II SA/OL 948/23

II SA/Ol 948/23 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2024-02-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Ewa Osipuk
Katarzyna Matczak /przewodniczący/
Piotr Chybicki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 17 ust.1 pkt 4, art. 17 ust.1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151, art. 153, art. 269 par. 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 lutego 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Z akt sprawy przekazanych wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wynika, że 5 stycznia 2022 r. A. K.(dalej skarżąca) zwróciła się do organu pierwszej instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem J. K. Decyzją z 29 czerwca 2022 r. organ I instancji - Burmistrz Jezioran - odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia. Po rozpatrzeniu odwołania od tej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie utrzymało zaskarżoną decyzję w całości w mocy. Na decyzję Kolegium A. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, który - wyrokiem z 20 października 2022 r. sygn. akt. II SA/Ol 608/22 uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Decyzją z dnia 1 lutego 2023 r. działający z upoważnienia Burmistrza, Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Jezioranach ponownie orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że powodem odmowy przyznania stronie wnioskowanego świadczenia jest niespełnienie ustawowego warunku do przyznania przedmiotowego świadczenia określonego w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ wskazał, że drugi rodzic J. K. żyje, nie jest pozbawiony władzy rodzicielskiej oraz nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W nawiązaniu do powyższego organ wskazał, że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osób zobowiązanych w dalszej kolejności do alimentów może nastąpić wyłącznie w sytuacji określonej w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu, w rozpatrywanej sprawie brak obowiązku alimentacji wobec syna nie wynika z przyczyn obiektywnych, a jedynie z wieloletnich utartych schematów działań ojca wobec syna, a siostry wobec brata. Organ wyjaśnił też, że z oświadczenia z 1 kwietnia 2022 r. wynika, że Z. K. nie zajmował się synem, a po śmierci jego matki opiekę nad J. K. przejęła wspólnie zamieszkująca z bratem siostra. Z. K. nie łoży na utrzymanie syna, nie wyraża zgody na partycypowanie w kosztach jego utrzymania; nie miał i nie ma zasądzonych z tego tytułu alimentów. Organ wskazał także, że Z. K. nie przedstawił dokumentacji potwierdzającej jego zły stan zdrowia.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie. Zwróciła się o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem. W uzasadnieniu zarzuciła, że jej sprawa toczy się od roku, a w tym czasie nikt z pracowników MOPS ani innych instytucji nic porozmawiał z jej bratem J. K. i nie zapytał go o zdanie. Zauważyła, że jej brat absolutnie nie zgadza się na wystąpienie o alimenty od ojca, które i tak nie rozwiązałyby sprawy. Wyjaśniła, że jej ojciec porzucił rodzinę i nigdy nie starał się utrzymywać z nią relacji. Zawsze nadużywał alkoholu, jest osobą starszą, schorowaną i nadal nadużywa alkoholu. Ponadto sam również wymaga wsparcia. Zarzuciła także, że żaden z pracowników organu nie przeprowadził z jej ojcem wywiadu środowiskowego. Odwołująca podniosła, że po śmierci matki to ona sprawuje cały czas opiekę nad bratem oraz opisała szereg czynności związanych ze sprawowaniem tej opieki. Podkreśliła, że jej brat nie może pozostawać bez wsparcia drugiej osoby przez dłuższy czas.
Rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia kolegium wskazało, że bezsporne jest, że J. K. został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na czas określony do 31 maja 2023 r. Niepełnosprawność istnieje od urodzenia, a ustalony stopień niepełnosprawności od 27 marca 2017 r. Z akt sprawy wynika, że to siostra - A. K. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem, a opieka ta ma charakter stały i długotrwały. Zakres i forma opieki sprawowanej przez stronę nad bratem nie budzi wątpliwości organu I instancji oraz organu odwoławczego. Kolegium zastrzegło również, ze stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 z późn. zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Kolegium przywołało następnie stanowisko WSA w Olsztynie zawarte w wiążącym je wyroku z dnia 20 października 2022 r. sygn. akt II SA/OI 608/22. Jak wskazał organ, WSA w Olsztynie, wskazał, że w rozpoznawanej sprawie organy nie przeprowadziły wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, mającego na celu ustalenie, czy ojciec J. K. rzeczywiście jest w stanie podołać ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu, poprzez osobiste sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem, czy też pośrednio - poprzez pokrywanie kosztów opieki sprawowanej przez osoby trzecie. W toku postępowania organ poprzestał jedynie na oświadczeniu ojca J. K. że nie może zapewnić opieki synowi, gdyż sam jej potrzebuje ma problemy podeszłego wieku i problem z alkoholem. Przy czym okoliczności te nie zostały przez organy w żaden sposób wyjaśnione, w tym na żadnym etapie postępowania organy nie wezwały strony do przedłożenia dokumentacji, potwierdzającej informacje strony i jej ojca o problemach zdrowotnych, w tym problemach z alkoholem.
Kolegium zwróciło uwagę, że ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji poczynił ustalenia i zastosował się do wskazań zawartych w w/w wyroku WSA w Olsztynie. Niemniej jednak organ I instancji odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na wystąpienie negatywnej przesłanki do jego przyznania, wynikającej z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium zauważyło, że z akt sprawy wynika, że ojciec J. K. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ustaleń organu wynika, że Z. K. kilkakrotnie oświadczył, że nie jest w stanie z uwagi na wiek oraz stan zdrowia czy problem z alkoholem sprawować opieki nad niepełnosprawnym synem J. K. Ponadto w oświadczeniu z 18 kwietnia 2023 r. Z. K. wskazał, że nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Zaznaczył, że to nie on, tylko córka ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad bratem. Wyjaśnił także, że nie ma żadnego kontaktu z synem od kilku lat oraz że ze względu na stan zdrowia sam wymaga opieki. Do oświadczenia Z. K. dołączył aktualną dokumentację medyczną dotyczącą jego stanu zdrowia. Kolegium zwróciło uwagę na uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, w której wskazano, iż "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.; dalej: u.ś.r.), osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)." Mając na uwadze powyższą uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak również wydane w oparciu o tę uchwałę orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych kolegium przyjęło, że organ pierwszej instancji prawidłowo przyjął, iż zaistniała negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i na tej podstawie odmówił przyznania stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaznaczyło, że ojciec J. K. - Z. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a co za tym idzie w sprawie tej zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Kolegium podkreśliło, że osobie spokrewnionej z osobą wymagającą opieki w innym stopniu niż pierwszy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko wtedy, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki. W ocenie Kolegium niemożność sprawowania opieki nie może wynikać z relacji rodzinnych, w tym braku utrzymywania kontaktów z rodziną, czy też subiektywnych przekonań osób, które w pierwszej kolejności są zobowiązane do zapewnienia opieki albo osoby wymagającej opieki, lecz powinna znajdować oparcie w obiektywnych przesłankach. Taką obiektywną przesłanką byłoby orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca J. K. – Z. K., co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Kolegium podkreśliło, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę.
Skargę na powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła A. K. zarzucając temu rozstrzygnięciu:
I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie, a mianowicie:
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji z pominięciem okoliczności istotnej z punktu widzenia rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, a konkretnie z pominięciem faktu, iż Z. K. (ojciec niepełnosprawnego brata Skarżącej) z uwagi na swój wiek, stan zdrowia oraz nadużywanie alkoholu nie jest w stanie w żadnym zakresie sprawować opieki, ani też uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem swojego syna J. K., a przynajmniej uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, zaś jedyną osobą zapewniającą J. K. zarówno środki pieniężne na utrzymanie, jak codzienną opiekę jest jego siostra (Skarżąca), co zostało ustalone ponad wszelką wątpliwość;
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez zupełne pominięcie przy wydawaniu decyzji postawy Z. K. (ojca niepełnosprawnego J. K.), który wprost (kilkukrotnie) oświadczył, iż z uwagi na swój wiek, stan zdrowia oraz nadużywanie alkoholu nie jest w stanie sprawować opieki nad synem, odmawia jakiejkolwiek pomocy bądź współpracy, a ponadto w toku postępowania odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz wskazał, iż od kilku lat nie utrzymuje kontaktu z synem (w zasadzie nie jest zainteresowany jego losem), zaś całą opiekę sprawuje wyłącznie siostra J. K. (Skarżąca);
- art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez błędne przyjęcie, iż Z. K.(ojciec niepełnosprawnego J. K.) jest w stanie wykonywać obowiązek alimentacyjny względem swojego syna (co w ocenie Organu stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej), podczas gdy Z. K. nie utrzymuje z synem żadnych kontaktów, nie interesuje się losem chorego syna, a ponadto z uwagi na wiek oraz stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad synem ani też- mając na względzie własne potrzeby oraz uzyskiwane dochody- nie jest w stanie wykonywać obowiązku alimentacyjnego względem syna;
- art. 8 § 1 k.p.a., poprzez naruszenie zasady zaufania do władzy publicznej, polegające na przeprowadzeniu postępowania w sposób pozbawiający Skarżącą możliwości uzyskania wynikającego z przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, kiedy w toku postępowania ustalone zostało ponad wszelką wątpliwość, iż:
- J. K. jest osobą z niepełnosprawnością w stopniu, który wymaga sprawowania nad nim całodobowej opieki (sami pracownicy Organu pierwszej instancji na co dzień spotykają Skarżącą w czasie sprawowania opieki nad bratem),
- ze względu na zakres koniecznej opieki nad J. K., sprawowanej wyłącznie przez Skarżącą, nie może ona podjąć żadnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (podjęcie takiego zatrudnienia lub innej pracy powodowałoby de facto pozostawienie brata na pastwę losu i stanowiłoby zagrożenie jego życia lub zdrowia),
- jedyną osobą sprawującą od lat opieką nad J. K. jest jego siostra- A. K., która nie otrzymuje z tego tytułu żadnych świadczeń, a ponadto- ze względu na zakres koniecznej opieki- nie może osiągać dochodów z innych źródeł;
- osoba spokrewniona w bliższym stopniu (ojciec J. K.) nie interesuje się losem syna, nie sprawuje nad nim od lat opieki, nie łoży na utrzymanie syna, odmawia jakiejkolwiek pomocy i współpracy, nie jest w stanie wykonywać obowiązku alimentacyjnego, przez co cały ciężar wskazanych obowiązków spoczywa na siostrze J. K.;
- art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji Organu pierwszej instancji, podczas gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie pozwalał na zmianę tej decyzji;
II. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:
- art. 69 Konstytucji RP, polegające na nieudzieleniu przez Organy władzy publicznej- w sposób pośredni- pomocy osobie niepełnosprawnej (J. K.) w zabezpieczeniu egzystencji, przejawiające się pozbawieniem jego opiekuna faktycznego (Skarżącej) możliwości otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, co w dalszej konsekwencji wymusza na Skarżącej poszukiwanie innych źródeł środków na zaspokojenie potrzeb niepełnosprawnego brata;
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną wykładnie wskazanych przepisów polegającą na odmowie przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej, podczas gdy wyłącznie Skarżąca może sprawować (i sprawuje) stałą opiekę nad swoim bratem J. K. w zakresie uniemożliwiającym podjęcie przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (z uwagi na dolegliwości brata), a ponadto wyłącznie Skarżąca ponosi ciężar finansowy sprawowanej opieki, zaś uzyskanie od osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu (od J. K.) na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe, względnie połączone z nadmiernymi trudnościami.
Mając na względzie powyższe skarżąca wnosiła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Organu pierwszej instancji.
W motywach skargi w pierwszej kolejności wskazała, że Organ wydał decyzję po wcześniejszym uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie- wyrokiem z dnia 20 października 2022r., sygn. akt: II SA/Ol 608/22 poprzednich decyzji obydwu instancji.
Skarżąca zastrzegła, że wprawdzie organ pierwszej instancji przeprowadził ponownie postępowanie, jednakże ustalenia organu nie doprowadziły do nowych wniosków. W toku postępowania ustalono ponad wszelką wątpliwość, iż J. K. (rodzony brat Skarżącej) jest osobą niepełnosprawną, która wymaga stałej opieki, zaś jedyną osobą, która od lat opiekę tę sprawuje jest Skarżąca. Powyższe, zdaniem skarżącej prowadzić musiało do następujących wniosków:
- stopień niepełnosprawności J. K. jest tak znaczny, że wymaga on stałej opieki nawet w najprostszych czynnościach życia codziennego,
- jedyną osobą, która od wielu lat sprawuje opiekę nad J. K. jest Skarżąca (jego rodzona siostra),
- zakres koniecznej opieki nad J. K.- dla zapewnienia jego egzystencji- wyklucza możliwość podjęcia przez Skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Skarżąca podkreśliła, że powyższe okoliczności zostały ustalone ponad wszelką wątpliwości w drodze przeprowadzonych dotychczas wywiadów środowiskowych. Wskazała również, że ustalony stan rzeczy (wiek Z. K., jego stan zdrowia, nadużywanie alkoholu, sytuacja majątkowa) pozwala stwierdzić, iż nie jest on w stanie - nawet pod przymusem - wypełniać obowiązku alimentacyjnego względem syna. Z. K. nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z emerytury. Ze względu na swój wiek i stan zdrowia nie jest w stanie osiągać dodatkowych dochodów. Skarżąca argumentowała, że organom obydwu instancji zupełnie umknęło z pola widzenia, iż to właśnie faktyczny brak sprawowania opieki przez rodzica (w tym dostarczania środków utrzymania niepełnosprawnego J. K.) legł u podstaw przejęcia przez Skarżącą zarówno opieki faktycznej nad bratem, jak i zaspokojenia jego wszelkich potrzeb.
Skarżąca wskazała, że żaden z organów – tak I jak i II instancji - nie uwzględnił powyższych okoliczności. Jak wywiodła dalej, odmowa prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko naruszeniem interesów Skarżącej, ale godzi także (a właściwie przede wszystkim) w dobro osoby niepełnosprawnej. Zdaniem Skarżącej działanie Organów jest w gruncie rzeczy naruszeniem (pośrednio) konstytucyjnej zasady pomocy władzy publicznej w zabezpieczeniu egzystencji osób niepełnosprawnych, o której mowa w art. 69 Konstytucji RP.
Skarżąca przywołała także, stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie zawarte w wyroku z dnia 10 stycznia 2019r., sygn. akt: II SA/Sz 1142/18. Sąd wskazał, że "wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną. ". Skarżąca wskazała również na stanowisko NSA który w wyroku z dnia 13 listopada 2015r., sygn. akt: I OSK 1230/14 wskazał, "Fakt, że stan zdrowia rodzica (art, 17 ust, la pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) osoby wymagającej opieki uniemożliwia mu sprawowanie tej opieki, nie musi być wykazany orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, lecz może być wykazany również innymi dowodami. Przedłożenie takiego orzeczenia nie jest bowiem warunkiem niezbędnym dokonania ustalenia, czy stan zdrowia rodzica uniemożliwia sprawowanie przez niego opieki. Wymóg taki nie wynika z treści ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązującej od dnia 1 stycznia 2013 r., a zatem przyjąć należy, że znajdują w tym zakresie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące postępowania dowodowego, w szczególności art. 75 § 1 KPA, który przewiduje, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. "
W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoja dotychczasową argumentacje i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) wykazała, że decyzja ta nie narusza prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) - dalej: "p.p.s.a.", sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić należy, że zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 20 października 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 608/22, wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
W rozpoznawanej sprawie Sąd w uzasadnieniu wyżej wskazanego wyroku stwierdził, że "w rozpoznawanej sprawie organy nie przeprowadziły wyczerpującego postępowania wyjaśniającego, mającego na celu ustalenie, czy ojciec J. K. rzeczywiście jest w stanie podołać ciążącemu na nim obowiązkowi alimentacyjnemu, poprzez osobiste sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem, czy też pośrednio – poprzez pokrywanie kosztów opieki sprawowanej przez osoby trzecie. W toku postępowania organ poprzestał jedynie na oświadczeniu Z. K., że nie może zapewnić opieki synowi, gdyż sam jej potrzebuje ma problemy podeszłego wieku i problem z alkoholem. Okoliczności te nie zostały jednak przez organy w żaden sposób wyjaśnione. Na żadnym etapie postępowania organy nie wezwały strony do przedłożenia dokumentacji, potwierdzającej informacje strony i jej ojca o problemach zdrowotnych, w tym problemach z alkoholem."
Ponownie rozpoznając sprawę organy dokonały uzupełnienia materiału dowodowego we wskazanym przez Sąd zakresie. Organ I instancji potwierdził, że J. K. nie występował o zasądzenie na jego rzecz alimentów od ojca (notatka służbowa k. 50 akt administracyjnych). Organ I instancji uzyskał także informacje w zakresie stanu zdrowia Z. K. (k. 53 i n. akt administracyjnych – notatka służbowa oraz dokumentacja medyczna). W oświadczeni z 18 stycznia 2024 r. wbrew wcześniejszym zapewnieniom co do swojej kondycji złożonym podczas rozmowy z pracownikiem MOPS Z. K. wskazał, że nie jest w stanie zając się synem ze względu na zły stan zdrowia. W toku postępowania przed organem II instancji Z. K. nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Organ pozyskał jednak dokumentacje medyczna dotycząca Z. K.
Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji wskazać należy w pierwszej kolejności, że w rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zwanej dalej u.ś.r. Zastrzec należy, że sąd bada legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o stan prawny obowiązujący w chwili jej wydania. W przedmiotowej sprawie zaskarżona decyzja wydana został 25 sierpnia 2023 r., a więc przed nowelizacją brzmienia art. 17 u.ś.r. wprowadzoną art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.). Wskazać należy zatem, ze zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r., aktualnym w chwili orzekania organu II instancji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Skarżąca, jako siostra, jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z opieką nad bratem.
Jednakże, stosownie do treści art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Na tle wykładni ww. przepisów w orzecznictwie ukształtowały się dwa stanowiska, które w odmienny sposób określały uprawienia osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Rozbieżności te rozwiał Naczelny Sąd Administracyjny, który w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, przesądził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).
W uzasadnieniu podjętej uchwały, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał przy tym, że regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.
Należy w tym miejscu wyjaśnić, że ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec tego należy stwierdzić, że podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że wiąże ona sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.
W konsekwencji, podzielając w całości pogląd przedstawiony przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, uznać należało, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W przedmiotowej sprawie okoliczność taka nie zaistniała, a ojciec brata skarżącej żyje, nie został pozbawiona praw rodzicielskich a także nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak ustaliły organy, cierpi on na szereg dolegliwości, jednak nie eliminują go one z normalnej aktywności. W składanych początkowo wyjaśnieniach przed organem I instancji wskazał, że "od czasu do czasu chodzi do lekarza". Dopiero na dalszym etapie postępowania utrzymywał, że ze względów zdrowotnych nie jest w stanie zając się niepełnosprawnym synem. Jednocześnie nie wyraził zgodny na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Nie jest on osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co więcej na żadnym etapie postępowania nie ustalono nawet by starał się on o taki status. Zauważyć należy, że skarżąca ani jej brat nigdy nie występowali o zasądzenie alimentów od ojca.
Słusznie kolegium zwróciło uwagę, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczo obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ponadto w myśl art. 129 ust. 1 ww. ustawy obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. A zatem, zobowiązanymi do alimentacji, co do zasady są krewni w linii prostej (np. rodzice - dzieci, dziadkowie - wnuki). Spośród krewnych w linii bocznej obowiązek alimentacyjny dotyczyć może jedynie rodzeństwa, także przyrodniego. Obowiązek alimentacyjny może zaś polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego.
W przedmiotowej sprawie, w stanie prawnym aktualnym na chwilę orzekania organu, istniała negatywna przesłanka dla przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Nie doszło bowiem do "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej. Z powyższych względów, przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia nie było możliwe a wniesiona w niniejszej sprawie skarga, jako niezasadna, zasługiwała na oddalenie, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.