych świadczeń w formie usług opiekuńczych wynosiło ponad 4.000 zł (od kwietnia 2019 r. – 4.174,39 zł, od września 2019 r. – 4.219,39 zł, w lutym 2020 r. – ponad 4.305,24 zł, w lipcu 2020 r. – 4,305,24 zł). W związku z powyższym organy były uprawnione do żądania dobrowolnego uiszczenia przez skarżącą kwot odpowiadającym wydatkom gminy poniesionym na usługi opiekuńcze w okresach: 1) 1.05.2019 – 30.11.2019; 2) 1.02.2020 – 29.02.2020; 3) 1.07.2020 – 31.07.2020, w łącznej wysokości 10.651,50 zł. Wysokość powyższych wydatków została natomiast prawidłowo określona na podstawie uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie określenia szczegółowych warunków przyznawania i odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz szczegółowych warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat, jak również trybu ich pobierania. Powyższa uchwała, podjęta zgodnie z dyspozycją art. 50 ust. 6 u.p.s., określiła w załączniku wysokość odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze, z wyłączeniem usług specjalistycznych dla osób z zaburzeniami psychicznymi, uwzględniającą ustalone progi dochodów. Z akt sprawy wynika, że wysokość odpłatności za 1 godzinę usług opiekuńczych została ustalona dla skarżącej zgodnie ze parametrem dochodu netto dla osoby samotnie gospodarującej, odniesionym do wskaźnika procentowego wysokości najniższej emerytury. W okresie od maja 2019 r. do listopada 2019 r. (zgodnie z § 1 ust. 1 uchwały nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] zmieniającej uchwałę Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie określenia szczegółowych warunków przyznawania i odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz szczegółowych warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat, jak również trybu ich pobierania) wysokość odpłatności za 1 godzinę wynosiła 19,00 zł, gdyż skarżąca uzyskiwała dochód netto w wysokości powyżej 320 % najniższej emerytury (powyżej 2732,80 zł). Następnie odpłatność za miesiąc luty 2020 r. została ustalona na poziomie 4,40 zł za 1 godzinę usług (20 % kosztu usługi, zgodnie z decyzją z dnia [...] marca 2020 r. o zmianie decyzji z dnia [...] listopada 2019 r), natomiast odpłatność za lipiec 2020 r. wyniosła 22 zł za 1 godzinę usług (skarżąca uzyskiwała dochód netto w wysokości powyżej 320 % najniższej emerytury, a więc powyżej 2992,00 zł), zgodnie z § 1 pkt 1 uchwały nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] zmieniającej uchwałę Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie określenia szczegółowych warunków przyznawania i odpłatności za usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze oraz szczegółowych warunków częściowego lub całkowitego zwolnienia od opłat, jak również trybu ich pobierania oraz zgodnie z decyzją z dnia [...].
W związku z powyższym jako prawidłowe należy ocenić dalsze wyliczenia organów, które ustaliły, że łączna kwota należności do zwrotu wynosi 10.651,50 zł. Na wysokość należności do zwrotu złożyły się następujące kwoty, będące wynikiem przemnożenia ustalonych prawidłowo ilości godzin usług opiekuńczych świadczonych skarżącej przez wartość ww. stawek odpłatności za 1 godzinę usług: 1) za maj 2019 r. - kwota 1.434,50 zł; 2) za czerwiec 2019 r. - kwota 1.406,00 zł; 3) za lipiec 2019 r. - kwota - 1.615,00 zł; 4) za sierpień 2019 r. - kwota 1.368,00 zł; 5) za wrzesień 2019 r. - kwota 1.349,00 zł; 6) za październik 2019 r. - kwota 1.710,00 zł; 7) za listopad 2019 r. - kwota - 1.406,00 zł; 8) za luty 2020 r. - kwota 352,00 zł; 9) za lipiec 2020 r. - kwota 11,00 zł.
W powyższych okresach ustalone w prawomocnych i ostatecznych decyzjach Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] listopada 2019 r. oraz z dnia [...] listopada 2019 r. (zmieniona decyzjami tego organu z dnia [...] marca 2020 r. oraz z dnia [...] sierpnia 2020 r.) odpłatności nie zostały dobrowolnie uiszczone. Odmienną kwestią, która nie może być jednak rozważana przez Sąd w niniejszym postępowaniu są przyczyny nieuiszczania obowiązkowych odpłatności. Jak wynika z pisma Centrum Obsługi Finansowej Poczty Polskiej S.A. z dnia 10 grudnia 2021 r., skarżąca udzieliła swojemu synowi – A. S. pełnomocnictwa do pobierania w jej imieniu świadczenia emerytalno-rentowego w formie przekazu pocztowego i na podstawie powyższego pełnomocnictwa ww. pobrał co najmniej w okresie od stycznia 2021 r. do października 2021 r. powyższe świadczenia. W ocenie pełnomocnika procesowego skarżącej A. S. pobierał również należne skarżącej świadczenia emerytalno-rentowe także za inne okresy. Zagadnienie przyczyn oraz podstaw i zakresu legalności dysponowania dochodami skarżącej przez jej syna pozostaje jednak poza zakresem oceny Sądu. Jest natomiast oczywiste, że jeżeli skarżąca nie uiści dobrowolnie ustalonych do zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, zostaną one ścignięte w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (egzekucji administracyjnej), zgodnie z art. 104 ust. 1 u.p.s., w pierwszej kolejności przez zajęcie części świadczenia emerytalno-rentowego skarżącej.
Sąd zweryfikował również pozytywnie sposób wykładni i zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. (z uwzględnieniem § 5 uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] w sprawie zasad zwrotu wydatków za świadczenia z pomocy społecznej) na tle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy. Zgodnie z art. 104 ust. 4, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w art. 104 ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z akt sprawy wynika, że skarżąca ukończyła [...] lata, prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, zamieszkuje z synem J. S., jest osobą niesamodzielną i wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, dysponuje (od marca 2022 r.) dochodem w kwocie 4.444,75 zł. Prawidłowe są ustalenia organów, że średniomiesięczne koszty utrzymania skarżącej pochłaniają niewiele ponad połowę średniomiesięcznego dochodu (ok. 2300 zł), co oznacza, że do dyspozycji skarżącej pozostaje jeszcze ok. 2130 zł. W tej sytuacji nie można było w niniejszej sprawie uznać, że żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, w całości lub w części, stanowiłoby dla skarżącej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Niemniej jednak organy orzekające w sprawie, kierując szczególną sytuacją osobistą skarżącej (zwłaszcza w kontekście jej wyjątkowego wieku, poważnego stanu zdrowia oraz szczególnych potrzeb opiekuńczych) uznały, że w drodze wyjątku możliwe jest zastosowanie ulgi w zakresie wykonania obowiązku zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej przez rozłożenie ich łącznej kwoty w wysokości 10.651,50 zł na 10 równych rat po 1065,15 zł, płatnych do ostatniego dnia danego miesiąca, począwszy od dnia 31 maja 2022 r. Sąd uznaje – wobec akceptacji ustaleń i ocen organów – rodzaj oraz zakres zastosowanej ulgi za odpowiadające prawu.
Mając na względzie przytoczone wyżej argumenty, Sąd nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.