II SA/PO 896/22

II SA/Po 896/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-03-22
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-12-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz /sprawozdawca/
Tomasz Świstak /przewodniczący/
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 447
art. 92 ust. 11
Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - t.j.
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
[...] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 marca 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 września 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności wynikających z nienależnie pobranego dodatku wychowawczego oddala skargę
Uzasadnienie
Starosta [...] decyzją z dnia 30 maja 2022 r. nr [...] działając na podstawie art. 92 ust. 11 w związku z art. 92 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3, ust. 6a, ust. 8, ust. 9 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r., poz. 447 dalej u.w.r.p.) w trybie art. 104 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. dalej k.p.a.) odmówił M. M. (dalej jako strona lub skarżący) umorzenia należności wynikających z nienależnie pobranego dodatku wychowawczego przyznanego do miesięcznych świadczeń pieniężnych przyznanych na pokrycie kosztów utrzymania dzieci: S. M., W. M., N. M. w rodzinie zastępczej niezawodowej za okres 29 września 2016 r. – 31 lipca 2017 r. w łącznej wysokości [...] zł (słownie: [...] złotych [...] groszy) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od dnia 01 października 2016 r. do dnia spłaty.
W uzasadnieniu Starosta wskazał, że na podstawie postanowienia Sądu P. w P., Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich z dnia 20 listopada 2015 r., sygn. akt [...] Nsm [...] w trybie zabezpieczenia, na czas trwania postępowania sądowego ograniczono władzę rodzicielską Państwu M. i T. M. nad małoletnimi: N. M., S. M. oraz W. M., które zostały umieszczonej w rodzinie zastępczej ustanowionej w osobie Pana M. M..
Decyzjami administracyjnymi z dnia 20 maja 2016 r. znak: [...], [...] oraz [...] oraz decyzjami z dnia 03 kwietnia 2017 r. znak: [...], [...] i [...] M. M. uzyskał prawo do otrzymywania dodatku wychowawczego przyznanego do miesięcznego świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania małoletnich: W. M., S. M. i N. M. w niezawodowej rodzinie zastępczej w wysokości [...] zł od dnia 01 kwietnia 2016 r. do dnia 31 marca 2017 r., a następnie na kolejne 12 miesięcy, tj. od dnia 01 kwietnia 2016 r. do dnia 31 marca 2018 r.
Ostatecznymi decyzjami administracyjnymi z dnia 14 czerwca 2019 r. nr [...], nr [...] oraz nr [...] skarżacy został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego dodatku wychowawczego przyznanego do miesięcznych świadczeń pieniężnych na pokrycie kosztów utrzymania małoletnich: S. , W. i N. M. w niezawodowej rodzinie zastępczej w łącznej kwocie [...]zł za okres 29.09.2016 r. - 31.07.2017 r.
Organ działając na mocy art. 92 ust. 11 u.w.r.p., decyzją administracyjną Starosty [...] z dnia 22.06.2020 r. nr [...] na wniosek Pana M. M. rozłożył na raty wskazane wyżej nienależnie pobrane świadczenia. Powyższą decyzją zostały również umorzone odsetki za opóźnienie od ww. należności.
Na wniosek strony zadłużenie zostało rozłożone na 50 rat płatnych do ostatniego dnia każdego miesiąca. Skarżący został pouczony w treści uzasadnienia ww. decyzji, że przypadku nie zachowania terminów płatności zgodnych z harmonogramem spłaty zobowiązania zgodnie z art. 162 § 2 kodeksu postępowania administracyjnego - przedmiotowa decyzja wygasa, a niespłacone należności podlega ściągnięciu na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zgodnie z art. 92 ust. 8 u.w.r.p.
Organ wskazał, że M. M. nie wywiązał się z terminów ustalonych w harmonogramie spłaty zadłużenia. Ostatnią wpłatę raty wniósł 04.12.2020 r.
W dniu 08 października 2021 r. została wydana decyzja administracyjna (znak: [...]) stwierdzającą wygaśnięcie w całości ww. decyzji w sprawie rozłożenia zadłużenia na raty oraz umarzającej odsetki ustawowe za opóźnienie od wymaganych należności ze względu na niedopełnienie warunków spłaty w niej określonych. M. M. zaskarżył ww. decyzję lecz SKO [...] decyzją z dnia 20 grudnia 2021 r. znak: [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Starosty [...]. Następnie M. M. skierował skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, która na dzień wydania decyzji sprawa nie została rozstrzygnięta (sprawa II SA/Po [...], akta przedstawione NSA z kasacją).
We wniosku skarżący wskazał, że podjął się opieki na siostrzenicami ze względu na fakt, iż sam jest wychowankiem pieczy zastępczej - Domu Dziecka w S.. Nie chciał, aby dziewczynki trafiły do placówki opiekuńczo - wychowawczej oraz pogłębiać ich traumy po aresztowaniu rodziców. Podał, że czuje się pokrzywdzony przez rodziców biologicznych dziewczynek (szczegółowy opis sytuacji został przedstawiony we wniosku z dnia 27.01.2022 r.), wskazał również, że wszystkie świadczenia, które otrzymywał po powrocie Państwa M. i T. M. z aresztu przekazywał rodzicom dzieci, a zobowiązanie powstało ze względu na krytyczną sytuację bytową rodziny. Wskazano, że M. M. działał nieświadomie, nie wiedział, że nie ma uprawnień do dalszego pobierania świadczeń. Do wniosku zostały załączone dokumenty potwierdzające uzyskiwany dochód, (uzupełnione w dniu 11.04.2022 r. i 15.04.2022 r. przez Wnioskodawcę).
Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną Panią M. M. i dwójką dzieci: 4-letnią córką M. M. oraz 2-letnim synem W. M.. Prowadzi warsztat samochodowy, a jego żona jest zatrudniona w przedsiębiorstwie [...] Sp. z o.o. na stanowisku: sprzedawca. Dochodem rodziny jest dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego oraz wynagrodzenie za pracę małżonki. Państwo M. są beneficjentami świadczenia 500+. W okresie styczeń - grudzień 2021r. przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej Pana M. M. wyniósł: [...] zł, koszty uzyskania przychodu: [...] zł, a uzyskany dochód roczny: [...] zł, który podzielony przez 12 miesięcy wynosi średnio: [...] zł (kwoty wyliczone na podstawie przedstawionych zestawień z Podatkowej książki Przychodów i Rozchodów za 2021 r.). Strona w uzupełnieniu dokumentacji z dnia 15.04.2022 r. przesłała zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu żony M. M., w którym zostały wykazane zarobki za miesiąc styczeń i luty 2022 w kwotach netto odpowiednio: [...] zł i [...] zł. Łączny dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie, zatem dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł. Organ wskazał, że do ustalonego dochodu rodziny nie wliczono świadczenia wychowawczego.
Dalej wskazano, że stałe miesięczne wydatki rodziny wyszczególnione we wniosku stanowią: - [...] zł z tytułu opłat za wynajem mieszkania i mediów, [...] zł z tytułu wydatków związanych z wyżywieniem rodziny, [...] zł z tytułu opłat związanych ze spłatą rat, rachunków za telefon oraz ubezpieczeń, [...] zł z tytułu opłat związanych z uczęszczaniem dzieci do żłobka i przedszkola, [...] zł z tytułu kosztów związanych z wychowaniem i edukacją dzieci, co daje łącznie kwotę [...]zł miesięcznie.
Starosta stwierdził, że wysokość dochodu na osobę w rodzinie przekracza kryterium dochodowe ustalone przepisami o pomocy społecznej, które wynosi [...] zł netto na osobę w rodzinie. Rodzina nie korzysta ze wsparcia ośrodka pomocy społecznej. Miejscem zamieszkania dzieci: W. M., N. M. i S. M. przed umieszczeniem w pieczy zastępczej był teren gminy K. .
Organ po analizie zgromadzonej dokumentacji, pismem z dnia 02 maja 2022 r. poinformował Pana M. M. o przysługującym prawie, zgodnie z art. 10 k.p.a. do aktywnego udziału w prowadzonym postępowaniu, tj. prawie do zapoznania się z zgromadzonym materiałem dowodowym oraz wypowiedzenia się na temat materiałów i dowodów (doręczono w dniu 10 maja 2022 r.) Strona nie skorzystała z przysługującego jej prawa.
Starosta stwierdził, że warunkiem skorzystania przez stronę z dobrodziejstwa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, w tym wypadku pomocy pieniężnej udzielonej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci w rodzinie zastępczej, jest nie tylko wystąpienie sytuacji uzasadniającej tego rodzaju okoliczności, ale okoliczności szczególnie to uzasadniającej, a zatem wyjątkowej. Instytucja umorzenia należności nienależnie pobranych jest środkiem szczególnym i stosowana być powinna jedynie wobec osób, które pomimo starań nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych i spłacić z własnych zasobów tych należności. Pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności", o jakim mowa w omawianym przepisie, nie posiada definicji ustawowej. W związku z tym, w poszczególnych stanach faktycznych organ musi określić sam, czy z takim przypadkiem ma do czynienia, czy też okoliczności takie nie zachodzą, a stanowisko w tej mierze musi być uzasadnione. Rozstrzygnięcie bowiem oparte na przepisie art. 92 ust. 11 u.w.r.p. ma charakter decyzji uznaniowej (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 17.07.2014 r. sygn. akt II SA/Sz 34/14).
Odnosząc się do argumentacji strony, że jego działania wynikały z nieświadomości oraz braku wiedzy co do uprawnień do dalszego pobierania świadczeń, Starosta wskazał, że M. M. jako rodzina zastępcza został pouczony w decyzjach przyznających prawo do otrzymywania świadczeń pieniężnych o ciążącym na nim obowiązku niezwłocznego poinformowania organu, który przyznał świadczenie pieniężne o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która ma wpływ na prawo do tych świadczeń - zgodnie z art. 89 u.w.r.p. oraz, iż w myśl art. 92 ust. 1 ww. ustawy nienależnie pobrane świadczenia pieniężne podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami przez osobę, która je pobrała.
O sytuacji faktycznej, tj. o zaprzestaniu pełnienia funkcji rodziny zastępczej przez Stronę dla małoletnich N. M., W. M. i S. M. tut. organ dowiedział się dopiero z pisma Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 lipca 2017 r., w którym poinformowano, że postanowieniem Sądu Rejonowego P. w P. z dnia 28 września 2016 r. uchylono postanowienie zabezpieczające z dnia 20 listopada 2015 r., na mocy którego małoletnie umieszczono tymczasowo w rodzinie zastępczej ustanowionej w osobie skarżącego.
Organ zauważył, że w treści uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 02 czerwca 2017 r. wynika, że w dniu 28 września 2016 r. odbyła się rozprawa z wniosku skarżącego, przy udziale Pani M. M. i Pana T. M. o ustanowienie rodziny zastępczej dla dzieci: S. M., W. M. i N. M.. Pan M. M. i rodzice biologiczni dzieci nadal podtrzymywali wolę kontynuowania pieczy zastępczej w dotychczasowej formie dla ich córek ze względu na niezakończoną sprawę karną toczącą się przeciwko obojgu rodzicom oraz złą kondycję finansową rodziny i brak czasu sprawowania realnej opieki nad dziećmi z uwagi na zwiększony wymiar pracy. Sąd oddalił wniosek i uchylił postanowienie zabezpieczające z dnia 20 listopada 2015 r. Od postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 28 września 2016 r. Pan M. M. wniósł zażalenie do Sądu Okręgowego w P., który oddalił zażalenie. Sąd Okręgowy stwierdził, że ustanowienie rodziny zastępczej było celowe na czas pobytu rodziców dzieci w areszcie śledczym. Natomiast od lutego 2016 r., tj. od dnia zwolnienia ojca biologicznego dziewczynek z aresztu - małoletnie mieszkały z obojgiem rodziców, w dalszym ciągu korzystając z pomocy Pana M. M.. W ocenie sądu przejściowe trudności finansowe rodziny oraz konieczność zwiększonego wymiaru pracy nie stanowiły podstaw do ingerencji w strukturę rodziny i zabezpieczenia postępowania w przedmiocie ograniczenia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom i umieszczenia dzieci w rodzinie zastępczej.
Jednocześnie Starosta zauważył, że M. M. wiedząc o zmianie sytuacji dzieci i toczącym się postępowaniu przed Sądem Okręgowym w przedmiocie rozpatrzenia wniesionego przez Stronę zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 28 września 2016 r. uchylającego punkt 1 postanowienia zabezpieczającego z dnia 20 listopada 2015 r., nie złożył jednoznacznego wniosku/oświadczenia o wstrzymanie wypłaty świadczeń w związku z czym Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w P. nie miało podstaw prawnych zaprzestać wypłaty pomocy pieniężnej przysługującej rodzinie zastępczej na podstawie decyzji administracyjnych przyznających świadczenie i znajdujących się wciąż w obrocie prawnym.
Odnosząc się z kolei do argumentacji Strony w zakresie sposobu wykorzystania pobranych świadczeń, Starostwa wskazał, iż zgodnie z art. 128 (i przepisów dalszych) kodeksu rodzinnego i opiekuńczego co do zasady obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zatem rodzice dziewczynek co do samej zasady są zobowiązani zapewnienia środków na utrzymanie i wychowanie córek. Pomoc państwa w tym zakresie ma ścisłe ramy prawne określone w szczególności przepisami ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Organ analizując akta sprawy, uwzględniając sytuację finansową i rodzinną strony oraz oceniając kwalifikacje i doświadczenie zawodowe M. M. jako mechanika samochodowego prowadzącego własną działalność gospodarczą, wiek i rzeczywiste możliwości zarobkowe jak również fakt, że w rodzinie zarówno on jak i jego żona są osobami aktywnymi zawodowo - uznał że kondycja finansowa wystarcza na zaspokojenie indywidualnych potrzeb jej członków, a M. M. może dysponować środkami finansowymi, które umożliwią spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Wobec tego organ nie znalazł podstaw do ich umorzenia.
M. M. reprezentowany przez pełnomocnika odwołał się od decyzji Starosty [...], domagając się od organu II instancji orzeczenia zgodnie z wnioskiem. Skarżący zarzucił:
1. błąd w ustaleniach faktycznych, mający wpływ na treść rozstrzygnięcia:
a. polegający na niepoczynieniu żadnych ustaleń faktycznych dotyczących składników majątku Skarżącego, w szczególności brak ustalenia, że jedynym wartościowym składnikiem majątku Skarżącego jest pojazd o wartości ok. [...] złotych, mimo wprowadzenia dowodów do sprawy przez Skarżącego;
2. rażące naruszenie prawa materialnego art. 92 ust. 11 u.w.r.p. poprzez jego wadliwe niezastosowanie, pomimo, że została spełniona hipoteza normy prawnej objęta przepisem, tj. w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, natomiast Organ w procesie subsumpcji do normy prawnej przyjął ustalenia faktyczne niepoczynione w sprawie:
a. jakoby kondycja finansowa Skarżącego wystarczała na spłatę zadłużenia, gdy tymczasem w świetle ustaleń faktycznych Organu Skarżącemu i jego małżonce nie starcza środków finansowych na pokrycie bieżących wydatków,
b. Organ nie ustalił, aby w skład majątku Skarżącego wchodziły przedmioty o znacznej wartości, a mimo to w uzasadnieniu odmowy zastosowania przepisu powołał się na takie stwierdzenie,
c. Skarżący "może dysponować" środkami finansowymi pozwalającymi na spłatę zadłużenia, gdy tymczasem w świetle ustaleń faktycznych Organu Skarżącemu i jego małżonce nie starcza środków finansowych na pokrycie bieżących wydatków, a nadto Organ nie ustalił, aby: (i) w skład majątku Skarżącego wchodziły przedmioty o znacznej wartości, które Skarżący mógłby upłynnić celem zaspokojenia roszczenia Organu, (ii) w inny sposób Skarżący mógłby rzekomo dysponować środkami finansowymi pozwalającymi na zaspokojenie roszczenia Organu,
3. naruszenie prawa materialnego art. 92 ust. 11 u.w.r.p. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny M. M. uzasadniają umorzenie należności głównej, w szczególności sytuacja dochodowa i osobista strony postępowania kształtująca się w sposób ukazujący brak możliwości spłaty przedmiotowego zadłużenia,
4. naruszenie prawa materialnego art. 92 ust. 11 u.w.r.p, jakoby (i) hipotetyczna, a nie faktyczna sytuacja finansowa stanowiła pozytywną przesłankę zastosowania przepisu, (ii) nie finansowa sytuacja rodziny stanowiła pozytywną przesłankę zastosowania przepisu, tylko bliżej nieokreślone możliwości zarobkowe członków rodziny.
Motywując odwołanie wskazano, że skarżący (jak i jego rodzina) w rzeczywistości znajdują się w bardzo trudnej sytuacji majątkowej, skarżący posiada jedynie samochód o niskiej wartości, warsztat w którym prowadzi działalności jedynie wynajmuje. Skarżący wraz z rodziną prowadzi bardzo skromne życie. Ze względu na sytuację majątkową, nie może sobie pozwolić na rzeczy inne niż niezbędne do codziennego podstawowego funkcjonowania. W ocenie strony nie ma on realnych możliwości spłaty zadłużenia, a w sprawie istnieją szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie świadczeń (dodatku wychowawczego).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 28 września 2022 r. nr [...] działając na podstawie - art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570, ze zm.), art. 107 § 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 92 ust. 11 u.w.r.p. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
Po szczegółowym przytoczeniu stanu faktycznego sprawy Kolegium zważyło, że w art. 92 ust. 11 u.w.r.p. nie zawarto normatywnego określenia pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Lukę tę wypełniło orzecznictwo sądów administracyjnych oraz piśmiennictwo. Interpretuje ono wymienione wyżej pojęcie jako okoliczności losowe lub im podobne mające charakter zewnętrzny. Wskazuje się, że okoliczności uzasadniające ewentualne umorzenie nienależnie pobranych świadczeń muszą być szczególne i dotyczyć rodziny. Instytucja umorzenia z 92 ust. 11 ustawy powinna być stosowana wyjątkowo - w razie wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Nawet sama trudna sytuacja rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych.
W ocenie Kolegium nie można było przyjąć, że aktualne, niezbyt wysokie dochody rodziny pana M. M., przesądzają o braku możliwości spłaty pozostałego zadłużenia. Członkowie rodziny nie mają problemów zdrowotnych, nie występują w rodzinie osoby długotrwale chore czy niepełnosprawne. Kolegium nie podzieliło rozważań zawartych w odwołaniu, jakoby dobre intencje pana M. M. oraz chęć pomocy rodzinie małoletnich S. , N. i W. M. stanowiły przesłankę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.
Za nieuzasadniające zastosowania umorzenia organ uznał twierdzenia strony co do faktu przekazania świadczeń ojcu dzieci (który nie był uprawniony do ich pobierania na podstawie przepisów prawa) oraz okoliczność ich wydatkowania na potrzeby dzieci przez osobę nieuprawnioną. Ojcu dzieci, który faktycznie z nimi zamieszkuje i sprawuje nad nimi opiekę przysługują świadczenia wynikające z ustawy z 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, ewentualnie także z ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej oraz z ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Za prawidłowe SKO [...] uznało ustalenia dotyczące dochodów uzyskiwanych przez pana M. M. i pani M. M. oraz wykazanych przez nich kosztów utrzymania rodziny. Łączny dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie, zatem dochód na osobę w rodzinie wynosi [...] zł. Zgodnie art. 8, ust. 4, pkt 7 ustawy o pomocy społecznej do ustalonego dochodu rodziny nie wlicza się świadczenia wychowawczego. Za niesporne uznano także koszty utrzymania rodziny Wnioskodawcy. Rodzina nie korzysta ze wsparcia ośrodka pomocy społecznej. Organ pierwszej instancji analizując akta sprawy, uwzględniając sytuację finansową i rodzinną Wnioskodawcy oraz oceniając kwalifikacje i doświadczenie zawodowe Pana M. M. jako mechanika samochodowego prowadzącego własną działalność gospodarczą, wiek Strony i rzeczywiste możliwości zarobkowe jak również fakt, że w rodzinie Pana M. zarówno on jak i jego żona są osobami aktywnymi zawodowo - uznał że kondycja finansowa wystarcza na zaspokojenie indywidualnych potrzeb jej członków, a M. M. może dysponować środkami finansowymi, które umożliwią spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Jest bowiem osobą stosunkowo młodą i zdolną do pracy. Niezasadne byłoby bowiem przyznawanie umorzenia panu M. M., który co prawda znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiada obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia, kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności.
Zdaniem SKO sytuacja rodziny uzasadniałaby raczej ewentualny wniosek o rozłożenie zaległych należności pieniężnych na raty, co już miało miejsce w przeszłości, a nie ich umorzenie w całości wraz z odsetkami. Z uwagi jednak na wyraźny wniosek Strony, złożony przez pełnomocnika, dotyczący wyłącznie umorzenia całości pobranych świadczeń i odsetek, organ nie miał możliwości orzeczenia w tym zakresie. Wniosek pana M. M. został rozpatrzony przy uwzględnieniu przedstawionej przez niego sytuacji materialnej i rodzinnej. Na tle zgromadzonego materiału - wg stanu faktycznego istniejącego na dzień wydawania zaskarżonej decyzji - w żaden sposób nie można było wykazać, że skarżący znajduje się w sytuacji szczególnej, uzasadniającej umorzenie należności w całości, a co najwyżej odroczenie terminu ich płatności. Niemniej jednak do decyzji strony pozostaje ponowne rozważenie możliwości skorzystania z ubiegania się o zastosowanie innych ulg.
Kolegium końcowo wskazało, że nie stwierdziło w niniejszej sprawie, aby organ pierwszej instancji naruszył zasady wydania decyzji w trybie uznania administracyjnego, zaś uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia jest szczegółowe, wyczerpująco wyjaśnia stan faktyczny i prawny sprawy. Organ pierwszej instancji w ramach przyznanej mu swobody nie naruszył zasad postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
M. M. reprezentowany przez pełnomocnika wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 września 2022 r. w sprawie zapisanej pod sygn. akt [...], zaskarżając ją w całości, zarzucając jej:
1. naruszenie prawa materialnego art. 92 ust. 11 u.w.r.p. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności sytuacji rodziny Skarżącego, które uzasadniają umorzenie zobowiązania Skarżącego i choć sytuacja dochodowa i osobista strony postępowania kształtuje się w sposób ukazujący brak możliwości spłaty przedmiotowego zadłużenia to nie jest sytuacją odbiegającą od standardowych, przeciętnych, gdy tymczasem sytuacja dochodowa i osobista rodziny Skarżącego ukazuje oczywisty i obiektywny brak zdolności do uregulowania nałożonego zobowiązania nawet w długiej perspektywie czasowej i jako taka jawi się jako szczególna w rozumieniu art. 92 ust. 11 powołanej ustawy,
2. sprzeczność istotnych ustaleń Organu z treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego poprzez dowolne przyjęcie, (i) jakoby kondycja finansowa Skarżącego wystarczała na spłatę zadłużenia i (ii) jakoby Skarżący, "może dysponować" środkami finansowymi pozwalającymi na jego spłatę, gdy tymczasem równolegle na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Organ ustalił, że łączny dochód rodziny Skarżącego wynosi [...] zł, co daje na osobę [...] zł, a tym samym jawi się jako oczywiste, że (i) nawet czyniąc ograniczenia wydatków na bieżące utrzymanie Rodziny Skarżący nie jest w stanie wygospodarować kwoty niezbędnej na spłatę zobowiązań dochodzonych przez Organ, gdy z (ii) kondycja finansowa Skarżącego nie wystarcza na spłatę bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i Rodziny Skarżącego na minimum egzystencji.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej jej decyzji Starosty Powiatowego w całości, a następnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Organ I instancji oraz zasądzenie od Organu na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skargę jako niezasadną należało oddalić.
Zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.". Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a.
Z przywołanych przepisów wynika, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji jest art.92 ust.11 u.w.r.s.p.z., zgodnie z którym Starosta może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty świadczeń pieniężnych następuje w porozumieniu z wójtem.
Decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych ma niewątpliwie charakter uznaniowy, co oznacza, że zastosowanie ulg, o których mowa w art. 92 ust. 11 u.w.r.s.p.z. uzależnione jest od oceny indywidualnej sytuacji wnioskodawcy przez organ, który w oparciu o własne ustalenia może, ale nie musi skorzystać z uprawnień, które daje wskazany przepis prawa. Badanie pod względem zgodności z prawem decyzji uznaniowej obejmuje przede wszystkim to, czy organ wszechstronnie zebrał i ocenił materiał dowodowy, poczynione ustalenia odniósł do obowiązujących przepisów, a następnie szczegółowo uzasadnił swoje stanowisko, innymi słowy badanie to sprowadza się do oceny, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego ( tak n.p. wyrok WSA w Szczecinie w sprawie II SA/Sz 73/17). Kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona w myśl wskazanych reguł pozwala na stwierdzenie, ze w badanej sprawie organy nie przekroczyły takich granic. Przeprowadzone postępowanie dowodowe doprowadziło do zebrania wystarczającego materiału dowodowego, a jego ocena nie narusza zasad swobodnej oceny dowodów, nie pozostaje także w sprzeczności z zasadami logicznego rozumowania ani doświadczenia życiowego.
W ocenie sądu organ wykazał, że sytuacja strony, choć trudna, nie daje podstaw do umorzenia przedmiotowej należności. Organ zbadał sytuację majątkową, osobistą, rodzinną skarżącego. Wziął pod uwagę jego dochody z działalności gospodarczej i zarobki małżonki w kwocie netto. Uwzględnił także konieczność ponoszenia wydatków na pozostające na utrzymaniu skarżącego i jego żony dzieci. Należy przypomnieć, że dodatkowo rodzina uzyskuje świadczenie wychowawcze ( 2 x 500+ ), które wprawdzie nie jest wliczane do dochodu , ale z pewnością ma wpływ na zaspokojenie potrzeb rodziny. Argument podnoszony przez skarżącego, że posiada on jako jedyny składnik majątku tylko samochód o wartości [...] złotych jest bez znaczenia dla rozstrzygnięcia.
Sąd podziela prezentowany w orzecznictwie i przywołany przez Kolegium pogląd, zgodnie z którym w państwie praworządnym regułą jest obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę, mimo braku uprawnienia do pobrania danego świadczenia, niezależnie od winy tej osoby, gdyż kwestia ta nie stanowi o istnieniu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, nie może być ona stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu (patrz: wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2016 r" sygn. akt I OSK 377/15, dostępny (w:) Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Nie mogły odnieść zamierzonego przez skarżącego rezultatu podnoszone przez niego argumenty dotyczące pobudek, jakimi kierował się on przy pobieraniu przedmiotowego świadczenia, ani jego braku świadomości, że jest ono nienależne.
Intencje, jakimi kierował się M. M. nie mają w niniejszej sprawie znaczenia i nie mogły być brane pod uwagę przy wydawaniu zaskarżonej decyzji. Przesłankami umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń mogą być tylko szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Prawidłowe jest stanowisko organów, że tego rodzaju świadczenia co do zasady podlegają zwrotowi i ich umorzenie może mieć miejsce w przypadkach, które odbiegają od sytuacji standardowych, przeciętnych. Słusznie podkreśliło SKO, że nie uzasadnia umorzenia należności niski stan dochodów, które pochodzą z zatrudnienia lub działalności gospodarczej. Dodatkowo należy wskazać, że opłaty, które rodzina skarżącego ponosi to standardowe koszty utrzymania, nie odbiegające od przeciętnych.
Odnosząc się do kwestii świadomości Skarżącego co do ustania podstawy do pobierania świadczeń należy wskazać, że Skarżący był pouczony o obowiązku informowania organu o każdorazowej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej, majątkowej, która ma wpływ na prawo do świadczeń. Był także pouczony o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Nie może zatem obecnie powoływać się na niewiedzę w tym zakresie. Ponadto skarżący zainicjował postępowanie o ustanowienie go rodziną zastępczą dla małoletnich N. , S. i W. rodzeństwa M. i brał w nim aktywny udział. Uczestniczył też w rozprawie, po której zapadło postanowienie o uchyleniu orzeczenia w przedmiocie pozostawania małoletnich pod pieczą skarżącego. Miał więc pełną wiedzę o tym, że odpadła podstawa do wykonywania tej pieczy i już nie powinien pobierać środków z nią związanych.
W tej sytuacji należało stwierdzić, że organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, a wydane w sprawie decyzje odpowiadają prawu. Skarga zatem jako niezasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.