II SA/Po 841/24

II SA/Po 841/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-04-09
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-12-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /sprawozdawca/
Robert Talaga
Tomasz Świstak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1203/25 - Postanowienie NSA z 2025-09-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 6-8 , art. 17 ust. 1 i 4, art. 25 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Asesor WSA Robert Talaga Protokolant: starszy sekretarz sądowy Krzysztof Dzierzgowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze z dnia 2 października 2024 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Burmistrz [...] decyzją z dnia 19 maja 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 6-8 w zw. z art. 17 ust. 1 i 4 oraz art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.; dalej: "u.ś.r."), a także art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.; dalej: "K.p.a."),
1) uznał za nienależnie pobrane przez A. H. świadczenie pielęgnacyjne za okres od dnia 17 września 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r.;
2) ustalił, że należność od A. H. z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w punkcie 1, wynosi [...] zł należności głównej plus odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone od tej kwoty do dnia spłaty - zgodnie z poniższym zestawieniem:
1. świadczenie pielęgnacyjne za wrzesień 2018 r. – kwota należności głównej [...] zł, odsetki należne od dnia 1 października 2018 r.,
2. świadczenie pielęgnacyjne za październik 2018 r. – kwota należności głównej [...] zł, odsetki należne od dnia 1 listopada 2018 r.,
3. świadczenie pielęgnacyjne za listopad 2018 r. – kwota należności głównej [...] zł, odsetki należne od dnia 1 grudnia 2018 r.,
3) zobowiązał A. H. do zwrotu ww. należności, w tym odsetek ustawowych za opóźnienie naliczonych do dnia spłaty - na rachunek bankowy M. O. P. S. w [...].
Z uzasadnienia decyzji wynika, że decyzją nr [...] z dnia 1 lipca 2013 r. A. H. zostało ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad synem N. H. na okres od 1 lipca 2013 r. do 30 listopada 2018 r.
Z uzyskanych w kwietniu 2023 r. informacji, w szczególności z danych K. R. S., wyjaśnień skarżącej na wezwanie z dnia 13 kwietnia 2023 r. oraz przedłożonych kopii umów i protokołu, wynika że:
- od dnia 17 września 2018 r. A. H. pełni funkcję prezesa zarządu w spółce H. N. sp. z o.o.,
- od dnia 21 grudnia 2020 r. posiada [...] % udziałów w tej spółce, natomiast od dnia 28 września 2018 r. pełni funkcję prezesa zarządu w spółce H. sp. z o.o.,
- od dnia zawiązania tej spółki (28 września 2018 r.) posiadała [...] % udziałów, a od dnia 21 grudnia 2020 r. [...] % udziałów.
Organ podniósł, że o powyższych okolicznościach skarżąca nie powiadomiła niezwłocznie pracowników organu obsługujących świadczenia rodzinne i pobrała świadczenie również za przedmiotowy okres.
W dniu 17 kwietnia 2023 r. skarżąca oświadczyła, że nie powiadomiła o objęciu funkcji prezesa zarządu spółek, ponieważ z uwagi na niepobieranie wynagrodzenia za pełnienie tych funkcji uważała, iż nie będzie to miało wpływu na pobierane świadczenie.
W ocenie organu pełnienie funkcji prezesa zarządu spółki prawa handlowego jest przesłanką powodującą utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Spółki niewątpliwie prowadzą działalność gospodarczą zmierzającą do osiągnięcia zysku. Prezes zarządu posiada wynikające z przepisów prawa obowiązki związane z prowadzeniem spraw i kierowaniem działalnością spółki. Nawet w sytuacji, gdy nie określono formalnie wynagrodzenia dla skarżącej, nie można uznać, że całkowicie zrezygnowała ona z pracy zawodowej na rzecz sprawowania opieki nad synem. Prowadzenie lub współprowadzenie działalności spółki zmierza do osiągnięcia korzyści materialnych, w szczególności w związku z posiadanymi udziałami w spółkach - na wskutek wzrostu ich wartości lub przyszłych wypłat z zysku spółek. Nawet, jeżeli skarżąca nie zgadza się z powyższym stanowiskiem, ciążył na niej obowiązek niezwłocznego powiadomienia o opisanych okolicznościach. Nie można uznać, że podejmując działania związane z działalnością gospodarczą spółek, skarżąca nie była świadoma tego obowiązku i mogła pozostawać w przeświadczeniu o całkowitym braku związku między objęciem funkcji w spółkach a prawem do świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie organu pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego na podstawie aktu powołania zawartego w uchwale powołania prezesa zarządu, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Pełnienie funkcji prezesa zarządu w spółce prawa handlowego zawiera się w wypowiedzi normatywnej z art. 3 pkt 22 ustawy (... "Ilekroć w ustawie jest mowa o: (...) zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej"...). Organ wskazał, że takie stanowisko jest prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej NSA), np. w wyroku o sygn. I OSK 2034/24.
Organ podkreślił, że istota świadczenia pielęgnacyjnego, o którym traktuje art. 17 ust. 1 u.ś.r. polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że wykonywanie czynności prezesa zarządu spółek nie jest tożsame z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bez znaczenia jest przy tym, czy strona pobiera wynagrodzenie, a także czy jest to jedynie funkcja tytularna. Zasadniczą kwestią jest bowiem istnienie norm prawa w ustawach (zwłaszcza: Kodeks spółek handlowych, Ordynacja podatkowa, Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Kodeks pracy, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy) regulujących prawa, obowiązki i odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W pewnych okolicznościach strona będzie zatem zobowiązana do podejmowania określonych działań wynikających z przepisów, tym samym nie będzie w pełni dyspozycyjna, co oznacza, że nie można jej uznać za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami u.ś.r. czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - a tylko taka osoba, w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych, dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i w określonych ustawą warunkach może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie organu zarządzanie przez stronę spółkami, w których posiada udziały i prawo reprezentacji spółek, świadczy o prowadzeniu przez stronę działalności gospodarczej. Wykonywanie tej działalności polega na świadczeniu usług, nawet jeżeli skarżąca czyni to nieodpłatnie. Istnieje ścisły związek z wykonywaną przez stronę usługą pełnienia funkcji prezesa, a działalnością spółek. Strona jako wspólnik spółek i prezes je reprezentujący prowadzi działalność gospodarczą zgodnie z celem spółek.
Organ wyjaśnił, że w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością zgodnie z art. 201 § 1 k.s.h. zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. Przepisy k.s.h. nie łączą wykonywania funkcji prezesa zarządu z wynagrodzeniem. Zatem możliwa jest i przez prawo dopuszczalna sytuacja pełnienia funkcji członka zarządu bez wynagrodzenia (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 15 kwietnia 1999 r., sygn. I PKN 15/99). Natomiast zgodnie z wyrokiem NSA z 29 października 1999 r., sygn. akt I SA/Gd 1290/98, przez nieodpłatne świadczenie, o którym mowa w art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r., należy rozumieć te wszystkie zdarzenia prawne i zdarzenia gospodarcze w działalności osób prawnych, których skutkiem jest nieodpłatne (tj. niezwiązane z kosztami lub inną formą ekwiwalentu) przysporzenie w majątku tej osoby, mające konkretny wymiar finansowy. Podobnie w wyroku z dnia 22 marca 2001 r. sygn. akt SA/Gd 202/98 NSA przyjął, że nieodpłatnym świadczeniem, o którym mowa w art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy, jest takie zdarzenie, którego następstwem jest uzyskanie korzyści kosztem innego podmiotu, tj. takim, w którym korzyść majątkową ma otrzymać tylko jedna strona. Cechą świadczenia nieodpłatnego jest to, aby otrzymujący takie świadczenie nie był zobowiązany do wykonania jakiegokolwiek świadczenia wzajemnego. Oznacza, to że świadczenie uzyskane przez podatnika w sytuacji, gdy spełniający świadczenie uzyskuje albo może uzyskać w przyszłości wzajemnie jakieś inne przysporzenie majątkowe, nie ma charakteru nieodpłatnego.
Zdaniem organu z taką sytuacją mamy do czynienia w przypadku, gdy udziałowiec pełni funkcję członka zarządu bez wynagrodzenia. Udziałowiec ma prawo do uzyskania w przyszłości od spółki przysporzenia majątkowego w postaci dywidendy (wypłaty z zysku) lub sprzedaży udziałów. W takim bowiem przypadku wynagrodzeniem wspólnika jest, wynikające z art. 191 § 1 K.s.h., prawo do udziału w zysku tej osoby prawnej. W ramach stosunków łączących spółkę kapitałową ze wspólnikami takiej spółki szczególną rolę odgrywają świadczenia wynikające z umowy spółki. Do takich świadczeń można zaliczyć m.in. obowiązek wniesienia wkładu na kapitał zakładowy spółki, obowiązek wnoszenia dopłat uchwalonych przez zgromadzenie wspólników, pełnienie funkcji w organach spółki, itp. W przypadku tego rodzaju świadczeń wspólników na rzecz spółki nie można uznać, że spółka uzyskała nieodpłatne świadczenie, nawet jeżeli nie zostało określone z tego tytułu dodatkowe wynagrodzenie wspólników. Zatem sprawowanie funkcji prezesa zarządu przez udziałowca bez wynagrodzenia nie jest działaniem nieekwiwalentnym, przez co nie może być uznane za nieodpłatne.
Reasumując organ stwierdził, że członek zarządu i wspólnik spółki kapitałowej prowadzi działalność gospodarczą nawet gdy nie otrzymuje wynagrodzenia, ponieważ ma lub może mieć zysk we wniesionych udziałach (art. 191 § 1 k.s.h). Wobec powyższego Strona pełniąc funkcję prezesa w zarządzie spółek nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a tym samym nie była uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem.
Organ zwrócił również uwagę, że podczas wywiadu przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 26 kwietnia 2023 r. Strona zadeklarowała, że na sprawowanie funkcji prezesa zarządu spółek poświęca średnio 1 godzinę miesięcznie, a zdarza się, że w niektórych miesiącach nie reprezentuje spółki. W ocenie organu wymiar godzinowy czynności zawodowych nie ma wpływu na możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ustawodawca mówi o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a nie o ograniczeniu możliwości pracy. Mowa jest więc o konieczności sprawowania opieki w takim zakresie, która skutkuje koniecznością całkowitej rezygnacji z czynności zawodowych i gotowości do pracy. Świadczenie pielęgnacyjnego nie mogłaby więc otrzymać również np. osoba wykonująca sporadycznie czynności na umowę o dzieło czy też zatrudniona w wymiarze [...] etatu. Świadczenia nie mogłaby też otrzymać np. osoba prowadząca jednoosobową pozarolniczą działalność gospodarczą, z której nie osiągnęłaby żadnego dodatniego dochodu lub poniosłaby stratę. Analogicznie w niniejszej sprawie nie jest istotny wymiar czasu poświęcanego na sprawowanie funkcji prezesa zarządu.
W odwołaniu od ww. decyzji z dnia 2 czerwca 2023 r. A. H. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania prowadzonego w sprawie.
Strona argumentowała, że definicja zatrudnienia określona w art. 3 pkt 22 u.ś.r. w żaden sposób nie odzwierciedla sytuacji prawnej odwołującej. Jednocześnie powołała się na tezy z orzeczeń sądowych stwierdzające, że wśród przesłanek przesądzających o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca nie wymienia osoby posiadającej udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, co oznacza, że osoba taka co do zasady może świadczenie pielęgnacyjne uzyskać.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 13 września 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji, podzielając jego argumentację.
W skardze z dnia 19 grudnia 2023 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. H. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, umorzenie postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 23 maja 2024 r. sygn. II SA/Po 100/24 uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium.
Powodem uchylenia decyzji nie były kwestie merytoryczne. WSA wskazał, że w rozpoznawanej sprawie odwołanie od decyzji organu I instancji zostało złożone w imieniu A. H. przez adwokata S. S.. Do odwołania zostało przy tym załączone pełnomocnictwo datowane na dzień 30 maja 2023 r., z treści którego nie wynika, jakiego postępowania administracyjnego dotyczy to pełnomocnictwo (nie został wskazany jego numer) i w jakim przedmiocie jest ono prowadzone (uchylenia jakiej decyzji miałoby dotyczyć postępowanie), ani jaki organ prowadzi to postępowanie. Postępowanie w niniejszej sprawie toczy się przy tym w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, a nie uchylenia decyzji. Sąd z urzędu posiada przy tym wiedzę, że w sprawie II SA/Po 101/24 ze skargi A. H. na decyzję w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego zostało załączone do odwołania pełnomocnictwo z tą samą datą i o identycznej treści, co potwierdza jedynie brak precyzyjnego sformułowania zakresu pełnomocnictwa. W tej sytuacji Sąd uznał, że obowiązkiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego było wezwanie pełnomocnika do wykazania umocowania do złożenia odwołania w imieniu skarżącej.
Ponownie rozpoznając sprawę, Kolegium wezwało pełnomocnika do nadesłania pełnomocnictwa, które zostało złożone przy piśmie z 23 września 2024 r., potwierdzające umocowanie do złożenia odwołania od decyzji nr [...] (k. [...]).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 października 2024 r., nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżona decyzję organu I instancji.
Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że na podstawie akt sprawy ustalono, iż A. H. pełni od dnia 17 września 2018 r.- funkcję prezesa zarządu w spółce H. N. sp. z o.o., a od dnia 21 grudnia 2020 r. posiada [...] % udziałów w tej spółce. Ponadto w spółce H. sp. z o.o. od dnia 28 września 2018 r. pełni funkcję prezesa zarządu, posiadając od dnia zawiązania tej spółki (28 trześnia 2018 r.) [...] % udziałów, a od dnia 21 grudnia 2020 r. [...] % udziałów. Powyższe okoliczności są bezsporne a o ich zaistnieniu strona nie powiadomiła niezwłocznie pracowników organu obsługujących świadczenia rodzinne.
W ocenie Kolegium decydująca dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy nie jest okoliczność posiadania przez A. H. udziałów w spółkach prawa handlowego, lecz pełnienie przez nią funkcji prezesa zarządu w tych spółkach. W tym zakresie Kolegium podziela pogląd wyrażony m.in. w wyroku NSA z dnia 6 grudnia 2022 r. sygn. akt. I OSK 2034/21, iż pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego na podstawie aktu powołania zawartego w uchwale powołania prezesa zarządu, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Pełnienie funkcji prezesa zarządu w spółce prawa handlowego zawiera się w wypowiedzi normatywnej z art. 3 pkt 22 ustawy. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uzależniają bowiem przesłanki niepodejmowania zatrudnienia i rezygnacji z zatrudnienia od uzyskiwania wynagrodzenia. Istota świadczenia pielęgnacyjnego, o którym traktuje art. 17 ust. 1 ustawy polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że wykonywanie czynności prezesa zarządu spółki, jakkolwiek w odczuciu strony nie byłoby to zajęcie absorbujące, nie jest tożsame z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zasadniczą kwestią jest bowiem istnienie norm prawa regulujących prawa, obowiązki i odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. C. zarządu w pewnych okolicznościach jest zobowiązany do podejmowania określonych działań wynikających z przepisów, tym samym nie jest w pełni dyspozycyjny - tym samym nie można go uznać za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - a tylko taka osoba, w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych, dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i w określonych ustawą warunkach może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie organu odwoławczego w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, zaistniały zatem przesłanki do uznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od dnia 17 września 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. w łącznej kwocie [...]zł za świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 30 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. i zobowiązanie strony do jego zwrotu. W okresie pobierania świadczeń rodzinnych nastąpiło bowiem zdarzenie skutkujące utratą prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia. Zdaniem Kolegium strona została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu m.in. o uzyskaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, którego to obowiązku nie wykonała.
Kolegium wskazało, że w przypadku wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, odwołująca może zwrócić się do organu I instancji z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty.
A. H. - reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 października 2024 roku, nr [...], zaskarżając ją w całości, wnosząc o jej uchylenie, umorzenie postępowania administracyjnego i zasadzenie na swoją rzecz kosztów postępowania. Skarżąca podniosła następujące zarzuty:
1. naruszenia zasady praworządności, wynikającej z art. 6 k.p.a., poprzez wydanie orzeczenia pozostającego poza zakresem treści regulacji prawnej, wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r.;
2. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Burmistrza z dnia 19 maja 2023 r. w sytuacji, gdy została wydana z naruszeniem prawa;
3. naruszenie art. 3 pkt 22 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię, polegającą na rozszerzeniu zakresu definicji ustawowej zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i przyjęcie, że pracą zarobkową jest pełnienie funkcji członka zarządu, pomimo braku otrzymywania wynagrodzenia z tego tytułu;
4. naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że tylko osoba bezrobotna, w pełni dyspozycyjna może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a nie z tytułu bezrobocia czy też pełnej dyspozycyjności;
5. naruszenie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegające na błędnym przyjęciu, że A. H. nie spełnia warunków przewidzianych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w związku z czym nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem N. H. i w konsekwencji nałożenie obowiązku zwrotu pobranych świadczeń za okres od 17 września 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r.
W skardze argumentowano, że nie zachodzą okoliczności pozwalające na uznanie, iż w okresie od dnia 17 września 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. świadczenie pielęgnacyjne wypłacone A. H. nie należało się, a tym samym nakazanie zwrotu pobranego świadczenia. Skarżąca pełni funkcję członka zarządu nieodpłatnie - nie otrzymuje za to żadnego wynagrodzenia, jak również nie łączy ją ze spółką stosunek pracowniczy. W wyroku z dnia 5 maja 2022 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 1668/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wskazał, że przepisy kodeksu spółek handlowych odnośnie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie zawierają żadnych rozwiązań w zakresie zasad wynagradzania członków zarządu. Z tego względu pełnienie funkcji członka zarządu na podstawie stosunku organizacyjnego może mieć zarówno charakter odpłatny, jak i nieodpłatny. Zatem w przypadku sprawowania wspomnianej funkcji nieodpłatnie i bezumownie, nie można jej zaliczyć do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" zdefiniowanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Organ bezzasadnie zatem przyjął, iż nieodpłatne pełnienie funkcji członka zarządu spółki, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co pozwala przyjąć, że skarżąca nie spełnia warunków przewidzianych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w związku z czym nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymana została w mocy decyzja Burmistrza Miasta [...] z dnia 19 maja 2023 r., nr [...], którą świadczenia pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres od dnia 17 września 2018 r. do dnia 30 listopada 2018 r. uznano za nienależnie pobrane oraz zobowiązano skarżącą do zwrotu kwoty [...]zł wraz z odsetkami obliczonymi na dzień spłaty należności.
Istotą sporu w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy organy wyjaśniły wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej nienależnie pobranego przez skarżącą A. H. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem we wskazanym w decyzji okresie, a zatem czy słusznie orzeczono o zwrocie tego świadczenia.
Materialnoprawną podstawą wydanych rozstrzygnięć jest art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Podstawą uznania w niniejszej sprawie pobranego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, była okoliczność niepoinformowania przez skarżącą organu przyznającego świadczenie o objęciu funkcji prezesa zarządu w dwóch spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością w których posiada również udziały.
W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało m.in. matce albo ojcu, jeżeli nie podejmowali lub rezygnowali z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Skarżąca jako matka dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, łącznie ze wskazaniami, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 in fine ustawy, sprawowała nad nim opiekę. Jednocześnie skarżąca wywodzi, że choć od września 2018 r. jest prezesem w dwóch spółkach, to nie absorbuje jej to i opiekę sprawuje w sposób ciągły. Podnosi również, że z tytułu pełnienia tych funkcji nie osiąga wynagrodzenia. Zdaniem skarżącej spełnia tym samym przesłankę rezygnacji z zatrudnienia.
Odnosząc się do tej argumentacji Sąd wskazuje, że w świetle treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie. Chodzi o taką sytuację faktyczną, która występuje po wydaniu decyzji przyznającej prawo do świadczeń rodzinnych, czyli w trakcie okresu zasiłkowego.
Z akt sprawy wynika, że w trakcie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiła zmiana sytuacji skarżącej mająca wpływ na przyznanie świadczenia. Z pozyskanego w kwietniu 2023 roku wydruku z K. R. S. (KRS) wynika, że od dnia 17 września 2018 r. A. H. pełni funkcję prezesa zarządu w spółce z o.o. H. N., od dnia 21 grudnia 2020 r. posiada [...] % udziałów w tej spółce, natomiast od dnia 28 września 2018 r. pełni funkcję prezesa zarządu w spółce H. sp. z o.o., od dnia zawiązania tej spółki (28 września 2018 r.) posiadała [...] % udziałów, a od dnia 21 grudnia 2020 r. [...] % udziałów.
Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela dominujące stanowisko w orzecznictwie sądów administracyjnych, zgodnie z którym pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. (por. m.in. wyroki: WSA w Łodzi z 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Łd 258/21, z 23 września 2021 r. sygn. II SA/Łd 274/21, WSA w Bydgoszczy z 13 marca 2018 r. sygn. II SA/Bd 1137/17, z 26 listopada 2019 r. sygn. II SA/Bd 910/19, wyrok NSA z 1 marca 2017r. I OSK 3283/15, z dnia 19 lipca 2023 r. sygn. I OSK 1098/22 – wszystkie dostępne na stronach internetowych NSA - w CBOSA ).
Uzasadniając to stanowisko należy również odwołać się do uchwały NSA z 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12, w uzasadnieniu której stwierdzono między innymi, że istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że nie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania (dochodów) i to bez względu na wielkość tych dochodów. Przemawia za tym również wyłączenie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób, które otrzymują jakiekolwiek świadczenia (dochody) z innych tytułów, wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Ponadto udziałowiec ma prawo do uzyskania w przyszłości od spółki przysporzenia majątkowego w postaci dywidendy, w takim przypadku wynagrodzeniem wspólnika jest wynikające z art. 191 § 1 k.s.h. prawo do udziału w zysku tej osoby prawnej.
Tym samym pełniąc funkcję prezesa w zarządzie spółek oraz posiadając w nich udziały skarżąca nie spełniała przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a tym samym we wskazanym w decyzjach organów okresie nie była uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem.
Skład orzekający nie neguje sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym synem i jej prawidłowości, jednakże wskazane wyżej okoliczności nakazują uznać, że skarżąca prowadziła aktywność zawodową w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., co z kolei stanowiło w okresie do dnia 31 grudnia 2023 r. przeszkodę do przyznania świadczenia w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczenie pielęgnacyjne kompensuje bowiem opiekunowi potencjalnie utracony dochód z pracy zarobkowej. Świadczenie to nie jest przyznawane tylko i wyłącznie z powodu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, która legitymuje się orzeczeniem określonym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale jest przyznawane z uwagi na niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej świadczenie pielęgnacyjne ma więc zrekompensować utratę szans zarobkowych. Przy czym rezygnacja ta nie równa się jedynie z brakiem uzyskiwania dochodów. Przepisy u.ś.r. nie uzależniają bowiem przesłanki niepodejmowania zatrudnienia i rezygnacji z zatrudnienia od uzyskiwania wynagrodzenia. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. uzasadnia stanowisko, że rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nie może być iluzoryczna, pozorna i budzić wątpliwości. Musi być to stan trwały, czyli osoba taka musi zrezygnować zarówno z aktualnego zatrudnienia jak i nie podejmować tego zatrudnienia w przyszłości. Posiadanie przez skarżącą udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i jednoczesne pełnienie przez nią funkcji prezesa zarządu, wskazuje na wykonywanie przez nią działań, które wypełniają definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Nie ma przy tym znaczenia, jak wskazuje skarżąca, że pełni ona tę funkcję bez jakiegokolwiek wynagrodzenia, bowiem wystarczające jest ustalenie, że będąc udziałowcem, pełni również funkcję w zarządzie, a to oznacza, że wykonuje pracę w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., co stoi na przeszkodzie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.
Okoliczności braku pobierania wynagrodzenia w spółkach, w których jest prezesem, jak i minimalny czas poświęcany wykonywaniu funkcji prezesa, są bez znaczenia. Zasadniczą kwestią jest bowiem istnienie norm prawa w ustawach (zwłaszcza: Kodeks spółek handlowych, Ordynacja podatkowa, Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Kodeks pracy, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy,) regulujących prawa, obowiązki i odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. A zatem, w pewnych okolicznościach skarżąca będzie zobowiązana do podejmowania określonych działań wynikających z przepisów, tym samym nie będzie w pełni dyspozycyjna - tym samym nie można uznać skarżącej za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - a tylko taka osoba, w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych, dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i w określonych ustawą warunkach może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (tak NSA w wyroku z 6 grudnia 2022 r. sygn. I OSK 2034/21). Analogiczne stanowisko wyrażone zostało także w wyrokach NSA z dnia 1 marca 2017 r. sygn. I OSK 3283/15 oraz z dnia 25 maja 2016 r. sygn. I OSK 1982/14).
Przechodząc z kolei do oceny, czy organy mogły orzec o zwrocie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. należy wskazać, że wystarczającą przesłanką do stwierdzenia okoliczności warunkujących zastosowanie tego przepisu jest bezsporny fakt pouczenia, który w niniejszej sprawie miał miejsce. Z akt sprawy wynika, że skarżąca była przez organ pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku podjęcia zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej. W decyzji przyznającej świadczenie z dnia 1 lipca 2013 r. organ pouczył skarżącą, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba uprawniona do świadczeń rodzinnych jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym M. O. P. S. w [...]. Odbiór decyzji wraz z treścią pouczenia skarżąca potwierdziła własnoręcznym podpisem w dniu 3 lipca 2013 r. (k. [...] – [...] akt organu I instancji). Pouczenia o tożsamej treści zostały zawarte również w kolejnych decyzjach Burmistrza, które były skarżącej doręczane m.in. w związku ze zmianami decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne (k. [...] - [...] akt admin. organu I instancji). W opinii Sądu okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem argumentacji skarżącej nie mogą być istniejące w orzecznictwie rozbieżności co do możliwości pobierania świadczenia w rozpatrywanym okresie przez osoby znajdujące się w podobnej sytuacji faktycznej. Uznanie, że skarżąca była w tym czasie osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą pozwala na stwierdzenie, że powinna być świadoma wynikających stąd obowiązków. Aktualne orzecznictwo administracyjne wypracowało jednoznaczne niekwestionowane stanowisko, że zarówno fakt nieodpłatnego sprawowania funkcji członka zarządu spółki kapitałowej, jak fakt posiadania udziałów w takiej spółce, jest równoznaczne z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, co uniemożliwiało ubieganie się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., tak więc nie ma tu miejsca na wątpliwości, których rozstrzyganie można byłoby tłumaczyć na korzyść skarżącej.
Mając na uwadze powyższe należy uznać, że zaistniały materialnoprawne przesłanki do wydania decyzji w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.
Analiza akt sprawy pozwala również stwierdzić, że zarzuty naruszenia art. 7, art. i art. 77 § 1 k.p.a. są bezpodstawne. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest kompletny a jego ocena i wykładnia przepisów prawa prawidłowa. Organy prowadząc postępowanie nie naruszyły wyrażonej w art. 7 K.p.a. zasady prawdy obiektywnej i słusznego interesu obywateli, zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.) oraz dyrektywy wynikającej z art. 77 § 1 K.p.a., to jest w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy. Organy podjęły wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a następnie dokonały analizy i oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Stan faktyczny w sprawie został ustalony prawidłowo. Reasumując, Sąd podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Kończąc Sąd wyjaśnia, że z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. poz. 1302), tj. od 18 września 2015r., aktualne brzmienie art. 30 ust. 3 i ust. 5 u.ś.r. nie pozostawia wątpliwości, iż orzeczenie o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych następuje jedną decyzją administracyjną (por. wyrok NSA 20 września 2018. r. o sygn. akt I OSK 824/18 - dostępny na stronie internetowej: publ. w bazie CBOSA)."
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.