II SA/PO 810/23

II SA/Po 810/23 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-03-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Arkadiusz Skomra
Tomasz Świstak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 par. 1, art 80, art 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Dnia 7 marca 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2024 roku sprawy ze skargi B. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 października 2023 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 24 sierpnia 2023 r., nr [...]
Uzasadnienie
Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga B. Ł. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 31 października 2023 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (zwanego dalej "Prezydentem" lub "organem I instancji") z dnia 24 sierpnia 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad matką J. P.. Zaskarżona decyzja zapadła w oparciu o poniżej przedstawiony stan faktyczny i prawny.
Dnia 12 czerwca 2023 r. do P. Centrum Świadczeń wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie jej ww. świadczenia. Z treści wniosku wynika, że jej matka wnioskodawczyni jest rozwiedziona.
Z przedłożonego do wniosku orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. wynika, że J. P. jest osobą o znacznym stopniu niepełnoprawności. Orzeczenie to jest ważne do dnia 31 maja 2026 r. Wnioskodawczyni oświadczyła, że sprawuje nad swoją matką całodobową opiekę. Wnioskodawczyni zakończyła swoją aktywność zawodową z dniem 31 stycznia 2023 r. Historia aktywności zawodowej wnioskodawczyni została poparta kopiami świadectw pracy.
W toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego potwierdzono ww. okoliczności faktyczne sprawy. Ustalono, ze wnioskodawczyni deklaruje zaniechanie jakiejkolwiek aktywności zawodowej z momentem przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Wnioskodawczyni pomimo pracy sprawuje całokształt czynności opiekuńczych nad matką.
Decyzją z dnia 24 sierpnia 2023 r., nr [...] Prezydent odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad matką. Po zrelacjonowaniu stanu faktycznego sprawy i przedstawienia przepisów prawnych mających zastosowanie w sprawie, Prezydent wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, że podstawą odmowy przyznania wnioskodawczyni ww. świadczenia jest brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej "u.ś.r."). Prezydent stwierdził, że niepełnosprawność J. P. powstała po 18. roku życia i nie miało to miejsca podczas nauki w szkole lub w szkole wyższej do ukończenia 25. roku życia. Ponadto Prezydent zaznaczył, że wnioskodawczyni nadal pracuje. Z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób, które zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie można zatem przyznać takiego świadczenia osobie, która pracuje.
W terminowo wniesionym odwołaniu od decyzji organu I instancji, wnioskodawczyni podniosła, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Pomimo świadomości organu I instancji o wydanym przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, Prezydent zlekceważył to, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być zastosowany w procesie stosowania prawa w zakresie, w jakim wskazano to w zaskarżonej decyzji.
Decyzją z dnia 31 października 2023 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO poniosło, że niezasadne było powołanie się przez organ I instancji na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Powołany przepis jest niekonstytucyjny w zakresie, w jakim prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnia się od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego osoby wnioskującej o przyznanie tegoż świadczenia. Taki stan rzeczy wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Powołany przepis u.ś.r. nie mógł zatem zostać zastosowany w tym zakresie. Mimo błędnego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, SKO uznało, że rozstrzygnięcie Prezydenta odpowiada prawu.
Zdaniem Kolegium, świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane, ponieważ wnioskodawczyni nadal pracuje. Nie ziściły się zatem okoliczności, o których mowa w części wspólnej art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczenie pielęgnacyjne jest przeznaczone dla tych opiekunów osób z niepełnosprawnościami, które rezygnują ze swojej aktywności zawodowej, a więc i zarobkowania, aby zaopiekować się osobami bliskimi. Z ustaleń poczynionych w toku wywiadu środowiskowego, wnioskodawczyni nadal pracuje, chociaż rozmiary sprawowanej opieki, utrudniają funkcjonowanie wnioskodawczyni wobec wykonywanej pracy. Zdaniem SKO, tylko rezygnacja z pracy może stanowić przesłankę do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżąca, działając samodzielnie, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kwestionując decyzję organu II instancji w całości.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego błędnie sporządzono notatkę urzędową. Skarżąca nie pracuje od 25 kwietnia 2023 r. Obecnie jest zarejestrowana w urzędzie pracy. Skarżąca uważa, że zrezygnowała z pracy w związku ze sprawowaną opieką nad matką.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1327 z późn. zm.). Zgodnie z powołanym przepisem: "W okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który obowiązywał jako ostatni, wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny mogą rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, chyba że strona lub uczestnik postępowania wniosą o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Wniosek strony lub uczestnika postępowania wiąże sąd". W związku z tym, zarządzeniem z dnia 5 lutego 2024 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II tut. Sądu skierowała sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2024 r.
Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja SKO [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką – J. P..
Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, nie odpowiadają prawu, bowiem wydane zostały z naruszeniem szeregu przepisów prawa procesowego, które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.).
Uzasadniając powyższe stanowisko wskazać należy, iż materialnoprawną podstawą zaskarżonych decyzji jest przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r., którego ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić przy tym należy, na co zasadnie zwróciło uwagę Kolegium, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki.
Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Analiza uzasadnienia decyzji organu odwoławczego ujawnia ponad wszelką wątpliwość, że warunek dotyczący wieku, w którym powstała niepełnosprawność J. P. został uznany przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze za okoliczność nieistotną dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy.
Co za tym idzie uznać należy, iż organ odwoławczy trafnie pominął w tym zakresie oczywiście wadliwe stanowisko Prezydenta Miasta [...] i uwzględnił przy rozstrzyganiu sprawy zarówno wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygnaturze K 38/13, jak skutki tego wyroku dla zawisłych i przyszłych spraw o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W konsekwencji Kolegium przeprowadziło ocenę zasadności żądania wniosku z pominięciem niekonstytucyjnego kryterium w postaci momentu powstania niepełnosprawności podopiecznego, czyli przez pryzmat przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W niniejszej sprawie bezsporna jest zarówno okoliczność posiadania przez matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jak i zaliczenie skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Istota sporu sprowadza się zatem do oceny zaistnienia przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jaką jest nie podejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności
Zdaniem Sądu, dokonane przez organy obu instancji ustalenie, że skarzaca nie zrezygnowała z zatrudnienia jest co najmniej przedwczesne i oparte na dowolnej ocenie niekompletnego materiału dowodowego sprawy.
W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 §1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2022, poz. 2000 - dalej K.p.a.).
W pierwszym rzędzie wskazać należy, iż powodem odmowy przyznania świadczenia przez organ I instancji była zarówno okoliczność, że niepełnosprawność J. P. powstała po 18. roku życia i nie miało to miejsca podczas nauki w szkole lub w szkole wyższej do ukończenia 25. roku życia, co w ocenie tego organu przesądzało o braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., jak i brak rezygnacji z zatrudnienia, co organ ustalił w oparciu o dane z wywiadu środowiskowego.
W sporządzonym osobiście przez, działająca co należy podkreślić bez pomocy profesjonalnego prawnika, skarżącą odwołaniu wprost zakwestionowała ona jedynie wywodzenie przez organ I instancji skutków prawnych z daty powstania niepełnosprawności
Organ II instancji przed wydaniem decyzji z dnia 31 października 2023 r., którą wprawdzie utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, jednakże z inną argumentacją niż przedstawiona przez Prezydenta Miasta [...], w żaden sposób nie poinformował odwołującej się o wątpliwościach co do braku rezygnacji przez nią z zatrudnienia, jak również nie poinformował jej o możliwości zapoznania się z materiałami postępowania, przez co uniemożliwił jej czynny udział w postępowaniu i przedstawienie argumentów przemawiających za przyjęciem, że związek taki istnieje.
Daje wskazać należy, iż Kolegium w ślad za organem I instancji przedwcześnie i co za tym idzie dowolnie przyjęło, że skarżąca nie zrezygnowała zatrudnienia do czasu złożenia wniosku inicjującego postępowanie.
Odnosząc się do powyższego zauważyć trzeba, iż skarżąca dołączyła do wniosku świadectwa pracy wskazujące, iż nie jest zatrudniona od [...] lutego 2023 r. (k. [...] akt organu I instancji) oraz własnoręcznie sporządzony informacje o okresach składkowych i nieskładkowych zawierającą analogiczną informacje co do końca okresu jej zatrudnienia (k. [...] akt organu I instancji) . także w oświadczeniu dołączonym do wniosku wskazała, iż jest osobą niepracującą ( k [...] akt organu I instancji).
W potencjalnej kolizji z powyższymi dokumentami pozostaje zapis w wywiadzie środowiskowym o treści cyt. "Pani B. Ł. deklaruje rezygnację z zatrudnienia w momencie zapadnięcia decyzji dot. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego." (k. [...] akt organu I instancji) i wniosek pracownika socjalnego sporządzającego wywiad, iż cyt. "Pani B. na tą chwilę jest osobą pracującą" (k. [...] akt organu I instancji).
Znamiennym jest przy tym, iż sam zapis w wywiadzie jest niejednoznaczny, co do pozostawania skarżącej w stosunku zatrudnienia i nie koresponduje z jednoznacznym w treści zapisem we wnioskach z wywiadu, a nadto brak jest tak w wywiadzie, jak i innych dokumentach w aktach sprawy jakichkolwiek informacji co do miejsca i charakteru aktualnego zatrudnienia skarżącej.
Zupełnie niezrozumiałym i wręcz niedopuszczalnym było w takiej sytuacji procesowej oparcie rozstrzygnięcia jedynie na zapisach wniosków z wywiadu bez podjęcia choćby próby wyjaśnienia wskazywanych powyżej rozbieżności pomiędzy tymi zapisami, a treścią wniosku o przyznanie świadczenia i dołączonych do niego dokumentów, jak i brak wyjaśnienia tej okoliczności w uzasadnieniu decyzji organów obu instancji, w tym wskazania dlaczego organy te oparły się wyłącznie na zapisach pracownika socjalnego co do wniosków z wywiadu środowiskowego, a odmówiły wiarygodności czy tez mocy dowodowej dokumentom i oświadczeniom strony dołączonym do wniosku o przyznanie świadczenia.
Podsumowując stwierdzić należy, iż organy nie wykazały że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia, a ich stanowisko w tym zakresie nie ma charakteru swobodnej oceny dowodów, lecz charakter ewidentnie dowolny, co wskazuje na naruszenie art. 80 K.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Nie sposób także przyjąć by materiał dowodowy był w tym zakresie kompletny, skoro organy nie przeprowadziły jakichkolwiek dowodów na tak w ich ocenie istotną dla sprawy okoliczność faktyczną, w tym chociażby nie odebrały wyjaśnień od samej wnioskodawczyni na okoliczność pozostawania aktualnie w stosunku pracy. Powyższe wskazuje na istotne naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a., a brak odniesienia się w uzasadnienia decyzji nie tylko do wniosków z wywiadu, ale i do samego wywiadu oraz do zgromadzonych w aktach dokumentów dotyczących ustania stosunku zatrudnienia skarżącej stanowi naruszenie art. 107 § 3 K.p.a.
Mając na uwadze powyższe Sąd doszedł do przekonania o konieczności uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...].
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, na mocy art. 153 P.p.s.a. organ I instancji uwzględni, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygnaturze K - 38/13).
Organy uwzględnią również, że legalność przyszłej decyzji warunkuje obowiązek dostosowania rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy do wymogów procesowych wynikających zaprezentowanej powyżej oceny prawnej.
Z powyższych względów, na podstawie art. 135 oraz art. 145 §1 pkt 1 lit. i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, a także poprzedzającą ją decyzję pierwszoinstancyjną.