II SA/Rz 1072/25

II SA/Rz 1072/25 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2025-12-03
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-08-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Jolanta Kłoda-Szeliga
Karina Gniewek-Berezowska /przewodniczący sprawozdawca/
Stanisław Śliwa
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2d, ust. 2e, art. 103 ust. 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Sędziowie NSA Stanisław Śliwa AWSA Jolanta Kłoda-Szeliga po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 18 czerwca 2025 r. nr SKO.4116.12.2025 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 14 kwietnia 2025 r. nr PŚ.ŁF.5120.DPS.D.O.46.1.14.2025.
Uzasadnienie
J.M. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent", "organ I Instancji") o całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt matki M.M. w Miejskim Domu Pomocy Społecznej (DPS) w [...].
Po przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta [...] decyzją z 14 kwietnia 2025 r. nr PŚ.ŁF.5120.DPS.D.O.46.1.14.2025 w pkt 1. zobowiązał od 1 października 2024 r. J.M. do dokonywania opłaty w kwocie 2.500 zł miesięcznie; w pkt 2. zwolnił częściowo od 1 października 2024 r. J.M. z kwoty 4.658,30 zł na kwotę 2.500 zł miesięcznie.
Organ wyjaśnił, że po przeprowadzeniu wywiadu alimentacyjnego ustalił, że wnioskodawca zobowiązany jest do wnoszenia opłaty za pobyt mamy w DPS w wysokości 4.658,30 zł miesięcznie. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo. Jest osobą zdrową, zatrudnioną na stanowisku [....] na czas nieokreślony. Jego dochód to wynagrodzenie za pracę w kwocie 6.986,30 zł netto (za wrzesień 2024 r.). Ustawowe kryterium na osobę samotnie gospodarującą zobowiązanej do opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wynosiło w tym czasie
2.328,00 zł. Dochód przekracza ustawowe kryterium o kwotę 4.658,30 zł tj.: 6 986,30 zł – 2.328,00 zł = 4 658,30 zł. Od 1 stycznia 2025 r. ustawowe kryterium na osobę samotnie gospodarującą zobowiązaną do opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej wynosi 3.030 zł.
W tak ustalonych okolicznościach organ za zasadne uznał częściowe zwolnienie wnioskodawcy z opłaty i jednocześnie ustalił ją w wysokości 2.500 zł miesięcznie od 1 października 2024 r.
W odwołaniu J.M. zwrócił się o zmianę decyzji organu I instancji i całkowite zwolnienie z ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS za okres od 1 października 2024 r. na przyszłość. Zarzucił naruszenie art. 7 i art. 8 w zw. z art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm. - dalej: "k.p.a.") poprzez niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz niewyczerpujące zebranie i błędne rozpatrzenie materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że Skarżący jest w stanie ponosić odpłatność w wysokości 2.500 zł miesięcznie w związku umieszczeniem jego matki w DPS w [....]. Zdaniem odwołującego gdyby organ dokonał należytej oceny aktualnej sytuacji rodzinnej strony, odstąpiłby całkowicie od nałożenia obowiązku ponoszenia kosztów tej opłaty od Skarżącego. Powyższe doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 61 i art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2024 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm. - dalej: "u.p.s.").
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu nie uznało odwołania i działając na podstawie art. 138 § 1 k.p.a. oraz art. 8 ust. 3 i 4, art. 60 ust. 1, art. 61, art. 106 ust. 5 u.p.s., decyzją z 18 czerwca 2025 r. nr SKO.4116.12.2025, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Kolegium podzieliło w całości ustalenia organu I instancji. Wskazało, że z analizy zebranego materiału dowodowego wynika, że odwołujący jest obecnie osobą samotnie gospodarującą, zdrową, zatrudnioną na stanowisku [...] na czas nieokreślony. W oświadczeniu z 6 marca 2025 r., poinformował, że w styczniu 2025 r., odbyła się rozprawa sądowa, dotycząca ustalenia opieki nad synem M.M.1, który na podstawie postanowienia Sądu ma z nim zamieszkać. Ponadto jak wynika z oświadczenia, wnioskodawca otrzymał mieszkanie służbowe, które musiał całkowicie wyposażyć w meble, sprzęt AGD, RTV, (faktury w załączeniu), Jak wskazał jest osobą zdrową, nie chorującą przewlekle. W/w jest współwłaścicielem ½ domu mieszkalnego (ok. 170m2) i ½ działki (26a). Źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę w kwocie 6 986,30 zł netto (wrzesień 2024r.).
Kolegium wyjaśniło, że organ podejmując decyzję na podstawie art. 64 u.p.s. działa w ramach uznania administracyjnego. Dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy uzasadnione jest uwzględnienie przede wszystkim wydatków związanych z zaspokojeniem niezbędnych potrzeb życiowych, a nie wszystkich ponoszonych wydatków. Podnoszone przez odwołującego we wniosku o zwolnienie argumenty, odnosiły się do przesłanki z art. 64 pkt 2 u.p.s., tj. występowania "uzasadnionych okoliczności". Te okoliczności powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy, nadzwyczajny. Organ winien mieć na uwadze nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, lecz także interes społeczny. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji rozstrzygając o zwolnieniu odwołującego w części z opłaty za pobyt mamy w DPS nie naruszył zasad wynikających z ustawy. W postępowaniu organu I instancji nie sposób dopatrzyć się dowolności. Podstawę dokonanych ustaleń stanowiły oświadczenia strony oraz faktury za wydatki związane z urządzaniem mieszkania. Organ analizując zasadność ponoszenia przez wnioskodawcę opłaty ustalił, że okoliczności sprawy, w tym sytuacja majątkowa i życiowa, uzasadniała zastosowanie ulgi w postaci częściowego zwolnienia od opłat.
Nie zgadzając się z powyższą decyzją J.M. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie. Zarzucił naruszenie:
1. art. 61 ust. 2d w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) i art. 103 u.p.s., poprzez ustalenie opłaty za pobyt mieszkańca w DPS, bez uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) i art. 103 u.p.s.;
2. art. 64 u.p.s. poprzez błędną interpretację i błędne uznanie przez organ, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające zwolnienie w całości Skarżącego z obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt matki w DPS;
3. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez uznanie, że oświadczenie [....] matki Skarżącego o wysokości otrzymywanej emerytury może stanowić podstawę do obliczenia wysokości naliczanej opłaty za pobyt w DPS i wadliwe uznanie, że oświadczenie to udowadnia tę okoliczność;
4. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez wybiórcze zebranie materiału dowodowego, brak właściwego ustalenia dochodów Skarżącego, brak wskazania podstaw i sposobu wyliczenia kwot zawartych w uzasadnieniu decyzji organu I instancji, niewysłuchanie Skarżącego, pozostawienie wniosków dowodowych Skarżącego bez rozpoznania oraz całkowite pominięcie dowodów i okoliczności zgłaszanych przez Skarżącego a więc dokonanie oceny w sposób wybiórczy i dowolny, a także dowolną - nie swobodną - ocenę dowodów wskazanych w oświadczeniu Skarżącego dołączonym do wywiadu środowiskowego;
5. art. 78 § 1, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a, poprzez nie odniesienie się przez organ w sposób dostateczny do wniosków dowodowych wskazanych przez Skarżącego i uznanie za zasadne i wystarczające do naliczenia opłat za pobyt matki w DPS, podczas gdy zobowiązani do tego są również dwaj bracia Skarżącego i wadliwe uznanie, że brak zgody M.M.2 na przeprowadzenie wywiadu alimentacyjnego oraz brak danych dotyczących miejsca zamieszkania Ł.M. może stanowić podstawę do obciążenia płatnościami za pobyt matki w DPS jedynie osobę Skarżącego;
6. art. 81a § 1 k.p.a., poprzez nierozstrzygnięcie przez organ I instancji i II instancji wątpliwości na korzyść strony.
Wobec powyższych zarzutów Skarżący zwrócił się o uchylenie zaskarżonej decyzji wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zwrócił się także o wstrzymanie wykonania decyzji w zaskarżonej części oraz przeprowadzenie dowodu z oświadczenia K.H. (teściowej) potwierdzającego okoliczność zaciągniętego zobowiązania pożyczki celowej na remont mieszkania.
Skarżący zarzucił, że organ nie uwzględnił jego trudnej sytuacji życiowej i majątkowej. Oświadczył, że nie wyklucza, że spełnia kryteria dochodu oraz stałości zatrudnienia jako [....], jednakże wysokość obciążeń finansowych, które musi ponieść, stale rośnie. Zdarza się, że jego bieżące koszty miesięcznego utrzymania przewyższają zarobki. Nie pozostaje mu do dyspozycji kwota wskazana w decyzji organu pierwszej instancji. Jego zdolność finansowa nie pozwala na pokrycie dodatkowego zobowiązania o jakim mowa w decyzji. Całkowicie pominięto, że pomimo że jego syn przebywa w rodzinie zastępczej, to sprawuje nad nim częstą opiekę i w tym czasie ponosi wydatki związane z jego utrzymaniem ponad kwotę przekazywaną osobie sprawującą pieczę zastępczą. Z uwagi na trwającą sprawę rozwodową i brak kontaktu z matką jedynie on ponosi dodatkowe koszty związane z organizowaniem dziecku wolnego czasu i wakacji. Wskazał na zaciągniętą pożyczkę, którą spłaca co miesiąc, w celu przygotowania warunków bytowych i mieszkaniowych dla syna.
Skarżący podkreślił, że organ powinien ustalić także wszystkie osoby zobowiązane do ponoszenia opłat. Całkowicie zaniechano zbadania możliwości innych osób - synów M.M. - do ponoszenia tych opłat.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji.
Postanowieniem z dnia 22 września 2025 r., sygn. II SA/Rz 1072/25 WSA Rzeszowie odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.
Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] w sprawie ustalenia Skarżącemu opłaty za pobyt matki w DPS.
Dla porządku wyjaśnić należy, że [....] M.M. od dnia 26 listopada 2014 r. przebywa w DPS. Opiekunem prawnym jest Skarżący.
Z akt sprawy wynika, że co najmniej od 2019 r. odpłatność za pobyt pokrywana była częściowo z dochodów M.M. w kwocie odpowiadającej 70 % jej dochodu, w pozostałej części odpłatność ponosiła gmina. Każda wydawana decyzja kierowana była do Skarżącego działającego w charakterze opiekuna, [....] M.M..
Decyzje zmieniające kwotę odpłatności wiązały się wyłącznie ze zmianą należności za pobyt osoby w DPS oraz zmianą wysokość przychodów mieszkanki ( decyzje Prezydenta Miasta [...]: z 31 lipca 2020 r., Nr PŚ-KJ-6232.DPS.46.5.14-2020, z 20 lipca 2022 r., Nr PŚ.ŁK.5120.DPS.O.46.6.14-2022, z 2 czerwca 2023 r., Nr PŚ.ŁF.5120.DPS.O.46.7.14-2023, z 28 czerwca 2024 r., Nr PŚ.ŁF.5120.DPS.O.46.8.14.2024).
Bezsporne w sprawie jest, że mieszkanka DPS ma męża oraz trzech synów J., Ł. i M.2 M.
Podstawą zwolnienia z obowiązku odpłatności za DPS J., Ł. i Z.M. była jak dotąd ich sytuacja majątkowa. Organ ustalił, że przypadający na członka rodziny dochód J.M. jest odpowiednio niższy bądź niewiele wyższy od kryterium dochodowego, podobnie dochód Ł.M., a także męża podopiecznej Z.M., który, jak ustalono utrzymuje się wyłącznie z zasiłku stałego. Z kolei w przypadku M.M.2 stwierdzono, że kategorycznie odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ( notatka urzędowa z 26 kwietnia 2019 r.)
Postępowania poprzedzające wydanie wymienionych wyżej decyzji koncentrowało się w każdym przypadku na dochodach podopiecznej, jak również dochodach J.M.
Z decyzji i dołączonych dokumentów wnika, że do czasu wydania przez Organ I instancji decyzji z 1 października 2024 r. nakładającej opłatę za pobyt w DPS na mieszkankę a także na J.M., dochód jego rodziny kształtował się podobnie. Na członka rodziny jego czteroosobowej wówczas rodziny dochód oscylował w kwocie około 1.700 zł, w 2022 r. - 1,900, w 2023 r. -1.500 zł.
Sytuacja ta zmieniła się w 2024 r., kiedy Organ ustalił, że Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe utrzymując się z dochodu w wysokości 6.258,38 zł. Odliczając kwotę stanowiąca minimum egzystencji Organ zwolnił Skarżącego z odpłatności ponad kwotę 2.500 zł.
Skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem Organów. Zarzucił w pierwszej kolejności nieprawidłowe ustalenia dotyczące jego sytuacji majątkowej, a w zasadzie ich brak. Wytknął Organom ograniczenie się wyłącznie do matematycznego rozliczenia bez uwzględnienia jego sytuacji rodzinnej związanej z trwającym postępowaniem rozwodowym, wynikającymi z tego dodatkowymi kosztami związanymi z konieczności urządzenia nowego lokum, jak również opieką nad synem. Podniósł także nieuzasadnione obciążenie go kosztami pobytu matki w DPS w sytuacji gdy żyją jego bracia, z których jeden M.M.2 odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, zaś w stosunku do Ł., Organy przyjęły brak możliwości ustalenia miejsca pobytu.
Zarzuty okazały się słuszne.
Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy o pomocy społecznej. Z poszczególnych przepisów omawianej ustawy wynika, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej (art. 54 ust. 1). Wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki mieszkańcom oraz zaspokajaniem ich niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych w całości pokrywa dom pomocy społecznej (art. 58 ust. 1). Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten jest ustalany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa, w zależności od zasięgu domu pomocy społecznej (art. 60 ust. 1 i 2).
Do ponoszenia opłat z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej obowiązani są w następującej kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (art. 61 ust. 1 u.p.s.). W przypadku niewywiązywania się tych osób z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 61 ust. 3 u.p.s.).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ustalając w drodze decyzji opłatę za pobyt mieszkańca DPS organ ma obowiązek zarówno określić krąg osób zobowiązanych do pokrycia pozostałej części opłaty, jak i ustalić warunki finansowo-majątkowe tych osób, pozwalające na stwierdzenie, czy są one wystarczające do obciążenia tych osób stosownymi opłatami. W przypadku, gdy osób zobowiązanych jest więcej, organ powinien objąć sprawę ustalenia wysokości odpłatności za pobyt w DPS jednym postępowaniem i w jego toku poczynić ustalenia dotyczące ich sytuacji dochodowej i możliwości ponoszenia kosztów z tego tytułu. Rzeczą organu jest wówczas ustalenie wysokości kwoty stanowiącej różnicę pomiędzy średnim miesięcznym kosztem utrzymania mieszkańca i wnoszoną przez niego opłatą, stanowiącą nie więcej niż 70% jego dochodów. Następnie organ powinien ustalić krąg osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS i podjąć działania zmierzające do ustalenia ich sytuacji dochodowej i w konsekwencji wysokości opłaty (zob. wyroki: WSA w Białymstoku z 24 czerwca 2020 r. sygn. akt II SA/Bk 321/20 i WSA w Szczecinie z 30 stycznia 2020 r. sygn. akt II SA/Sz 770/19, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ nie może arbitralnie dokonać wyboru spośród zstępnych osoby, którą stać na uiszczenie wymaganej części opłaty, bez należytego rozważenia możliwości finansowych pozostały zstępnych, a nawet samego mieszkańca DPS (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 8 lutego 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 5/18). Organ powinien dążyć do równomiernego obciążenia zstępnych opłatą za pobyt krewnego w DPS. Każdy bowiem z nich ma taki sam obowiązek ponoszenia tych opłat, a różnicować je może jedynie wykazana przez każdego ze zstępnych sytuacja dochodowa lub majątkowa (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 30 maja 2017 r. sygn. akt II SA/Bk 259/17).
Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w DPS może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.
Z przywołanych wyżej regulacji wynika, że w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., zawarcia umowy w trybie art. 103 ust. 2 tej ustawy należy rozróżnić dwie sytuacje. Pierwszą, w której osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, ale wyraża zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 61 ust. 2d u.p.s.) oraz drugą, w której osoba ta odmawia i zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu (art. 61 ust. 2e u.p.s.). W sytuacji pierwszej organ powinien uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej. W sytuacji drugiej przy ustaleniu wysokości opłaty znajdzie zastosowanie tylko kryterium dochodowe (zob. wyroki NSA: z 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22 i z 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/23).
Przewidziany w art. 61 ust. 2e u.p.s. tryb ustalania opłaty jest restrykcyjny, co ma odzwierciedlać postawę osób bliskich mieszkańca, którzy odmówią zawarcia umowy i nie wyrażą zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej jest wówczas ustalana w drodze decyzji w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. W takiej sytuacji organ nie bierze pod uwagę ograniczeń wynikających z sytuacji dochodowej, osobistej ani rodzinnej tych osób. Ratio legis tych unormowań sprowadza się do założenia, że skoro osoby te nie chcą ujawnić swojej sytuacji, to organ ma prawo założyć, że są w stanie ponosić opłatę w pełnym wymiarze. Taka okoliczność powinna być uznana za wystarczającą do ustalenia opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. ( wyrok WSA w Gdańsku z 8 października 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 421/25 )
Przekładając powyższe przepisy i stanowiska Sądów na realia sprawy stwierdzić już na wstępie należy, że Organ nakładając decyzją obowiązek opłaty wyłącznie na Skarżącego dopuścił się ich naruszenia.
O ile brak wskazania wszystkich osób, na których spoczywa obowiązek odpłatności nie miał znaczenia w sytuacji zwolnienia wszystkich z tej opłaty, to problem stał się aktualny wobec nałożenia tego obowiązku wyłącznie na jednego członka rodziny i objęcie milczeniem pozostałych. Problem ten stał się tym bardziej uzasadniony jeśli wziąć pod uwagę, że jeden z zobowiązanych odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego co w świetle treści art. 61 ust. 2e u.p.s. powinno mieć znaczenie także z punktu widzenia obowiązku nałożonego na Skarżącego.
Jak już zaznaczono Organ nie może arbitralnie nakładać obowiązku wyłącznie na jednego członka rodziny. Jeśli nawet przyjąć w odniesieniu do członków rodziny podopiecznej, że sytuacja jej męża Z.M. pozostała niezmieniona i nadal utrzymuje się wyłącznie z zasiłku stałego to już fakt odmowy przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez jednego z zstępnych prowadzi do zgoła innych wniosków.
Decyzją z 28 czerwca 2024 r., Nr PŚ.ŁF.5120.DPS.O.46.8.14.2024 Prezydent Miasta [...] nałożył obowiązek opłaty na mieszkankę DPS w kwocie 1.715,52 zł. Wziąwszy pod uwagę, że zarządzeniem nr [...] z [...] lutego 2024 r. Prezydent Miasta [...] ustalił średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańców DPS na terenie Miasta [...] w roku 2024 r. na kwotę 6.013,94 zł., to z matematycznego wyliczenia wynika, że pozostała kwota to 4.298,42 zł. Tu należy zaznaczyć, że umknęło to Organom, które przyjęły, że wobec obciążenia Skarżącego wyłącznie kwotą 2500 zł kwota zwolnienia w stosunku do Skarżącego wynosi 3.930,38 zł. Z matematycznego rachunku wynika, że Organy nie wzięły pod uwagę ustalonej podopiecznej kwoty płatności a dodatkowo inną kwotę średniego miesięcznego utrzymania mieszkańca w DPS.
Wziąwszy zatem pod uwagę prawidłową kwotę pozostałą do opłacenia, należało przyjąć, że kwota ta powinna co do zasady obciążać w równym stopniu zobowiązanych do jej uregulowania, chyba, że sytuacja majątkowa uzasadnia inne obciążenie.
Jak wynika z akt obowiązanymi do ponoszenia kosztów pobytu M.M. w DPS jest jej mąż Z.M. oraz trzech synów: J., Ł. oraz M.2.
Decyzja została skierowana wyłącznie do J.M. Przyjmując że cześć odpłatności została, uregulowana odrębną decyzją, wspomnianą wyżej decyzją o nałożeniu opłaty na M.M. w kwocie 1.715,52 zł, to do rozstrzygnięcia pozostała należność przypadająca na pozostałych zobowiązanych.
Tymczasem w decyzji zabrakło rozstrzygnięcia w tym zakresie jak również odpowiednich ustaleń. Wobec aktualizacji przez Organ sytuacji majątkowej Skarżącego analogicznie należało postąpić w stosunku do pozostałych członków rodziny: Ł., Z. i M.M2. Należało ustalić, czy Z.M. nadal utrzymuje się wyłącznie z zasiłku stałego, oraz czy miejsce pobytu Ł.M. nadal jest nieznane, a także uwzględnić fakt odmowy przeprowadzenia wywiadu środowiskowego przez M.M2. Odnośnie do miejsca pobytu Ł.M. pomocne byłoby zwrócenie się do odpowiednich instytucji, bądź też pozostałych członków rodziny.
Wreszcie ostateczne ustalenia organu w tym zakresie powinny znaleźć odzwierciedlenie w treści decyzji ustalając kwotę odpłatności przypadającą na poszczególnych członków, choćby miała ona wynosić 0 zł.
Pomijając te nieprawidłowości Sąd zgadza się również z zarzutem Skarżącego, że ustalona względem niego odpłatność abstrahuje od przedstawionej przez niego sytuacji majątkowej i ogranicza się w zasadzie do, jak wskazał Skarżący, matematycznego odliczenia kwoty minimum egzystencji, a następnie zwalniając go od należności ponad kwotę 2500 zł przy czym kwota nałożonego obowiązku, jak już zaznaczono wyżej całkowicie abstrahował od obowiązku pozostałych członków rodziny i nie odnosiła się do złożonych przez Skarżącego faktur przedstawiających jego wydatki.
W piśmiennictwie wskazuje się, że w odniesieniu do możliwości zobowiązanego należy mieć na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty. Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, należy dopuścić sytuacje w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe niż wynika to z regulacji u.p.s. Do organu należy ocena możliwości ponoszenia opłaty przez konkretnego zobowiązanego już na etapie jej określenia, która to ocena powinna być poczyniona zgodnie z zasadami wynikającymi z k.p.a ( wyrok NSA z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1588/22, z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22, 18 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1848/21).
W rozpoznawanej sprawie organy dokonały analizy sytuacji majątkowej Skarżącego jedynie w kontekście spełnienia kryterium dochodowego, natomiast nie przeprowadziły właściwej analizy ograniczeń o jakich mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.
Na tą ocenę nakłada się dodatkowo fakt, że Skarżący dotychczas był zwolniony z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS. Podstawą udzielonego każdorazowo zwolnienia była sytuacja dochodowa jego czteroosobowej wówczas rodziny utrzymującej się z dochodu Skarżącego i jego współmałżonki. Aktualnie sytuacja ulegała zmianie. Jak ustalił Organ Skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwie domowe, w związku z powyższym całość dochodu przypada na niego.
Tymczasem Skarżący wyjaśnił, że toczy się postępowanie rozwodowe, a także otwarta pozostaje kwestia pieczy na niepełnoletnim synem przebywającym według oświadczenia Skarżącego w rodzinie zastępczej. Skarżący twierdzi, że jego sytuacja uległa pogorszeniu. Nadal płaci kredy za dom, w którym dotychczas zamieszkiwał wraz z pozostałymi członkami rodziny, jednocześnie ponosi koszty stworzenia warunków mieszkaniowych w mieszkaniu służbowym, na którego urządzenie zapożyczył się u byłej teściowej spłacając z tego tytułu pożyczkę od 1500 do 2000 zł. miesięcznie. Przedstawił fakturę za wypoczynek syna a także rachunki za zakup potrzebnych mu rzeczy. Podkreślił również, że płaci alimenty na syna. W świetle powyższego porównanie sytuacji z chwili zwolnienia i aktualnie wywołuje wątpliwości, co do stwierdzenia, że sytuacja uległa poprawie, a tak należy odczytywać decyzję która w misce poprzedniego zwolnienia wprowadza obciążenie.
Pamiętać należy, że ustawodawca nałożył na Organy obowiązek prowadzenia postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej i jednocześnie zakaz odstępowania bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym ( art. 8 k.p.a.)
Z zasady tej wynika również obowiązek uzasadnienia decyzji, którą Organ w zasadniczy sposób zmienia dotychczasowe stanowisko, wykazania i wyjaśnienia jak zmiana okoliczności faktycznych wpłynęła na niekorzystną zmianę dotychczasowego stanowiska Organu.
Z tych wszystkich względów Sąd ocenił Skargę za uzasadnioną i uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak również decyzję ją poprzedzającą, działając przy tym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Postępowanie wolne było od kosztów sądowych.