II SA/Po 931/22

II SA/Po 931/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-02-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-28
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Daniel
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 lutego 2023 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 października 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Burmistrz R. (dalej jako Burmistrz, organ I instancji) decyzją z dnia 30 sierpnia 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 3, art. 4, art. 5, art. 17 art. 26, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2022 r. poz. 615, dalej u.ś.r.), § 2 i 3 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r. poz. 1497), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 35, art. 104, art. 127 § 1 i 2, art. 268 a Kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2021r., poz. 735, dalej k.p.a.) odmówił P. M. (dalej jako skarżący lub strona):
1. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, wnioskowanego na M. M..
2. składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dzieckiem, wnioskowanej na M. M..
3. składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dzieckiem, wnioskowanej na M. M..
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 26 stycznia 2022 r. P. M. złożył wniosek o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką - M. M.. W ramach postępowania organ zlecił pracownikowi socjalnemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia zakresu faktycznej opieki nad matką, jednak pracownik kilkukrotnie próbował przeprowadzić wywiad w podanym miejscu zamieszkania wnioskodawcy, co okazało się bezskuteczne, bowiem ten był nieobecny bądź unikał kontaktu z pracownikiem socjalnym.
Burmistrz odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończenia 25 roku życia, a ponadto wnioskodawca ma ustalone prawo do renty, z której nie zamierza rezygnować ani jej zawieszać, co w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
P. M. - reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł odwołanie od ww. decyzji, domagając się jej uchylenia i orzeczenia co do istoty sprawy. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie:
- art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019r., sygn. akt. SK 2/17.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO, Kolegium) decyzją z dnia 11 października 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza [...].
Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium podało, że M. M. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 15.12.2021 r., zaliczona została na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Z powyższego dokumentu wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17.11.2021 r. Opiekę nad M. M. sprawuje jej syn P. M.. Ustalono, że skarżący obecnie nie pracuje, ma przyznaną rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 31.12.2024 r. Z informacji udzielonych przez ZUS w P. wynika, że P. M. jest niezdolny do pracy od 27.02.2004 r. i od tej daty pobiera rentę. Z danych w CEiDG wynika, że P. M. miał zarejestrowaną działalność gospodarczą od 1996 r. do 29.12.2014 r., przy czym prowadzenie tej działalności było zawieszone od 02.01.2013 r. do 27.02.2013 r. oraz od 28.06.2013 r. do 28.12.2014 r. Ponadto, strona zaliczona została na stałe do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, umiarkowany stopień niepełnosprawności datuje się od 21.06.2014 r. W dniu 02.02.2022 r. skarżący oświadczył, że nie będzie zawieszał ani rezygnował z renty w związku ze złożonym wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad chorą mamą.
Kolegium wskazało, że podstawą odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem po wydanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. w sprawie o sygnaturze K 38/13, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wieku powstania niepełnosprawności, określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Zdaniem Kolegium w sprawie występują jednak inne okoliczności wykluczające przyznanie odwołującemu wnioskowanego świadczenia. W ocenie Kolegium w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Kolegium zwróciło uwagę, że skarżący od ponad 18 lat przebywa na rencie z tytułu niezdolności do pracy. W tym czasie prowadził działalność gospodarczą, przy czym faktycznie ją wykonywał do 28 czerwca 2013 r., kiedy prowadzenie działalności zostało zawieszone. Od tego czasu strona nie była aktywna zawodowo. Trudno zatem przyjąć, że strona obecnie nie podejmuje zatrudnienia z powodu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką. Strona nie aktywizowała się zawodowo przez okres kilku lat, co było wynikiem jej wyboru, a nie koniecznością sprawowania opieki nad matką, której niepełnosprawność w stopniu znacznym istnieje od 17 listopada 2021 r. Niepodejmowanie przez stronę zatrudnienia nie wynika zatem z konieczności sprawowania opieki nad matką, ponieważ od 2013 roku odwołujący jest osobą bierną zawodowo. Niepełnosprawność matki nie miała zatem wpływu na aktywność zawodową skarżącego, który dodatkowo od wielu lat przebywa na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Mając to na uwadze organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i zasadna była odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu P. M., reprezentowany przez adw. M. Ż., zaskarżył w całości decyzję SKO [...] z dnia 11 października 2022 r. nr [...], domagając się jej uchylenia oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżący wniósł również o zasądzenie kosztów postępowania. Zdaniem skarżącego decyzja SKO narusza art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., bowiem nie uwzględniono skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. SK 2/17.
W odpowiedzi na skargę SKO [...] wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga okazała się zasadna.
Uprawnienie wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej: P.p.s.a.), sprowadza się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do oceny, czy skarżący P. M. spełnia przesłanki do skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką w sytuacji, gdy ma on ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz, gdy od pond 18 lat nie był aktywny zawodowo, a niepełnosprawność matki w stopniu znacznym została potwierdzona od 17 listopada 2021 r.
W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że Kolegium badając negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia, określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r. – powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, prawidłowo stwierdziło, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje data powstania niepełnosprawności. Z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. – w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis uznany za niezgodny z ustawą zasadniczą nie może stanowić podstawy wydania decyzji odmownej.
Natomiast w zakresie, w jakim organy obu instancji przyjęły, że uzyskiwanie przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i brak rezygnacji z tego świadczenia (jego zawieszenia) zamyka drogę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, Sąd stanął na stanowisku odmiennym.
W tym zakresie należy ocenić zasadność zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., który stanowił podstawę wydania decyzji odmownej przez organy obu instancji. Zarówno Burmistrz [...], jak i SKO [...] uznali, że uzyskiwanie przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i brak rezygnacji z tego świadczenia zamyka drogę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
W odniesieniu do tego stanowiska Sąd obecnie orzekający podziela w całości argumentację zawartą w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 758/20 (wyrok dostępny na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego w bazie orzeczeń "CBOSA"), który wydano w podobnym stanie faktycznym.
Sąd w powołanym wyroku wskazał, że w aktualnie obowiązujących przepisach brak jest regulacji – odnoszącej się do osób spełniających przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy – uzależniającej przyznanie im pierwszego świadczenia od skutecznej rezygnacji z renty. Brak jest również regulacji przewidującej zasadę przyznawania wnioskodawcy świadczenia o najwyższej kwotowo wysokości (świadczenia pielęgnacyjnego) z równoczesnym zawieszeniem prawa do niższego kwotowo świadczenia (renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), czy też wstrzymaniem wypłaty niższego kwotowo świadczenia.
Jak już sygnalizował skarżący na etapie odwołania, w sprawie istotny jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17. W wyroku tym stwierdzono w punkcie I., że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zd. drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zaś w punkcie II, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Powyższy wyrok SK 2/17 opublikowany został Dzienniku Ustaw w dniu 8 lipca 2019 r. w związku z czym od dnia 9 stycznia 2020 r. – w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 – norma prawna wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zestawienie treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. i sentencji wyroku SK 2/17 nie pozostawia w tym zakresie najmniejszych wątpliwości.
Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest utrata mocy obowiązującej tego aktu. Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 u.ś.r.
Zauważyć nadto trzeba, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o 6 miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją RP będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. potencjalnie nieodzowna stać się miała bowiem wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji jak skarżący. Pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w u.ś.r. jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Prawodawca nie dodał także świadczenia pielęgnacyjnego do katalogu świadczeń, które powodują automatyczne zmniejszenie (zawieszenie) emerytur i rent – zob. art. 104 (zwłaszcza art. 104 ust. 6) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r. poz. 291 z późn. zm.).
Biorąc pod uwagę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, jak i podzielając pogląd przywołanego wyroku WSA w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 758/20, Sąd uznał, że obecnie osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie muszą rezygnować z renty (zawieszać wypłatę renty), aby ubiegać się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jeśli spełniają pozostałe warunki wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to należy im się świadczenie pielęgnacyjne w pełnej wysokości i zachowują one prawo do renty.
Rozpatrując zatem wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, organ musi jedynie zweryfikować czy w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną opiekun będący rencistą z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest po pierwsze - osobą zobowiązaną do alimentacji, po drugie czy sprawowanie tej opieki uniemożliwia podjęcie lub powoduje rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Sąd miał przy tym świadomość, że osoba taka jak skarżący w pewnym stopniu może być uprzywilejowana, niemniej jednak niejednokrotnie może być tak, że opiekun osoby niepełnosprawnej rezygnując z zatrudnienia nadal uzyskuje dochody z innych źródeł (np. z najmu mieszkania, papierów wartościowych itp.). Uprzywilejowanie to jednak nie ma charakteru rażącego, a co więcej do takiego uprzywilejowania pośrednio doprowadził Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku SK 2/17, stwierdzając że utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Po wyroku SK 2/17 nie uczyniono bowiem nic – co już podkreślono wyżej – aby wprowadzić ustawowe rozwiązania regulujące specyficzny status opiekunów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego posiadających jednocześnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy więc przyjąć, że na chwilę obecną uprawnienia takich osób są takie, jak to wprost wynika z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. z sentencją wyroku SK 2/17.
Na gruncie stanu faktycznego kontrolowanej sprawy wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony został już po upływie wskazanego w wyroku Trybunału terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucją regulacji. Wobec powyższego w przypadku P. M. organy nie powinny brać pod uwagę kwestii uzyskiwania przez niego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jako syn wymagającej opieki matki był on osobą uprawnioną do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jako podstawową przyczynę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego SKO [...] przyjęło brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej przez skarżącego, a datą powstania niepełnosprawności jego matki w stopniu znacznym. Kwestii tej organ I instancji w ogóle nie badał i nie rozważał, ograniczając się w decyzji do stwierdzenia, że świadczenie pielęgnacyjne skarżącemu nie może zostać przyznane z uwagi na datę powstania niepełnosprawności matki skarżącego oraz pobieranie przez niego renty.
Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Należy zgodzić się ze stanowiskiem Kolegium, że zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a zakresem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości zarobkowania w związku z tą opieką. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi art. 17 ust. 1 u.ś.r., zasadnicze znaczenie ma bowiem jej faktyczne wykonywanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. stanowisko wyrażone w wyrokach NSA z 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18, z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19, a także z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1334/21).
Na gruncie niniejszej sprawy stwierdzenie o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką Kolegium wywiodło z faktu braku aktywności zawodowej skarżącego na przestrzeni od 2014 roku, kiedy zakończył prowadzenie działalności gospodarczej. Kolegium uznało, że było to wynikiem jego wyboru, a nie koniecznością sprawowania opieki nad matką, której niepełnosprawność w stopniu znacznym istnieje od 17 listopada 2021 r.
Sąd nie podziela stanowiska Kolegium, w myśl którego brak aktywności zawodowej skarżącego na przestrzeni od 2013 roku oraz uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności matki w 2021 roku nie pozwalają przyjąć, że występuje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem podejmowania przez skarżącego zatrudnienia, a stanem zdrowia matki skarżącego. Skarżący ma bowiem ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i to od niego zależało (i zależy), czy i kiedy zdecyduje się na podjęcie zatrudnienia. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sprawowanie opieki jest zatem wyłącznym powodem rezygnacji z zatrudnienia; rezygnacja zaś z zatrudnienia oznacza, że podjęcie zatrudnienia było możliwe, gdyż osoba rezygnująca była zdolna do pracy (tak np. wyrok NSA z 28.08.2019 r., I OSK 940/19, CBOSA).
W realiach niniejszej sprawy niewątpliwie wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżący złożył dopiero w dniu 26 stycznia 2022 r., podczas gdy jego matka ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności od 17 listopada 2021 r. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zawierają jednak przepisu, który określa termin, w jakim może być złożony wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. To osoba sprawująca opiekę decyduje, czy i ewentualnie kiedy wystąpi z wnioskiem o przyznanie takiego świadczenia. Nie można zatem skutecznie wywodzić, jak w zaskarżonej decyzji, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej przez skarżącego jak i nie podejmowaniem tej aktywności, a datą złożenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, do czego skarżący był uprawniony od 17 listopada 2021 r. Istotnym jest, że matka skarżącego od 17 listopada 2021 r. ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, przez co kwestia konieczności sprawowania nad nią opieki nie podlega badaniu i ocenie przez organ prowadzący postępowanie w sprawie wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, zaś skarżący jest osobą zdolną do pracy w ograniczonym zakresie, którą może podjąć, lecz jak oświadczył, nie czyni tego z uwagi na sprawowaną nad matką opieką (oświadczenie z 14 lipca 2022 r.).
Zgodnie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy materialnej rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej musi zostać oparte jedynie na okolicznościach faktycznie istniejących, a nie wyprowadzanych w drodze domniemań, czy prawd przyznanych przez stronę (za: M. Wierzbowski, Zasady ogólne (w:) M. Szubiakowski, M. Wierzbowski, A. Wiktorowska, Postępowanie administracyjne-ogólne, podatkowe i egzekucyjne, Warszawa 2000, s. 19). Organ zatem przed rozstrzygnięciem sprawy powinien przeprowadzić wszelkie możliwe dowody, aby wyjaśnić jej okoliczności, tak aby być pewnym, iż ustalenia dokonane na podstawie zebranych dowodów są zgodne z rzeczywistym stanem faktycznym. Zasada ta jest wzmacniania przez treść przepisów o postępowaniu dowodowym, tj. art. 77 § 1 i 80 k.p.a., według których organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a ocena stanu faktycznego w danej sprawie powinna odbywać się na podstawie całokształtu materiału dowodowego.
Jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy organ I instancji zlecił pracownikowi socjalnemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia zakresu faktycznej opieki nad matką, jednak pracownik kilkukrotnie próbował przeprowadzić wywiad w podanym miejscu zamieszkania wnioskodawcy, co okazało się bezskuteczne, bowiem ten był nieobecny bądź unikał kontaktu. Zaznaczyć przy tym należy, że w aktach sprawy znajduje się pisemne oświadczenie skarżącego, w których podawał, że z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką musiał zrezygnować z prowadzenia działalności gospodarczej. Do akt organu I instancji załączono również notatki pracownika socjalnego, który podawał, że w miejscu podanym przez skarżącego jako miejsce zamieszkania nie zastawał go, a za każdym razem drzwi otwierała mu matka skarżącego. Ponadto z akt sprawy wynika, że organ miał wątpliwości, czy skarżący mieszka razem z matką skarżącego, która podała pracownikowi socjalnemu, że syn nie ma u niej swojego pokoju. Sam skarżący w toku postępowania podawał dwa rożne adresy swojego zamieszkania – ul. W. , który jest miejscem zamieszkania jego żony i córki oraz ul. P. , który jest miejscem zamieszkania jego matki. Pod obu adresami skarżącego pracownik socjalny nie zastał. Powyższe okoliczności jednakże nie zostały należycie rozważone i omówione w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji, czym naruszono art. 107 §3 k.p.a.
Należy również odnotować, że przedłożone Sądowi akta administracyjne nie zawierają dokumentacji, która została zgromadzona przez organ I instancji na etapie postępowania zakończonego wydaniem decyzji z dnia 10 lutego 2022 r. ([...]), uchylonej decyzją SKO [...], w następstwie której sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Do akt sprawy nie załączono także orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącego, którego treść Kolegium opisało w zaskarżonej decyzji podając, że matka skarżącego orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 15 grudnia 2021 r. zaliczona została na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 listopada 2021 r. Powyższe w toku postępowania nie było sporne, przez co należy uznać, że wskazane braki materiału dowodowego nie uniemożliwiały rozpatrzenia sprawy przez Sąd, mają natomiast znaczenie dla jej końcowego wyniku.
Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. dowodem w sprawie może być każdy środek przydatny do wyjaśnienia sprawy i dopuszczony przez prawo, co oznacza, że oświadczenie skarżącego o okolicznościach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy mogło zostać przyjęte jako dowód w sprawie, ale powinno ono zostać zweryfikowane w toku dalszych czynności dowodowych. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z art. 75 § 2 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany przyjąć od strony oświadczenie, jeżeli spełnione są trzy przesłanki:
1) przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze zaświadczenia właściwego organu administracji;
2) strona złoży wniosek o odebranie oświadczenia;
3) organ uprzedzi stronę o odpowiedzialności za fałszywe zeznania.
Z treści art. 75 § 2 k.p.a. wynika, że nawet tak złożone oświadczenie strony jest środkiem dowodowym, który podlega ocenie przez organ administracji publicznej na zasadach i w trybie przewidzianych w Kodeksie (por M. Jaśkowska, M. Wilbrant-Gotowicz, A. Wróblewski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX 2020). Tak więc skoro nawet oświadczenie założone w trybie ww. przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego nie jest szczególnym środkiem dowodowym, a okoliczność faktyczna stwierdzona w oświadczeniu może być przedmiotem dowodu z zeznań świadków, opinii biegłych itd., jeżeli prawdziwość oświadczenia budzi wątpliwości - to tym bardziej weryfikacji powinna podlegać treść oświadczeń złożonych poza trybem określonym w wart 75 § 2 k.p.a.
Z akt rozpatrywanej sprawy wynika, że organ I instancji nie zdołał przeprowadzić pełnego postępowania dowodowego, bowiem skarżący był nieobecny w czasie wizyt pracownika socjalnego w domu jego matki, jak i w miejscu wskazanym we wniosku jako miejsce zamieszkania. W konsekwencji, nie ustalono istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności dotyczących miejsca pobytu skarżącego, charakteru sprawowanej opieki nad matką (w tym, czy opieka jest sporadyczna, czy stała), przyczyn, dla których w ostatnich latach nie podejmował pracy zawodowej oraz wyjaśnienia dlaczego właśnie teraz wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji nie wynika, że pisemne oświadczenie skarżącego z dnia 14 lipca 2022 r. zostało przez organy zweryfikowane oraz dopuszczone jako dowód w sprawie, co stanowi uchybienie wyrażanej w art. 7 k.p.a. zasadzie prawdy materialnej i regułach zbierania materiału dowodowego wskazanej w art. 77 § 1 k.p.a.
Reasumując, w realiach rozpoznawanej sprawy Sąd nie widzi co do zasady przeszkód do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, lecz może to nastąpić dopiero po ustaleniu przez organ administracji istotnych dla sprawy okoliczności, co winno znaleźć odzwierciedlenie w aktach sprawy oraz zostać omówione w uzasadnieniu przyszłej decyzji.
W tym stanie rzeczy, z powodów opisanych wyżej, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a.
Sąd poprzestał na uchyleniu wyłącznie decyzji organu II instancji uznając, że pozwala na to zakres czynności koniecznych do końcowego załatwienia sprawy, możliwych do przeprowadzenia w postępowaniu odwoławczym. W ponownym postępowaniu organ II instancji załączy do akt sprawy dokumentację zgromadzoną od początku postępowania zainicjowanego wnioskiem skarżącego z dnia 26 stycznia 2022r., zweryfikuje oświadczenia złożone przez skarżącego rozważając przeprowadzenie dowodu z oświadczenia w trybie art. 75 §2 k.p.a., oceni konieczność przeprowadzenia ponownie wywiadu środowiskowego. Dopiero w oparciu o prawidłowo zgromadzony i oceniony materiał dowodowy organ zweryfikuje spełnienie przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r., stosując się do przyjętej przez Sąd wykładni tego przepisu. W razie potrzeby, jeżeli zakres koniecznych do wykonania czynności dowodowych przekroczy zakres postępowania odwoławczego, Kolegium uchyli decyzję organu I instancji, któremu przekaże sprawę do ponownego rozpatrzenia.
O kosztach postępowania Sąd postanowił na podstawie art. 200 w z art. 205 §1 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800). Sąd zasądził zwrot kosztów postępowania w wysokości 480 zł, co stanowi równowartość opłaty za czynności adwokata reprezentującego skarżącego przed sądem administracyjnym pierwszej instancji.
Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 P.p.s.a.