II SA/Rz 1030/22

II SA/Rz 1030/22 - Wyrok WSA w Rzeszowie
Data orzeczenia
2023-02-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-08-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Sędziowie
Marcin Kamiński /przewodniczący/
Maria Mikolik
Piotr Godlewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit.  i c, art. 200, art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt  1 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 14 lutego 2023 r. sprawy ze skargi G. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 9 czerwca 2022 r. nr SKO.4115.548.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącej G. R. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
II SA/Rz 1030/22
U z a s a d n i e n i e
Przedmiotem skargi G.R. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 9 czerwca 2022 r. nr SKO.4115.548.2022 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, po rozpatrzeniu wniosku z [...] lutego 2022 r., Wójt Gminy [...] decyzją z 15 kwietnia 2022 r. nr GOPS-5211/12/SP/2022 odmówił G.R. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem F.R.
W uzasadnieniu wywiódł, że F.R. legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2021 r., z którego wynika, że jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji do [...] kwietnia 2024 r. (data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji to [...] października 2020 r.). G.R. ma [...] lat i ustalone prawo do emerytury od 1 kwietnia 2015 r. Od momentu przejścia na emeryturę, czyli od 7 lat, nigdzie nie pracowała nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, w tym na umowę zlecenie czy umowę o dzieło. Rodzice F.R. nie żyją. Opieka nad mężem sprawowana jest należycie, co potwierdza przeprowadzony 10 marca 2022 r. wywiad środowiskowy.
Jako przyczynę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia organ wskazał, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, nie da się ustalić kiedy powstała jej niepełnosprawność, zaś osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury.
Odwołanie od decyzji Wójta złożyła G.R. (reprezentowana przez adwokata), zarzucając:
1. Naruszenie prawa materialnego, tj.:
a) art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.) poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,
b) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. poprzez poprzestanie na literalnej wykładni tego przepisu i uznanie, iż uprawnienie strony do emerytury uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,
c) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez uznanie, iż fakt pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy osobą tą jest skarżąca, uniemożliwia przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
2. Naruszenie prawa procesowego, tj. art. 77 § 1 w zw. z art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: k.p.a.) poprzez niezebranie pełnego materiału dowodowego w sprawie które wynikło z naruszenia prawa materialnego wskazanego powyżej, tzn. poprzez niewezwanie strony do zawieszenia przysługującego jej prawa do emerytury mimo spełnienia pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz niezapewnienie strony o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu przez nią prawa do emerytury.
W związku z powyższym wnioskodawczyni wniosła - w przypadku stwierdzenia przez organ odwoławczy, że spełnia wszystkie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego poza określoną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. - o przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego na podstawie art. 136 § 1 k.p.a. poprzez wezwanie ją do wyboru świadczenia które chce pobierać, a w przypadku wyboru świadczenia pielęgnacyjnego dodatkowo o przedłożenie decyzji zawieszającej wypłatę przysługującego jej prawa do świadczenia emerytalno -rentowego; uchylenie zaskarżonej decyzji na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W przypadku nieziszczenia się okoliczności wskazanych powyżej, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji na zasadzie art. 138 § 2 k.p.a. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.
Opisaną na wstępie decyzją z 9 czerwca 2022 r. Kolegium - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 15 kwietnia 2022 r.
Wyjaśniłp, że stanowisko organu I instancji w zakresie posiadanego prawa do emerytury przez osobę sprawująca opiekę oraz w zakresie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest nieuzasadnione. W związku z tym wywiodło, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do emerytury. Przepis ten należy jednak wykładać w ten sposób, że wprawdzie wyklucza on możliwość pobierania dwóch świadczeń jednocześnie, jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia, także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją. Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale jej zawieszenie eliminuje wskazaną w tym przepisie negatywną przesłankę w postaci posiadania prawa do emerytury. Organ prowadzący postępowanie w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ma obowiązek umożliwienia stronie wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalnego oraz obowiązek poinformowania o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury.
Odnośnie wskazanej przez organ I instancji przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci braku ustalenia daty powstania niepełnosprawności, SKO wyjaśniło, że TK wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Chociaż Trybunał w uzasadnieniu wydanego wyroku wskazał, że skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, w aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części tego przepisu, której niekonstytucyjność została stwierdzona. Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. może być więc stosowany, lecz z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Zdaniem Kolegium, rację miał jednak organ I instancji w zakresie trzeciej z powołanych przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W przedmiotowej sprawie zachodzi bowiem negatywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy, wymagający opieki F.R. pozostaje w związku małżeńskim z G.R., która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec kategorycznego brzmienia tego przepisu jego odmienna interpretacja jest nieuprawniona.
Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Niemożność zapewnienia opieki nie może zostać wykazana w dowolny sposób, a musi wynikać z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności drugiego małżonka. Niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy.
Skargę na decyzję Kolegium z 9 czerwca 2022 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wniosła G.R. (reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata), zarzucając rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Mając powyższe na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
W ocenie skarżącej, wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą jej wymagającą ze względu na stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność. Poprzestanie na wykładni językowej tego przepisu nie jest w ocenie skarżącej wystarczające. Jego wykładnia celowościowa i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a. sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w k.p.a. lub innych przepisach).
Poddawszy zaskarżoną decyzję kontroli w ramach wskazanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.
Przedmiotem zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji jest odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niezdolnym do samodzielnej egzystencji mężem (zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. 3 u.ś.r., ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).
Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazał 3 przyczyny, tj. że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, nie da się ustalić daty powstania jej niepełnosprawności oraz że osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, przez co nie zostały spełnione warunki wynikające odpowiednio z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.
I. Za prawidłowe należy uznać stanowisko SKO w zakresie, w jakim uznało, że organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., przyjmując, że brak ustalenia daty powstania niepełnosprawności u męża wnioskodawczyni może stanowić przesłankę odmownego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (z argumentacji organu I instancji w istocie wynika, że jest to związane z brakiem ustalenia, że jego niepełnosprawność /niezdolność do samodzielnej egzystencji nie powstała we wskazanych w tym przepisie okresach; zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia).
Wyrażone w powyższym zakresie stanowisko Kolegium odzwierciedla utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, którą Sąd orzekający w sprawie w pełni podziela i aprobuje (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 listopada 2022 r. I OSK 2170/21 - LEX nr 3450616 i z 23 listopada 2021 r. I OSK 786/21 - LEX nr 3309547). Została ona wypracowana na kanwie wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa które pozostają zgodne z Konstytucją RP - przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa - tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy więc przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W rezultacie nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez Wójta (organ I instancji) odmowy przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu jawi się jako prawnie niedopuszczalne i nie znajduje uzasadnienia. Na mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia TK mają bowiem moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
II. Sąd podziela również wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO pogląd, że wbrew stanowisku organu I instancji, bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie można upatrywać w fakcie posiadania przez osobę sprawującą opiekę prawa do emerytury.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje wnioskodawcy, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Przepis ten został błędnie zastosowany przez organ I instancji, jednak SKO dokonało prawidłowej wykładni tego przepisu.
W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany pozostaje pogląd, iż osoba która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie emerytalno-rentowe, powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego (vide: wyroki NSA z 18 czerwca 2020 r. I OSK 254/20, z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19, z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 764/20, z 15 grudnia 2020 r. I OSK 1983/20, z 17 grudnia 2020 r. I OSK 2010/20, z 19 kwietnia 2021 r. I OSK 2800/20; opublikowane na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest pogląd, że narusza zasadę równości taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., która pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ustalone prawo do emerytury (renty) w wysokości niższej niż to świadczenie. Sądy dając prymat wykładni systemowej, celowościowej i funkcjonalnej nad dotychczas przyjmowaną wykładnią językową tego przepisu, akcentowały istotną zmianę relacji między wysokością świadczenia pielęgnacyjnego a wysokością świadczeń, których pobieranie wyłącza prawo do tego świadczenia. Wskazały, że w dacie wprowadzenia negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w cytowanym przepisie wynosiło ono 420 zł i było niższe niż świadczenia wskazane w tym przepisie. W obecnych realiach, pozbawienie w całości świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi otrzymującemu świadczenie niższe nie znajduje uzasadnienia w dyrektywach wykładni systemowej, funkcjonalnej oraz celowościowej i narusza konstytucyjną zasadę równości (vide: wyroki NSA z 28 czerwca 2019 r. I OSK 757/19, z 8 stycznia 2020 r. I OSK 2392/19, z 30 kwietnia 2020 r. I OSK 1546/19, z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19, z 18 czerwca 2020 r. I OSK 254/20, z 28 czerwca 2019 r. I OSK 757/19 i z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 764/20).
Sąd podziela pogląd wyrażony w ww. orzeczeniach, że odstąpienie od wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. jest możliwe, ale nie może doprowadzić do sytuacji w której opiekun osoby niepełnosprawnej będzie pobierał zarówno świadczenie pielęgnacyjne, jak i emeryturę. Byłoby to faworyzujące traktowanie, a zatem niezgodne z konstytucyjną zasadą równości. Osoba mająca prawo do emerytury znajdowałaby się wówczas w korzystniejszej sytuacji od opiekuna który otrzymywałby tylko świadczenie pielęgnacyjne i nie miałby możliwości przejścia na rentę. W przypadku zbiegu uprawnień do świadczeń ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 u.ś.r., w której wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną – także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Jeżeli zaś w zbiegu z pozostałymi świadczeniami pozostają świadczenia emerytalno – rentowe, zastosowanie będą miały art. 95 oraz art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s.
Osoba uprawniona jednocześnie do wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i niższej emerytury lub renty swój wybór winna zrealizować na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s., co likwiduje negatywną przesłankę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby pobierającej emeryturę wynikająca z powyższego przepisu winna być bowiem rozumiana jako wiążąca się nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia (vide: wyroki NSA z 31 maja 2022 r. I OSK 1439/21, z 13 kwietnia 2022 r. I OSK 1727/21, z 8 marca 2022 r. I OSK 1697/21, z 23 lutego 2022 r. I OSK 1147/21).
Zawieszenie prawa do emerytury lub renty wywołuje dla strony daleko idące skutki, gdyż w efekcie strona nie otrzymuje świadczenia które do tej pory otrzymywała, a jednocześnie nie ma pewności że otrzyma świadczenie pielęgnacyjne. Wobec istniejących rozbieżności w praktyce organów administracji co do sposobu rozstrzygania spraw w przypadku kolizji praw do konkurencyjnych świadczeń, istotnego znaczenia nabiera przewidziany w art. 9 k.p.a. obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, tak aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a także przewidziany w art. 79a k.p.a. obowiązek wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Organy powinny zatem poinformować skarżącą o możliwości złożenia przez nią wniosku o zawieszenie prawa do emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od wstrzymania tego prawa. Taka informacja, co warto podkreślić, powinna być udzielona stronie wyłącznie w sytuacji, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że spełnione pozostają wszystkie przesłanki umożliwiające uwzględnienie tego wniosku, a jedyną przeszkodą jest fakt pobierania renty lub renty. Wówczas, gdy strona doprowadzi do zawieszenia tego prawa, możliwe będzie przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalno - rentowych do systemu świadczeń rodzinnych, przy czym konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne w koordynacji z organem emerytalno - rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej świadczenia nawet przez krótki czas (vide wyrok NSA z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19). To płynne przejście z systemu świadczeń emerytalno – rentowych na system świadczeń rodzinnych uwidaczniające się w ciągłości pobierania świadczeń możliwe jest dzięki regulacji art. 24 ust. 2 u.ś.r., stanowiącego, iż prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Powyższa regulacja pozwala na skoordynowanie działań organów w sprawach wymagających rezygnacji z emerytury od miesiąca w którym strona przedstawi decyzję o wstrzymaniu jej wypłaty i wypłatę świadczenia pielęgnacyjnego.
III. Sąd nie akceptuje jednak stanowiska SKO w zakresie, w jakim organ ten uznał za prawidłowe stanowisko organu I instancji, że przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jest – wobec pozostawania przez nią w związku małżeńskim z osobą wymagającą opieki – brak posiadania przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści. Art. 130 K.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Zgodnie bowiem z art. 23 K.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji nawet po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi i opieki w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 K.r.o. Zgodnie z art. 132 K.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Na tym tle zatem przyjąć trzeba, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (w tym dzieci). Co istotne, ustawodawca wyłącza spośród tych osób adresatów, którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wojewódzki Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, stoi na stanowisku, że prawidłowa jest odmienna od zaprezentowanej przez SKO wykładnia tego przepisu, zgodnie z którą przepis ten należy rozumieć tak, że w przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi sprawującemu opiekę jest to, że nie może się on legitymować orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdyż w takiej sytuacji nie mógłby sprawować opieki, gdyż sam by jej wymagał.
Zatem przy spełnieniu innych ustawowych przesłanek, skarżąca mogła się ubiegać o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związanym z opieką nad mężem właśnie z tego względu, że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wskazać należy, że na dzień orzekania przez organy nie było sporne, że mąż skarżącej miał 76 lat, przeszedł udar, miał sparaliżowaną prawą stronę i był osobą poruszającą się niesamodzielnie, ale przy pomocy laski. Poza sporem pozostawało także i to, że konieczne było sprawowanie nad nim ciągłej opieki oraz udzielanie pomocy przy wykonywaniu każdej podstawowej czynności życiowej oraz że taką opiekę nad mężem sprawowała zamieszkująca z nim skarżąca. Podkreślić należy, że pobieranie przez skarżącą emerytury nie wykluczało podjęcia przez nią zatrudnienia, ale już konieczność sprawowania opieki nad mężem taką możliwość wykluczała. To z kolei umożliwiało ubiegania się przez skarżącą o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że wobec poczynionych przez organy ustaleń i zebranego w sprawie materiału dowodowego, skarżąca i jej niepełnosprawny mąż w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, spełniali w kontekście powyższych rozważań wszystkie ustawowe przesłanki do skutecznego ubiegania się przez skarżącą o przyznanie świadczenia, a jedyną przeszkodą ku temu mógł być fakt pobierania przez skarżącą emerytury.
W tej sytuacji, jak już wskazano powyżej w pkt II rozważań, skarżąca powinna zostać poinformowana o możliwości złożenia przez nią wniosku o zawieszenie prawa do emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od wstrzymania tego prawa, zwłaszcza że już na etapie postępowania przed organem I instancji wyraziła gotowość zawieszenia prawa do emerytury w sytuacji, gdy organy zapewnią jej płynne przejście z systemu świadczeń emerytalno – rentowych do systemu świadczeń rodzinnych.
Ponieważ uchybienie to w ocenie Sądu możliwe jest do "naprawienia" przez organ odwoławczy bez naruszania zasady dwuinstancyjności postępowania, wobec zasadności związanych z tym zarzutów skargi, Sąd stwierdziwszy naruszenie przez organ II instancji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz zasądzeniu na rzecz skarżącej na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Wskazania dla organu II instancji wynikają wprost z przedstawionych rozważań, skutkiem których, jeżeli skarżąca przedłoży decyzję o zawieszeniu emerytury w następstwie skierowania do niej zawiadomienia o spełnianiu pozostałych przesłanek ustawowych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obowiązkiem organu będzie merytoryczne ustosunkowanie się do złożonego przez nią wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.