II SA/Po 723/25

II SA/Po 723/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2026-02-12
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-10-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Paweł Daniel /przewodniczący/
Robert Talaga
Wiesława Batorowicz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6160 Ochrona gruntów rolnych i leśnych
Hasła tematyczne
Prawo geologiczne i górnicze
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 1161
art. 1, 3, 4 pkt 18, 20 ust. 4, 22 ust. 1 pkt 4, 28 ust. 5
Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych - tekst jedn.
Dz.U. 2024 poz 935
art.151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Daniel Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (sprawozdawca) Sędzia WSA Robert Talaga Protokolant specjalista Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2026 r. sprawy ze skargi Gminy na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 lipca 2025 r., nr [...] w przedmiocie rekultywacji gruntów oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 28 września 2022 r. (znak: [...]) Starosta [...], działając na podstawie art. 5, 20 ust. 1, 22 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, uznał za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych wyrobiska końcowego likwidowanego Zakładu Górniczego [...] (dalej też w skrócie jako Zakład lub Kopalnia), położonych na terenie Gminy, o łącznej powierzchni 165, 3419 ha, na działkach nr [...].
Rekultywacja polegała na zalaniu wyrobiska wodą do poziomu pomiędzy rzędnymi 69,45 m n.p.m. a 85 m n.p.m., co – zdaniem organu – trwale nadało gruntom nową funkcję użytkową w postaci zbiornika wodnego.
Dla przedmiotowych gruntów zgodnie z m.p.z.p. Gmina (uchwała Nr [...] Rady Miejskiej w [...] z 10 sierpnia 2007 roku) oraz zgodnie z decyzją Starosty [...] Nr [...] z 18 stycznia 2002 roku zmienioną decyzją nr [...] z dnia 29 września 2008 roku został ustalony kierunek wodny rekultywacji. Obecnie napełnianie zbiornika odbywa się w sposób naturalny wodami podziemnymi infiltrującymi przez dno i skarpy oraz przerzut wód ze [...] rowem kopalnianym (pozwolenie wodnoprawne nr [...] z 24 maja 2021 roku wydane przez PGW Wody Polskie Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej). Jak stanowi art. 20 ust. 1 i 4 u.o.g.r.l., osoba powodująca utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest obowiązana do ich rekultywacji na własny koszt, a rekultywację gruntów prowadzi się w miarę jak grunty te stają się zbędne całkowicie, częściowo albo na określony czas do prowadzenia działalności przemysłowej oraz kończy się w terminie 5 lat od zaprzestania tej działalności. Zgodnie z definicją zawartą w Polskiej Normie - Górnictwo Odkrywkowe Rekultywacja PN- G-07800-2002 - rekultywacja wodna obejmuje przygotowanie terenów pod zbiorniki oraz budowę tych zbiorników. Zgodnie z ustawą Prawo geologiczne i górnicze likwidacja zakładu górniczego odbywa się na podstawie Ruchu Likwidowanego Zakładu Górniczego, dokument ten jest zatwierdzony przez organy Nadzoru Górniczego. Planu ruchu likwidowanego Zakładu Górniczego [...] zatwierdzony został decyzją Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] Nr [...] z 9 grudnia 2015 roku. W ramach prac likwidacyjnych prowadzana jest rekultywacja gruntów wcześniej zajętych pod działalność przemysłową zgodnie z ustalonym kierunkiem rekultywacji gruntów – wodnym.
Organ wskazał, że napełnienie wyrobiska końcowego po wydobyciu węgla brunatnego jest procesem nieodwracalnym. Zakończenie prac górniczych oraz wyprofilowanie skarp i zboczy oraz ich umocnienie, a przede wszystkim zatapianie wyrobiska trwale zmienia sposób użytkowania terenu. Bez względu na rzędną piętrzenia, czyli wysokość słupa wody nad powierzchnią gruntu, przykrycie skarp wyrobiska wodą uniemożliwia jakikolwiek inny sposób użytkowania niż wodny. Rekultywacja gruntów zgodnie z art. 4 pkt 18 u.o.g.r.l. - to nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanych wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg.
W dniu 1 lipca 2022 roku przeprowadzono komisyjny odbiór przedmiotowych gruntów, zrekultywowanych o kierunku wodnym. W protokole z odbioru przedstawiciel Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] stwierdził, iż zwierciadło wody znajduje się powyżej lustra wody objętego przedmiotem odbioru, brak jest osuwisk, wymyć, nie wniesiono uwag. Również przedstawiciele PGW Wody Polskie nie wnieśli uwag, wskazując na potrzebę aktualizacji stanu rowów melioracyjnych i zgłoszenie zmian do ewidencji urządzeń melioracji wodnych. Przedstawiciele Urzędu Gminy i Miasta [...] wskazali na brak możliwości weryfikacji obszaru objętego odbiorem, jak również brak możliwości odbioru częściowego rekultywacji o kierunku wodnym. Odbiór winien być dokonany, gdy zbiornik osiągnie projektowaną rzędną 92m n.p.m. Prof. K.O. z Uniwersytetu w [...], Katedra Gleboznawstwa, Rekultywacji i Geodezji stwierdził, że skoro wskazane rzędne znajdują się pod wodą, to teren jest zalany wodą. Gmina nie dysponuje ekspertyzą lecz opinią dotyczącą powstałego zbiornika, ponieważ ekspertyza powinna zawierać wyniki badań, a takich nie ma. Przedstawiciele Zakładu wskazali, iż zgodnie z ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych odbiory częściowe gruntów zrekultywowanych są praktykowane. PAK [...] SA przedłożyła pomiary geodezyjne terenu znajdującego się pod wodą oraz z sprawozdania z badań wody wykonane przez Centrum Badań Jakości Laboratorium Badań Wód i Ścieków w [...]. Badania te potwierdzają dobrą jakość wody w zbiorniku.
Stosownie do art. 22 ust. 2 u.o.g.r.l., Starosta pismem nr [...] z 5 lipca 2022 roku wystąpił do Burmistrza Gminy i Miasta [...] oraz Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] o wydanie opinii o wykonanej rekultywacji gruntów. Dyrektor Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] postanowieniem Nr [...] z 19 lipca 2022 roku wyraził pozytywną opinię w sprawie uznania rekultywacji za zakończoną o kierunku wodnym na przedmiotowych gruntach. Stwierdził, iż obszar jest zalany wodą pomiędzy rzędną 69,45m n.p.m. a rzędną 85m n.p.m. Powierzchnia została obliczona na podstawie obmiaru geodezyjnego wykonanego przez geodetę uprawnionego. Na dzień 30 maja 2022 roku rzędna lustra wody wynosiła 88,43m n.p.m. Skarpy zbiornika porośnięte są roślinnością trawiastą, krzewami oraz drzewami, nie stwierdzono na skarpach procesów osuwiskowych.
Z kolei Burmistrz Gminy i Miasta [...] postanowieniem Nr [...] z 18 lipca 2022 roku negatywnie zaopiniował uznanie rekultywacji gruntów o kierunku wodnym za zakończoną, uzasadniając tym, że rekultywacja gruntów nie może zostać uznana za zakończoną przede wszystkim z uwagi na nieosiągnięcie projektowanej rzędnej zwierciadła wody, tj. 92m n.p.m. Ocena prac rekultywacyjnych będących przedmiotem niniejszego postępowania powinna nastąpić na podstawie niezależnej opinii biegłego. Rekultywacja gruntów w kierunku wodnym jest szczególnym rodzajem rekultywacji, który wymaga dodatkowo specjalistycznej i interdyscyplinarnej wiedzy z zakresu ekohydrologii, hydrobiologii, biochemii, ochrony środowiska, ponieważ ekosystemy wodne, niezależnie od ich genezy należą do jednych z najwrażliwszych na degradację.
Starosta, dokonując oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie rekultywacji przedmiotowych gruntów wziął pod uwagę sporządzone pomiary geodezyjne rzędnej zwierciadła wody, analizy badań laboratoryjnych jakości wody, opinię Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego, który jest organem sprawującym nadzór nad zakładem górniczym, dokonując licznych kontroli w ramach nadzoru nad ruchem zakładu górniczego, jak również stanowisko prof. K.O., który posiada wieloletnie doświadczenie w zakresie rekultywacji gruntów pokopalnianych (liczne prace naukowe na terenie [...] Zagłębia Węgla Brunatnego) stwierdził, iż rekultywacja przedmiotowych gruntów została wykonana prawidłowo. Obecnie zbiornik wodny pełni już rolę zbiornika retencyjnego, który wpływa na lokalny mikroklimat i faunę i pełni już funkcje przyrodnicze, a zgromadzona woda w zbiorniku powoduje odtwarzanie zwierciadeł wód podziemnych dla rejonu, co powoduje pozytywny wpływ na otaczające go środowisko. Dołączoną do protokołu odbioru dokumentacja fotograficzna potwierdza powyższy stan. Gruntom znajdującym się pod wodą została na trwałe nadana nowa forma użytkowania, a obszar zajęty przez zwierciadło wody jest już zbiornikiem wodnym. Wartości przyrodnicze i użytkowe zostały przywrócone gruntom zdewastowanym wyniku działalności górniczej na wnioskowanej powierzchni. Mimo zastrzeżeń Burmistrza Starosta uznał, że ustawa dopuszcza częściowe zakończenie rekultywacji oraz że zgromadzony materiał dowodowy jest wystarczający do wydania decyzji.
Od decyzji Starosty odwołanie wniosła Gmina, zarzucając naruszenie przepisów postępowania art. 7, 8, 9, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. oraz prawa materialnego art. 4 pkt 18, 22 ust. 1 pkt 4, 28 ust. 5 u.o.g.r.l. poprzez niedokładne ustalenie stanu faktycznego, brak rzetelnej oceny stateczności skarp, uznanie rekultywacji za zakończoną mimo nieosiągnięcia docelowych parametrów zbiornika oraz pominięcie obowiązku uzyskania dwóch opinii rzeczoznawców.
Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 29 lipca 2025 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Starosty [...] z dnia 28 września 2022 roku, znak: [...], w przedmiocie uznania za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 165,3419ha, położonych na terenie Gmina: [...].
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że przedmiotem kontroli odwoławczej jest legalność i prawidłowość tej konkretnej decyzji, wydanej na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 4 u.o.g.r.l., a nie ocena całego procesu likwidacji kopalni ani docelowego zagospodarowania całego wyrobiska. Kolegium podkreśliło, że rekultywacja gruntów, zgodnie z art. 20 ust. 3 i 4 u.o.g.r.l., może być prowadzona i kończona etapami, w miarę jak grunty stają się zbędne do prowadzenia działalności górniczej, co oznacza dopuszczalność uznania rekultywacji za zakończoną jedynie w odniesieniu do części terenu objętego pierwotnymi decyzjami rekultywacyjnymi.
Kolegium wskazało, że niniejsze postępowanie odnosi się do rekultywacji gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 165,3419ha - rzędna zwierciadła wody pomiędzy 69,45 m. n.p.m., a 85 m n.p.m.
Jednocześnie, w dniu 14 kwietnia 2025 roku Starosta [...] wydał decyzję o uznaniu za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 102,8519 ha, położonych na terenie Gmina, przy rzędnej 92 m n.p.m. (znak: [...]) - utrzymaną w mocy rozstrzygnięciem Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 czerwca 2025 roku (Nr [...]). Kolegium wskazało, że obowiązujące przepisy prawne (u.o.g.r.l. oraz prawo geologiczne i górnicze) rozdzielają etap rekultywacji od zagospodarowania. Za przeprowadzenie rekultywacji odpowiedzialny jest podmiot, który spowodował utratę wartości terenu lub obiektu, np. przedsiębiorca górniczy. Natomiast zagospodarowanie jest dobrowolne i leży w gestii przyszłego użytkownika zrekultywowanego terenu, którym najczęściej jest gmina lub inwestor prywatny. Na okoliczność tę wskazuje rozróżnienie pomiędzy definicją rekultywacji gruntów (art. 4 pkt 18 ustawy) oraz ich zagospodarowania - jest to rolnicze, leśne lub inne użytkowanie gruntów zrekultywowanych (art. 4 pkt 19 ustawy). W procesie rekultywacji wszystkie opisane wyżej właściwości (art. 4 pkt 18 u.o.g.r.l. w zw. z przepisami prawa geologicznego i górniczego) świadczące o braku przydatności gruntów dla danego kierunku powinny zostać naprawione. Podkreślono, że w żadnym z dokumentów zawartych w aktach sprawy nie wskazano, by grunty wymienione we wniosku - będące przedmiotem omawianej sprawy — nadal nosiły cechy zdewastowania wskutek działalności górniczej.
SKO wskazało, że rekultywację prowadzi się na podstawie Dokumentacji rekultywacyjnej zatwierdzonej przez Kierownika Ruchu Zakładu Górniczego. Plan ruchu likwidowanego Zakładu Górniczego [...] zatwierdzony został decyzją Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] Nr [...] z dnia 9 grudnia 2015 roku. Zarządzeniem Nr [...] Kierownika Ruchu Zakładu Górniczego PAK [...] SA została zatwierdzona i wprowadzona do stosowania Dokumentacja-Rekultywacji dla likwidowanego zakładu Górniczego [...]. W Dokumentacji określono między innymi podstawowe parametry przyszłego akwenu oraz harmonogram działań dla zbiornika "[...]", który po osiągnięciu docelowej rzędnej zwierciadła wody 92,00 m n.p.m. ma posiadać powierzchnię 522,00 ha.
Kolegium stwierdziło, że dopuszczalne jest wystąpienie z wnioskiem i uzyskanie decyzji uznającej rekultywację za zakończoną na danym terenie (w omawianej sprawie na części terenu zbiornika wodnego), a następnie - po pewnym czasie - wystąpienie z kolejnym wnioskiem i uzyskanie decyzji uznającej rekultywację za zakończoną na kolejnym terenie.
Kolegium odwołało się również do wydanej decyzji Starosty [...] z dnia 8 marca 2021 roku, znak: [...], utrzymanej w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 28 stycznia 2022 roku (Nr [...]), a dotyczącej uznania rekultywacji za zakończoną o kierunku wodnym o powierzchni 242,1941 ha, przy rzędnej zwierciadła wody 69,45 m n.p.m., do akt sprawy przedłożono Ekspertyzę stateczności skarp i zboczy z dnia 31 października 2018 roku, opracowaną przez Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy w [...], której celem była analiza stateczności skarp projektowanego wodnego zbiornika [...] w [...]. W Ekspertyzie granice odkrywki, lokalizacje archiwalnych otworów badawczych oraz studni odwadniających przyjęto z podkładów cyfrowych dostarczonych przez Kopalnię, obliczenia stateczności wykonano dla geometrii skarp pomierzonych przez Kopalnię i zweryfikowanych przez PIG-PIB podczas prac terenowych we wrześniu 2018 roku. Model budowy geologicznej wykorzystany do obliczeń stateczności zaktualizowano o wykonane na potrzeby niniejszego opracowania wiercenia, sondowania dynamiczne, badania geofizyczne oraz laboratoryjne. W chwili sporządzania Ekspertyzy woda w zbiorniku była na poziomie 65m n.p.m., tj. ok. 30m powyżej dna odkrywki. Na potrzeby opracowania w ramach badań terenowych wykonano 5 profili geofizycznych metodą tomografii elektrooporowej (ERT), profile sejsmiczne, 10 otworów badawczych o głębokości do 2 m oraz 9 sondowań dynamicznych sondą DPH o głębokości od 10,5 do 15m. Podczas wierceń pobrano 32 próbki gruntów do badań w laboratorium, gdzie wykonano badania w zgodzie z normą PN-B- 04481:1988. Dla wszystkich próbek wykonano analizę makroskopową oraz oznaczenie wilgotności naturalnej, dla 12 próbek wykonano analizę areometryczną oraz oznaczenie konsystencji. Dla trzech próbek wykonano badania wytrzymałościowe. Prace analityczne wykonane w ramach opracowania obejmowały określenie w trakcie napełniania zbiornika przy wysokości słupa wody powyżej 35m powyżej dna odkrywki (rzędna 70m n.p.m.); przy wysokości słupa wody 45m powyżej dna odkrywki (rzędna 80m n.p.m.); przy wysokości słupa wody 57m (rzędna 92m n.p.m.). Stwierdzono, że w wyniku zalewania zbiornika nie odnotowano dotychczas problemów związanych z podtopieniami, zalaniami terenów w strefie przylegającej do zbiornika czy występowaniem osuwisk w strefie skarp. W pkt. 10 Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy zawarto analizę stateczności skarp zbiornika [...]. Obliczenia przeprowadzono w 12 przekrojach obliczeniowych, a w związku z trwającym napełnianiem zbiornika przyjęto schemat analiz stateczności względem wypełnienia zbiornika [...] wodą do rzędnej: ok. 70m n.p.m., 80m n.p.m. oraz 92m n.p.m. Uzyskane wyniki wykazały, że we wszystkich analizowanych wariantach morfologii oraz warunków wodnych zarówno dla gruntów rodzimych, jak i gruntów zwałowych stateczność globalna skarpy jest zapewniona. Należy zaznaczyć, że możliwe lokalne niewielkie formy utraty stateczności, zwłaszcza w dolnej części skarpy poddawanej procesom erozji (w tym abrazji) na etapie wypełniania zbiornika są zjawiskiem naturalnym, kształtującym przyszłe skarpy zbiornika wodnego i niezagrażającym stateczności całej skarpy. Z przeprowadzonych badań i obliczeń wynika, że po napełnieniu zbiornika do rzędnej 92m n.p.m. lokalna stateczność jest zachowana. Szczegółową ocenę stateczności przeprowadzono na podstawie: archiwalnych wyników badań terenowych (wizji terenowej, sondowań, wierceń badawczych z opracowań archiwalnych); archiwalnych wyników badań laboratoryjnych, wykonanych na pobranych próbkach gruntów wskazujących na rodzaj gruntu i jego stan z opracowań archiwalnych; wyników badań terenowych i laboratoryjnych wykonanych na potrzeby niniejszego opracowania; przyjętych do obliczeń wartości parametrów cp i c, dla wydzielonych warstw gruntów; modelu geologicznego dla zbiornika [...], w oparciu o wyznaczone warstwy geologiczno-inżynierskie i rozpoznane warunki hydrogeologiczne; obliczeń modelowych współczynnika stateczności skarp, w obliczeniach uwzględniono obecne warunki geologiczno-inżynierskie masywu gruntowego i skarpy oraz warunki prognozowane w trakcie napełniania i po napełnieniu zbiornika [...]; wartości współczynnika stateczności dla skarpy statecznej, tj. na poziomie SfdoP=1,3 wg Instrukcja [...] Ocena stateczności skarp i zboczy; geometrii skarp, zgodnej z danymi uzyskanymi i przeprowadzonymi w ramach ekspertyzy pomiarami geodezyjnymi. Zgodnie z tezami Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy, w wyniku zalewania zbiornika nie odnotowano dotychczas problemów związanych z podtopieniami, zalaniami terenów w strefie przylegającej do zbiornika czy występowaniem osuwisk w strefie skarp. W pkt. 10 Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy zawarto analizę stateczności skarp zbiornika [...]. Obliczenia przeprowadzono w 12 przekrojach obliczeniowych, a w związku z trwającym napełnianiem zbiornika przyjęto schemat analiz stateczności względem wypełnienia zbiornika [...] wodą do rzędnej: ok. 70m n.p.m., 80m n.p.m. oraz 92m n.p.m. Dla każdego wariantu obliczeniowego analizowano stateczność całej skarpy oraz stateczność małych skarp pozostałych pomiędzy istniejącą półką bezpieczeństwa lub jej fragmentami. Stateczność całej skarpy została policzona z uwzględnieniem dwóch typów powierzchni poślizgu, powierzchni poślizgu kulistej (circular) oraz niekulistej (non-circular), określaną również jako łamaną. Analizowane przekroje obliczeniowe są zlokalizowane w odstępach od ok. 200m do ok. 400m w części wschodniej i zachodniej odkrywki (grunty rodzime); dodatkowo wykonano dwa przekroje obliczeniowe dla południowej części odkrywki, w której skarpy zostały zbudowane z gruntów zwałowanych (są to przekroje 11 oraz 12). Uzyskane wyniki wykazały, że we wszystkich analizowanych wariantach morfologii oraz warunków wodnych zarówno dla gruntów rodzimych, jak i gruntów zwałowanych stateczność globalna skarpy jest zapewniona. Zapas bezpieczeństwa jest wystarczający, gdyż generalnie wartości współczynnika stateczności na analizowanych etapach wypełnienia zbiornika [...], są wyższe od SF>1,3. Jedynie w przekroju 11. w całości zbudowanego z gruntów zwałowanych, wartości współczynnika stateczności SF podczas napełniania zbiornika wynoszą od 1,18 do 1,28 dla niecylindrycznych powierzchni poślizgu. Uzyskane wartości współczynnika stateczności odnoszą się wyłącznie do ewentualnych niewielkich osunięć obejmujących dolne fragmenty skarpy. Mając na uwadze niewielkie nachylenie całej skarpy (1:13,3) w rejonie przekrojów obliczeniowych 11 i 12 (skarpy zbudowane w całości z gruntów zwałowanych), wystąpienie osuwiska obejmującego swym zasięgiem całą skarpę jest bardzo mało prawdopodobne. Oznacza to, że zjawiska osuwiskowe mogą wystąpić jedynie w przypadku ekstremalnie niekorzystnych warunków pogodowych (np. ekstremalne opady) bądź nieprawidłowej eksploatacji zbiornika. Dla wszystkich przekrojów minimalna wartość współczynnika bezpieczeństwa SP przy pełnym napełnieniu zbiornika jest większa od 1,63, a dla większości przekrojów obliczeniowych jest ona większa od 2,00. Przy założeniu prawidłowej eksploatacji zbiornika i uwzględnieniu jego antropogenicznego pochodzenia oraz przy braku występowania skrajnych zjawisk pogodowych i sejsmicznych zbocza zbiornika można uznać za stateczne. Z kolei uzyskane wyniki dla małych skarp (stateczność lokalna) zarówno dla skarp zbudowanych z gruntów rodzimych, jak i zwałowanych wykazały, że w znacznej części przekrojów obliczeniowych nie ma wystarczającego zapasu stateczności podczas napełnienia zbiornika [...]. Wartości współczynnika stateczności wraz z przyrostem słupa wody w odkrywce rosną. Możliwe są lokalne osunięcia w rejonie dolnych skarp, w szczególności w przekrojach obliczeniowych 4, 5 i 11. W podsumowaniu zauważono, że brak niekorzystnych procesów na skarpach zbiornika wskazuje, że nachylenia skarp wykonane podczas rekultywacji zostały zaprojektowane prawidłowo. Zwrócono także uwagę, że analizy przeprowadzone dla przekroju obliczeniowego 11 wykazały, że na etapie napełniania zbiornika współczynnik stateczności SF może być lokalnie mniejszy od SF - 1,3, co wskazuje, że globalna stateczność skarp jest zapewniona, ale zapas bezpieczeństwa może być ograniczony. Najniższe wartości współczynnika stateczności otrzymano dla etapu napełnienia odkrywki wodą do rzędnej ok. 70m n.p.m., zwłaszcza w przekroju 11. Obliczenia stateczności lokalnej, dla niewielkich skarp zbudowanych z gruntów zwałowanych, wykazały możliwość występowania płytkich, powierzchniowych form utraty stateczności, zwłaszcza w przekrojach obliczeniowych 4, 5 i 11. Globalna stateczność tych skarp nie jest zagrożona, jednak przy zalewaniu zbiornika zaleca się zachować ostrożność podczas poruszania się w okolicach lokalizacji tych przekrojów. Po jego napełnieniu lokalna stateczność jest zagrożona jedynie w przekroju 5 i dotyczy dolnej części skarpy. Górna część skarp we wszystkich analizowanych przekrojach obliczeniowych wskazuje wyniki SF>1,3, co świadczy o wystarczającym zapasie bezpieczeństwa. Zalecane jest napełnienie zbiornika w jak najkrótszym czasie. Innymi słowy, z Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy płynie wniosek o zachowaniu stateczności badanych skarp w globalnym ujęciu, a wobec lokalnej stateczności - o możliwości osunięcia w rejonie jednostkowych skarp, przy czym istotne znaczenie ma poziom napełnienia zbiornika wodą.
Kolegium powołało się na wyrok WSA w Poznaniu w sprawie o sygn. akt II SA/Po 762/23 odnoszący się do uznania za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym dla gruntów likwidowanego wyrobiska o pow. o powierzchni 242,1941 ha (pierwszy wniosek PAK [...] SA w sprawie rekultywacji tego terenu), Ekspertyza stateczności skarp i zboczy projektowanego zbiornika wodnego [...], opracowana przez Państwowy Instytut Geologiczno-Państwowy Instytut Badawczy w [...] wskazywała, że lokalna stateczność skarp i zboczy projektowanego zbiornika jest zachowana. Uzyskane w powyższej ekspertyzie wyniki wykazały, że we wszystkich analizowanych wariantach morfologii oraz warunków wodnych zarówno dla gruntów rodzimych, jak i gruntów zwałowych stateczność globalna skarpy jest zapewniona. Należało zaznaczyć, że możliwe lokalne niewielkie formy utraty stateczności, zwłaszcza w dolnej części skarpy poddawanej procesom erozji (w tym abrazji) na etapie wypełniania zbiornika są zjawiskiem naturalnym, kształtującym przyszłe skarpy zbiornika wodnego i niezagrażającym stateczności całej skarpy.
W zakresie przedmiotowego zbiornika posiłkowano się nadto opinią dotyczącą oceny prawidłowości wykonanych prac rekultywacyjnych w wyrobisku końcowym likwidowanego Zakładu Górniczego [...], sporządzoną przez prof. dr hab. inż. M. G. oraz dr hab. inż. K. O. z Uniwersytetu w [...] Katedra Gleboznawstwa i Rekultywacji Pracownia Rekultywacji. W dokumencie tym odniesiono się do ww. Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy jako dowodu na pozytywną ocenę prac rekultywacyjnych. Podkreślono, że chociaż w toku postępowania pojawiła się konieczność likwidacji przez Kopalnię znajdujących się na skarpach wąwozów i urwisk, co nie było przedmiotem odbioru prac rekultywacyjnych, to usterki te i tak usunięto. W dniu 28 listopada 2019 roku autorzy Oceny prawidłowości wykonanych prac rekultywacyjnych podtrzymali swoje wcześniejsze stanowisko. Tym razem zaznaczyli, że skarpy zostały uformowane o nachyleniu zgodnym z normą PN-G 07800:2002. Skarpy wschodnia i zachodnia zbiornika są podparte wałem, a ich nachylenie waha się od 1:9,3 do 1:6,3 dla skarpy wschodniej oraz od 1:7,81 do 1:6,6 dla skarpy zachodniej. Skarpa północna i południowa zbudowane z gruntów zwałowych mają generalne nachylenie 1:9,8 (północna) oraz 1:13,3 (południowo-wschodnia). Z Dokumentacji rekultywacji wynika, że dolne fragmenty skarp ze względu na bezpieczeństwo pracy, zostały tylko częściowo wyprofilowane. Od 2013 roku Kopalnia przystąpiła również do przeciwerozyjnej obudowy skarp przewidzianych do późniejszego zalania oraz nasadzeń drzew i krzewów na skarpie powyżej projektowanej rzędnej zwierciadła wody w zbiorniku. Wykonana obudowa biologiczna skarp przeznaczonych do zalania, jak również tych nadwodnych, generalnie zabezpiecza te skarpy przed zjawiskiem erozyjnym. Co nie oznacza, że podczas ekstremalnych zjawisk pogodowych, a szczególnie deszczy nawalnych, takie zjawiska nie zachodzą. Podczas trzykrotnych wizji terenowych związanych z komisyjną oceną prac rekultywacyjnych, tylko w ostatnim terminie skutków erozji na skarpach przeznaczonych do zalania nie stwierdzono. W poprzednich dwóch były one widoczne, jednak Kopalnia każdorazowo je likwidowała. Zaznaczyć należy, że zjawiska te odbywały się na terenie, który nie był przeznaczony do oceny prac rekultywacyjnych. Wyprofilowanie skarp nie budziło również nigdy zastrzeżeń Okręgowego Urzędu Górniczego, którzy są specjalistami z tej dziedziny i w ich kwestii jest nadzór nad sferą rekultywacji technicznej. W przekonaniu autorów Oceny prawidłowości wykonanych prac rekultywacyjnych, rekultywacja zalanego fragmentu wyrobiska końcowego [...] na obecnym etapie została wykonana prawidłowo.
W przedłożonym przez wnioskodawcę dokumencie "Raport etapowy z realizacji umowy nr [...] z dnia 23 kwietnia 2024" (załączony do pisma z dnia 26 maja 2025 roku) podniesiono, że prace rekultywacyjne w wyrobisku końcowym [...] rozpoczęto w październiku 2013 roku. Rozpoczęły się one od formowania skarp o nachyleniu zgodnym z Normą PN-G 07800:2002. Skarpy wschodnia i zachodnia zbiornika podparte są zwałem a ich nachylenie waha się od 1:9,3 do 1:6,3 dla skarpy wschodniej oraz od 1:7,81 do 1:6,6 dla skarpy zachodniej. Skarpa północna i południowa, zbudowane z gruntów zwałowych, mają generalne nachylenie 1:9,8 (północna) oraz 1:13,3 (południowo-wschodnia). Dolne fragmenty skarp ze względu na bezpieczeństwo pracy zostały tylko częściowo wyprofilowane. Od 2013 roku Kopalnia przystąpiła również do przeciwerozyjnej obudowy skarp przewidzianych do późniejszego zalania oraz nasadzeń drzew i krzewów na skarpie powyżej projektowanej rzędnej zwierciadła wody w zbiorniku.
Kolegium zwróciło również uwagę, że w dokumencie: Badania hydrobiologiczne Zbiornika [...] "Raport końcowy" z grudnia 2022 roku, sporządzonym przez dr inż. J. G., dr inż. W. A., mgr inż. S. R. oraz dr inż. M. U. - załączonym do akt sprawy w związku z pismem Wnioskodawcy z dnia 26 maja 2025 roku - podniesiono m.in., że w połowie czerwca 2022 roku w zbiorniku zaznaczyła się wyraźnie pionowa stratyfikacja termiczna, czyli podział na trzy warstwy o odmiennej temperaturze. Epilimnion - powierzchniowa, najcieplejsza warstwa wody - sięgał do głębokości ok. 4m. Temperatura przy powierzchni nie przekraczała 20°C; poniżej rozpoczynał się metalimnion, czyli warstwa przejściowa charakteryzująca się gwałtownym spadkiem temperatury. Poniżej 12m głębokości zalegała warstwa o ustabilizowanej, najniższej temperaturze zwana hypolimnionem. Temperatura dolnej strefy hypolimnionu oscylowała wokół 5°C. Warunki tlenowe w całym słupie wody należy uznać za bardzo dobre. W kolejnych miesiącach letnich notowano postępujące rozwarstwienie wód, wraz z pogłębianiem warstwy epilimnionu. Wraz z postępującą stratyfikacją pogłębiał się przejściowy deficyt tlenu w metalimnionie, osiągając we wrześniu minimum na poziomie lmg02/l. W końcu października nadal obserwowano rozwarstwienie termiczne, jednak nie było ono tak wyraźne jak w poprzednich miesiącach. Zbiornik [...] pod względem termiki i warunków tlenowych zbliżony jest do naturalnych jezior mezotroficznych. Dwukrotne mieszanie wody oraz wykształcenie latem trzech warstw pozwalają zaliczyć badany zbiornik do stratyfikowanych, dimiktycznych. Znaczna objętość hypolimnionu oraz niska temperatura tej warstwy są z pewnością korzystnymi cechami, ograniczającymi produktywność zbiornika, a tym samym zmniejszającymi jego podatność na degradację. Warunki tlenowe w głębokich warstwach akwenu są odpowiednie nawet dla wymagających organizmów. Wartości parametrów, takich jak widzialność krążka Secchiego, konduktywność, zawartość chlorofilu a, stężenie fosforu i azotu, wyraźnie wskazują na podwyższoną produktywność zbiornika. Wykonane analizy chemiczne nie wykazały podwyższonych stężeń metali w warstwie przy dennej, również wartości wskaźników zasolenia (chlorki i siarczany) mieściły się w normie dla wód powierzchniowych. Pomiary pH przy dnie nie wykazały zakwaszenia wody, otrzymane wartości wskazują na odczyn obojętny lub lekko zasadowy. Na podstawie otrzymanych wyników można wnioskować, że w zbiorniku nie dochodzi do wymywania metali ciężkich na skutek kwaśnego drenażu górniczego. W badanym zbiorniku oznaczono 13 gatunków makrofitów, w tym 3 gatunki roślin wynurzonych (helofitów), 7 o liściach zanurzonych (elodeidów), 1 o liściach pływających zakorzeniony w dnie (nimfeidy) i 2 o liściach pływających, nie zakorzenione (pleustofity). Najczęstszym gatunkiem była trzcina pospolita, wyrastająca ponad wodę z głębokości nawet 4m. Gatunkami szczególnie cennymi, o wysokich wymaganiach środowiskowych są ramienice. W badanym zbiorniku stwierdzono występowanie w niewielkich zagęszczeniach trzech gatunków ramienic. Podczas przeprowadzonych jesienią badań oznaczono 9 taksonów bentosu, należących do sześciu większych grup systematycznych; były to larwy muchówek z rodziny ochotkowatych, ślimaki oraz jętki z rodziny Caenidae oraz chruściki z rodziny Polycentropodidae. Odłowy przeprowadzone w czerwcu i wrześniu 2022 roku pozwalają na wstępną charakterystykę ichtiocenozy. Podczas prac terenowych pozyskano 2414 osobników ryb, o łącznej biomasie 82,73kg. Przed rozpoczęciem napełniania zbiornika, dno oraz stoki niecki zostały w odpowiedni sposób zabezpieczone i wyprofilowane, dzięki czemu morfometria akwenu jest urozmaicona, zapewniając organizmom liczne mikrosiedliska. Badania wybranych zespołów ekologicznych wykazały obecność najważniejszych grup organizmów oraz postępujący proces rozwoju biocenozy. Sukcesja roślin przebiega w kierunku jezior ramienicowych, o czym może świadczyć występowanie trzech gatunków z grupy ramienic. Są to siedliska szczególnie cenne przyrodniczo. W ichtiofaunie zbiornika stwierdzono wstępowanie wszystkich grup troficznych, przy zachowaniu odpowiedniej proporcji gatunków drapieżnych i niedrapieżnych.
Za wyrokiem WSA o sygn. akt II SA/Po 762/23 Kolegium wskazało, że częściowy proces rekultywacji uznać należało za zakończony - omawianym terenom nadano lub przywrócono bowiem wartości użytkowe lub przyrodnicze.
W świetle powyższego, zagadnienie stateczności skarp zbiornika nie budzi wątpliwości organu odwoławczego, omawianym terenom nadano lub przywrócono bowiem wartości użytkowe lub przyrodnicze.
Nie można również nie odnotować ponownie, że w dniu 14 kwietnia 2025 roku Starosta [...] zadecydował o uznaniu za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 102,8519ha, położonych na terenie Gmina, na działkach o nr ew.: [...], w obrębie miasta [...], [...], w obrębie [...], [...] w obrębie [...], Gmina. W dniu 10 czerwca 2025 roku Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Starosty [...] z dnia 14 kwietnia 2025 roku, znak: [...], w przedmiocie uznania za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 102,8519 ha, położonych na terenie Gminy. Projektowany poziom zwierciadła wody w zbiorniku zostaLosiągniętyrtj. 92,00m n.p.m. Organowi II instancji jest zatem wiadomym z urzędu, że w przywołanej sprawie znak: [...] w związku z osiągnięciem poziomu docelowego zwierciadła wody, tj. 92,00 m n.p.m. w zbiorniku, w dniu 5 lutego 2025 roku PAK [...] SA wniosła o przeprowadzenie oględzin gruntów objętych wnioskiem o uznanie rekultywacji za zakończoną o kierunku wodnym, dla powierzchni 102,'8519 ha. W dniu 18 lutego 2025 roku przeprowadzono oględziny przedmiotowych gruntów. W oględzinach uczestniczyli: prof. UPP dr hab. inż. K. O. z Uniwersytetu w [...] Katedry Gleboznawstwa i Rekultywacji, przedstawiciel Okręgowego Urzędu Górniczego w [...], przedstawiciele Urzędu i Gminy Miasta [...], przedstawiciele PAK [...] S.A. oraz przedstawiciele Starostwa Powiatowego w [...]. Poziom lustra wody w zbiorniku w dniu odbioru wyniósł 92,05 m n.p.m. (odczyt z urządzenia geodezyjnego). Kopalnia na bieżąco monitoruje zbiornik. W przypadku występujących zjawisk erozyjnych są wykonywane zabiegi likwidacyjne erozję, m.in. skarpy od strony wschodniej uzupełniane są narzutem kamiennym.
Z materiału dowodowego zawartego w aktach sprawy wynika więc, że rekultywacja w kierunku wodnym prowadzona była prawidłowo, umożliwiając dokonanie odbioru wykonanych prac rekultywacyjnych na części działek oznaczonych we wniosku.
Wbrew argumentacji odwołania, art. 28 ust. 5 u.o.g.r.l., który przewiduje, że rozmiar ograniczenia wartości użytkowych gruntów ustala się na podstawie dwóch odrębnych opinii rzeczoznawców, nie ma zastosowania do postępowania o uznanie rekultywacji za zakończoną. Jak wynika z art. 22 ust. 1 pkt 1 wymienionej ustawy na podstawie opinii, o których mowa w art. 28 ust. 5, organ wydaje decyzję określającą stopień ograniczenia lub utraty wartości użytkowych gruntów. Co do innych decyzji przewidzianych w sprawach rekultywacji i zagospodarowania, w tym co do decyzji o uznanie rekultywacji za zakończoną art. 22 u.o.g.r.l., który ma zastosowanie w sprawie, nie odwołuje się do art. 28 ust. 5 (por. wyrok NSAz dnia 17 listopada 2006 roku, sygn. akt IIOSK 1388/05, oraz wyrok NSA z dnia 19 lutego 2016 roku, sygn. akt II OSK 1518/14, dostępne: orzeczenia.nsa.gov.pl). Kolegium nie znalazło podstaw do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, ewentualnie dwóch biegłych w oparciu o art. 22 ust. 1 pkt 4 u.o.g.r.l.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu Gmina reprezentowana przez radcę prawnego zaskarżyła w całości decyzję Kolegium i wniosła o jej uchylenie i podniosła zarzuty naruszenia:
1. art. 77 § 1, art. 7 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niedokładne i nierzetelne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy oraz niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego;
2. art. 107 § 3 w zw. z art. 8 i art. 9 k.p.a. poprzez brak właściwego uzasadnienia zaskarżonej decyzji.
3. art. 4 pkt 18 u.o.g.r.l. poprzez uznanie, że w sprawie doszło do przywrócenia przedmiotowym gruntom wartości, które są niezbędne do uznania ich za zrekultywowane;
4. art. 22 ust. 1 pkt 4 w zw. art. 28 ust. 5 u.o.g.r.l. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przy wydawaniu decyzji w przedmiocie zakończenia rekultywacji organ nie ma obowiązku uzyskania dwóch opinii rzeczoznawców, mimo że literalna wykładnia tego przepisu wskazuje, że przy wydawaniu każdej decyzji w oparciu o art. 22 ust. 1 u.o.g.r.l. organ ma obowiązek je uzyskać.
Skarżąca Gmina podtrzymała stanowisko, że w sprawie organ winien wezwać biegłego celem sporządzenia opinii z uwagi na rozmiar inwestycji i skali robót związanych z rekultywacją techniczną i biologiczną tego terenu. Zdaniem Gminy organ nie odniósł się do podnoszonej w odwołaniu kwestii wahań poziomu wód w zbiorniku., a to z kolei świadczy o tym że nie zakończono rekultywacji i doszło do naruszenia art. 4 pkt 18 u.o.g.r.l.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
W piśmie procesowym z dnia 23 października 2025 r. Pak [...] S.A. wniosła o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej również jako: "p.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Starosty [...] o uznaniu za zakończoną rekultywację gruntów o kierunku wodnym na części terenów pogórniczych zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...], na powierzchni 165, 3419 ha, położonych na terenie Gminy.
Podstawę materialnoprawną zapadłych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 3 lutego 1995 roku o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 82; w tekście przywoływane jako: u.o.g.r.l.).
W myśl art. 4 ust. 18 u.o.g.r.l., przez rekultywację gruntów rozumie się nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg.
Wynikający z ustawy bezwzględny obowiązek rekultywacji, skonkretyzowany w decyzji administracyjnej, ma charakter publicznoprawny i stanowi realizację zasady bezpieczeństwa ekologicznego i ochrony środowiska wynikającej z art. 74 ust. 1 i 2 Konstytucji RP (por. wyrok WSA w Lublinie z 26 kwietnia 2019 r., I SA/Lu 1/19). Rekultywację i zagospodarowanie gruntów planuje się, projektuje i realizuje na wszystkich etapach działalności przemysłowej (art. 20 ust. 3 u.o.g.r.l). Rekultywację gruntów prowadzi się w miarę jak grunty te stają się zbędne całkowicie, częściowo lub na określony czas do prowadzenia działalności przemysłowej oraz kończy się w terminie do 5 lat od zaprzestania tej działalności (art. 20 ust. 4 u.o.g.r.l.). Natomiast, decyzje w sprawach rekultywacji i zagospodarowania określają m.in. uznanie rekultywacji gruntów za zakończoną. W przywołanych sprawach, decyzję wydaje starosta, po zasięgnięciu opinii dyrektora właściwego terenowi okręgowego urzędu górniczego - w odniesieniu do działalności górniczej - oraz wójta (art. 22 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 2 pkt 1 i 3 u.o.g.r.l.).
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. z 2020 roku, poz. 1064; dalej: prawo geologiczne i górnicze), w przypadku likwidacji zakładu górniczego, w całości lub w części, przedsiębiorca jest obowiązany przedsięwziąć niezbędne środki w celu ochrony środowiska oraz rekultywacji gruntów po działalności górniczej (art. 129 ust. 1 pkt 5 ustawy). Do rekultywacji gruntów, o których mowa w ust. 1 pkt 5, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 3 lutego 1995 roku o ochronie gruntów rolnych i leśnych - art. 129 ust. 2. W oparciu o art. 129 ust. 4, plan ruchu likwidowanego zakładu górniczego lub jego oznaczonej części określa również sposób wykonania obowiązków, o których mowa w ust. 1.
Wobec powyższego w pierwszej kolejności wskazać należy, iż dla przedmiotowych gruntów zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego Gminy (uchwała Nr [...] Rady Miejskiej w [...] z dnia 10 sierpnia 2007 r.) oraz zgodnie z decyzją Starosty [...] Nr [...] z 18 stycznia 2002 r. zmienioną decyzją nr [...] z 29 września 2008 r. został ustalony wodny kierunek rekultywacji, co jest okolicznością bezsporną.
Ponadto należy mieć na uwadze, iż plan ruchu likwidowanego zakładu górniczego [...] zatwierdzony został decyzją Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w [...] Nr [...] z 9 grudnia 2015 r.
Odnosząc się natomiast do samego faktu wykonania rekultywacji Sąd uznał, iż z przeprowadzonego przez organy postępowania dowodowego wynika, że prace rekultywacyjne na terenie objętym wnioskiem należy uznać za prawidłowe.
Sąd podziela stanowisko organów, iż biorąc pod uwagę przepis art. 4 ust. 18 u.o.g.r.l., a także materiał zgromadzony w sprawie należy uznać, że zbiornik w formie wnioskowanej do uznania rekultywacji za zakończoną, tj. w zakresie powierzchni gruntów 165, 3419 ha, odzyskał wartości użytkowe. Tereny poddane procesowi rekultywacji zostały bowiem pokryte wodami w sposób trwały i nieodwracalny i stanowią obecnie zbiornik retencyjny. Co więcej, przedmiotowym terenom przywrócono wartość przyrodniczą, na co wskazuje wspomniany wyżej dokument "Badania hydrobiologiczne zbiornika [...] - raport końcowy".
Materiały znajdujące się w aktach potwierdzają, iż względem gruntów położonych na działkach nr: [...] Gmina, dopełniono takich obowiązków jak ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych wody oraz umocnienie skarp. W tym aspekcie wskazuje się, że wykonano rekultywację techniczną (profilowanie i plantowanie skarp), jak również obudowę biologiczną.
W tym miejscu należy wskazać, iż już w wyroku z dnia 11 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Po 762/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podzielił stanowisko organów o uznaniu rekultywacji za zakończoną o kierunku wodnym o powierzchni 242,1941 ha przy rzędnej zwierciadła wody 69,45 m n.p.m.
Ponadto należy mieć na względzie, iż Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 grudnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1753/24 oddalił skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Poznaniu.
Sąd ma na uwadze, iż przedmiotowa decyzji dotyczy kolejnego etapu rekultywacji, to nie może jednak uiść uwadze, że skoro na wcześniejszych etapach mieliśmy już do czynienia z rekultywacją w rozumieniu ww. przepisów, to nie można uznać, iż obecnie proces ten uległ zmianie.
Abstrahując jednak od powyższego zwrócić należy uwagę, iż dokumenty którymi dysponował Sąd jednoznacznie potwierdzają, że dokonano rekultywacji technicznej.
W niniejszej sprawie wbrew zarzutom strony skarżącej zapewniona została stateczność zbocza zbiornika, co wynika z dokumentu "Ekspertyza stateczności skarp i zboczy projektowanego zbiornika wodnego [...]", opracowana przez Państwowy Instytut Geologiczno-Państwowy Instytut Badawczy w [...]. W powyższej ekspertyzie wskazano, iż obliczenia stateczności wykonano dla geometrii skarp pomierzonych przez Kopalnię i zweryfikowanych przez PIG-PIB podczas prac terenowych we wrześniu 2018 roku. Model budowy geologicznej wykorzystany do obliczeń stateczności zaktualizowano o wykonane na potrzeby niniejszego opracowania wiercenia, sondowania dynamiczne, badania geofizyczne oraz laboratoryjne. Na potrzeby omawianego opracowania w ramach badań terenowych wykonano 5 profili geofizycznych metodą tomografii elektrooporowej (ERT), profile sejsmiczne, 10 otworów badawczych o głębokości do 2 m oraz 9 sondowań dynamicznych sondą DPH o głębokości od 10,5 do 15m. Podczas wierceń pobrano 32 próbki gruntów do badań w laboratorium, gdzie wykonano badania w zgodzie z normą PN-B-04481:1988. Dla wszystkich próbek wykonano analizę makroskopową oraz oznaczenie wilgotności naturalnej, dla 12 próbek wykonano analizę areometryczną oraz oznaczenie konsystencji. Dla trzech próbek wykonano badania wytrzymałościowe. Prace analityczne wykonane w ramach opracowania obejmowały określenie w trakcie napełniania zbiornika przy wysokości słupa wody powyżej 35m powyżej dna odkrywki (rzędna 70m n.p.m.); przy wysokości słupa wody 45m powyżej dna odkrywki (rzędna 80m n.p.m.); przy wysokości słupa wody 57m (rzędna 92m n.p.m.). Stwierdzono, że w wyniku zalewania zbiornika nie odnotowano dotychczas problemów związanych z podtopieniami, zalaniami terenów w strefie przylegającej do zbiornika czy występowaniem osuwisk w strefie skarp. W pkt. 10 Ekspertyzy stateczności skarp i zboczy zawarto analizę stateczności skarp zbiornika [...]. Obliczenia przeprowadzono w 12 przekrojach obliczeniowych, a w związku z trwającym napełnianiem zbiornika przyjęto schemat analiz stateczności względem wypełnienia zbiornika [...] wodą do rzędnej: ok. 70m n.p.m., 80m n.p.m. oraz 92m n.p.m. Uzyskane wyniki wykazały, że we wszystkich analizowanych wariantach morfologii oraz warunków wodnych zarówno dla gruntów rodzimych, jak i gruntów zwałowych stateczność globalna skarpy jest zapewniona. Należy zaznaczyć, że możliwe lokalne niewielkie formy utraty stateczności, zwłaszcza w dolnej części skarpy poddawanej procesom erozji (w tym abrazji) na etapie wypełniania zbiornika są zjawiskiem naturalnym, kształtującym przyszłe skarpy zbiornika wodnego i niezagrażającym stateczności całej skarpy.
Co istotne na str. 30 Ekspertyzy zawarto podsumowanie wyników obliczeń stateczności globalnej, gdzie czytamy, iż dla wszystkich przekrojów minimalna wartość współczynnika bezpieczeństwa SF przy pełnym napełnieniu zbiornika (rysunek 14) jest większy od 1,63, a dla większości przekrojów obliczeniowych jest ona większa od 2,00 (tabela 5, kolumna 3 i 3a). Dalej wskazano, iż przy założeniu prawidłowej eksploatacji zbiornika i uwzględnieniu jego antropogenicznego pochodzenia praz przy braku występowaniu skrajnych zjawisk pogodowych i sejsmicznych zbocza zbiornika można uznać za stateczne.
Odnosząc się zaś do rekultywacji biologicznej odwołać należy się, w ślad za organem odwoławczym, do ekspertyzy BADANIA HYDROBIOLOGICZNE ZBIORNIKA [...] - raport końcowy wykonanej w 2022 r. przez zespół badaczy dr inż. J. G., dr. Inż. W. A., mgr inż. S. R. oraz dr inż. M. U..
W dokumencie tym czytamy m.in., że podczas badań prowadzonych w grudniu 2021 roku, w zbiorniku panowała cyrkulacja, tzn., że woda była wymieszana i wartości temperatury, zawartości tlenu, odczynu oraz konduktywności były wyrównane w całym słupie wody. Wykonane analizy chemiczne nie wykazały podwyższonych stężeń metali. W warstwie przydennej, również wartości wskaźników zasolenia (chlorki i siarczany) mieściły się w normie dla wód powierzchniowych. Pomiary pH przy dnie nie wykazały zakwaszenia wody, otrzymane wartości wskazują na odczyn obojętny lub lekko zasadowy. Tylko we wrześniu wartość wskaźnika spadla nieznacznie poniżej 7. Na podstawie otrzymanych wyników można wnioskować, że w zbiorniku nie dochodzi do wymywania metali ciężkich na skutek kwaśnego drenażu górniczego.
W odniesieniu do roślinności wodnej w ekspertyzie wskazano, iż w badanym zbiorniku oznaczono 13 gatunków makrofitów, w tym 3 gatunki roślinności wynurzonych (helofitów), 7 o liściach zanurzonych (elodeidów), 1 o liściach pływających zakorzeniony w dnie (nimfeidy) i 2 o liściach pływających, nie zakorzenione (pleustofity). Sąd miał przy tym na uwadze, iż w omawianym dokumencie zauważono, że w zbiorniku [...], w związku ze stałym wzrostem poziomu wody, panują niekorzystne warunki do rozwoju roślinności wodnej. Niewielka przezroczystość wody ogranicza zasięg występowania roślin do trzech, maksymalnie czterech metrów, a do niedawna roczny wzrost poziomu zwierciadła wody wynosił co najmniej 2 do trzech metrów. W tym tempie zasiedlanie dna dla wielu gatunków jest utrudnione. Pomimo tego, rozwój roślinności ma miejsce i jest bardzo ciekawym przykładem sukcesji w nowo powstałym ekosystemie. W tym miejscu należy zaznaczyć, że obecność dobrze rozwiniętego zespołu makrofitów jest czynnikiem warunkującym utrzymanie ekosystemu w stanie równowagi. Po ustabilizowaniu poziomu wody roślinność wodna będzie miała decydujący udział w zmniejszeniu ilości biogenów w wodzie, a tym samym ograniczeniu zakwitów fitoplanktonu.
W odniesieniu do zooplanktonu w ekspertyzie zapisano, że w całym okresie badawczym oznaczono 29 gatunków zooplanktonu, reprezentujący wrotki (17 gatunków), wioślarki (8 gatunków) oraz widłonogi (4 gatunki). Liczba gatunków w poszczególnych terminach wahała się w zakresie od ośmiu w grudniu do dziewiętnastu w sierpniu, przy czym zdecydowanie największe bogactwo gatunkowe notowano w miesiącach letnich.
W zakresie struktury gatunkowej makrozoobentosu zwrócono uwagę, iż organizmami występującymi na wszystkich stanowiskach, niezależnie od głębokości były larwy muchówek z rodziny ochotkowatych (Chironomidae). Wysoką stałością występowania cechowały się również Ślimaki, jętki z rodziny Caenidae oraz chruściki z rodziny Polycentropodidae. Nie stwierdzono obecności gatunków o zdecydowanie Wysokich wymaganiach środowiskowych nie mniej wykazane w tabeli jętki, wazki oraz chruściki nie występują w ekosystemach zdegradowanych. W badanym zbiorniku w największych zagęszczeniach występują. Larwy ochotkowatych, a także jętki i chruściki z rodziny Polycentropodidae. Larwy ochotkowatych, pomimo niewielkich wymagań środowiskowych pełnią ważną funkcję w ekosystemach jako istotny składnik pokarmu wielu gatunków ryb. Warunki pokarmowe w opisywanym zbiorniku będą determinować rozwój określonych gatunków ryb.
W odniesieniu do ichtiofauny zwrócono uwagę, iż odłowy przeprowadzone w czerwcu i wrześniu 2022 r. pozwalają na wstępna charakterystykę ichtiocenozy. Podczas prac terenowych pozyskano 2414 osobników ryb, o łącznej biomasie 82,73 kilograma. Oznaczono 9 gatunków ryb, w tym 5 strefie toni wodnej. W pelagialu nie spotkano uklei, natomiast w strefie dennej nie odłowiono leszcza. Są to gatunki typowe dla dużych i głębokich jezior. Pozyskano dwa gatunki charakterystyczne dla wód płynących (kleń, kiełb) i jeden obcy inwazyjny (karaś srebrzysty). Gatunki reofilne dostały się z wodami cieku zasilającego zbiornik, natomiast obecność karasia srebrzystego spowodowana jest najprawdopodobniej zarybieniem wykonanym w początkowej fazie zalewania. W ekspertyzie wskazano, iż zespół jest we wstępnej fazie formowania i w najbliższych latach należy spodziewać się znacznej dynamiki liczebności poszczególnych taksonów. Współczynniki liczebności i biomasy pozwalają porównywać wyniki odłowów prowadzonych w różnych okresach oraz zbiornikach. W strefie przybrzeżnej późnym latem pozyskano znacznie większe ilości ryb niż w czerwcu, natomiast w strefie pelagicznej zanotowano odwrotną sytuację.
W podsumowaniu wskazano, iż na podstawie dotychczas przeprowadzonych analiz, wnioskować można, że w zbiorniku [...] panują odpowiednie warunki do kształtowania się biocenoz charakterystycznych dla głębokich, dimiktycznych jezior. Przed rozpoczęciem napełniania zbiornika, dno oraz stoki niecki zostały w odpowiedni sposób zabezpieczone i wyprofilowane, dzięki czemu morfometria akwenu jest urozmaicona, zapewniając organizmom liczne mikrosiedliska. W okresie stagnacji letniej panują bardzo dobre warunki tlenowe. Na głęboczku, w pobliżu dna nie stwierdzono zwiększonych stężeń metali, również obojętny lub lekko zasadowy odczyn wody pozwala wykluczyć powstawanie kwasu siarkowego. Na uwagę zasługuje podwyższona trofia, która prawdopodobnie ustabilizuje się na niższym poziomie po zakończeniu napełniania zbiornika. Znaczna objętość, w przyszłości powinna wpływać hamująco na proces eutrofizacji, utrzymując akwen w stadium mezotrofii. W tym stadium panują odpowiednie warunki do bytowania organizmów o wysokich wymaganiach środowiskowych. Badania wybranych zespołów ekologicznych wykazały obecność najważniejszych grup organizmów oraz postępujący proces rozwoju biocenozy. Sukcesja roślin przebiega w kierunku jezior ramienicowych, o czym może świadczyć występowanie trzech gatunków z grupy ramienic. Są to siedliska szczególnie cenne przyrodniczo, wymienione w załączniku I do Dyrektywy Siedliskowej. W zooplanktonie pod względem jakościowym i ilościowym zdecydowanie przeważają wrotki, natomiast makrozoobentos zdominowany jest przez muchówki. Po zakończeniu napełniania, powinny wzrosnąć zagęszczenia skorupiaków planktonowych, larw owadów, takich jak jętki, chruściki, ważki oraz mięczaków. W ichtiofaunie zbiornika stwierdzono występowanie wszystkich grup troficznych, przy zachowaniu odpowiedniej proporcji gatunków drapieżnych i niedrapieżnych. Dominującym drapieżnikiem jest okoń, jednak po ustabilizowaniu zwierciadła wody z pewnością wzrośnie liczebność szczupaka. W późniejszym okresie odpowiednie warunki siedliskowe i pokarmowe mogą znaleźć cenne gatunki z rodziny łososiowatych, takie jak sielawa, sieja, troć jesiotrowa. W przypadku ichtiofauny powinna być zaplanowana racjonalna długoterminowa gospodarka rybacka.
W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż omawiana ekspertyza zawiera dokumentacje fotograficzną potwierdzającą różnorodność flory i fauny zbiornika [...].
Ponadto w sprawie należy przede wszystkim pamiętać, iż w dniu 18 lutego 2025 r. dokonano odbioru wykonanych robót rekultywacyjnych o kierunku wodnym dla gruntów położonych w części wyrobiska końcowego [...], spisany 18 lutego 2025 r.
Z protokołu wynika, iż rekultywacją o kierunku wodnym objęto część wyrobiska końcowego Likwidowanego Zakładu Górniczego O. K. Północ o powierzchni 102,8519 ha, położonego na działkach nr [...], w obrębie miasta [...], na działkach nr [...], w obrębie [...]; na działkach nr [...] w obrębie [...], Gmina. Zgodnie z opisem prac rekultywacyjnych wyrobisko końcowe [...] zostało napełnione w sposób naturalny, wodami podziemnymi infiltrującymi poprzez dno i skarpy zbiornika oraz przez przerzut wód [...] poprzez rów kopalniany do zbiornika wodnego w wyrobisku końcowym Likwidowanego Zakładu Górniczego [...]. Przerzut wód odbywał się na podstawie decyzji - pozwolenie wodnoprawne Nr [...] z 24 maja 2021 r. wydanej przez Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej Wód Polskich w [...]. W związku z pismem PAK [...] S.A, złożonym 5 lutego 2025 r. ([...]), w sprawie osiągnięcia poziomu docelowego zwierciadła wody tj. 92,00 m n.p.m., przedmiotem odbioru jest powierzchnia zbiornika wodnego zalana wodą. Komisja po przeprowadzonym komisyjnym odbiorze wykonanych prac stwierdziła, że: zgodnie z definicją rekultywacji gruntów na przedmiotowym obszarze zostały przywrócone wartości przyrodnicze i użytkowe. Poziom lustra wody w zbiorniku w dniu odbioru wyniósł 92,05 m n.p.m. (odczyt z urządzenia geodezyjnego). Kopalnia na bieżąco monitoruje zbiornik. W przypadku występujących zjawisk erozyjnych są wykonywane zabiegi likwidacyjne erozję, m.in. skarpy od strony wschodniej uzupełniane są narzutem kamiennym.
Ponadto w nadesłanych aktach administracyjnych znajdują się wyniki badań laboratoryjnych potwierdzających stan wody.
Odnosząc się zaś do podstawowego zarzutu skargi tj. kwestii nie osiągnięcia poziomu wody przez cały czas wskazać należy, iż Sąd podziela stanowisko organu, że w zbiornikach naturalnych i sztucznych poziom zwierciadła wody jest zmienny, uzależniony w głównej mierze od warunków atmosferycznych, nigdy nie jest stały.
Warto w tym miejscu przytoczyć fragment uzasadnienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1753/24, a zapadłego na gruncie rekultywacji przedmiotowego zbiornika i odnoszącego się do argumentu zaniechania zbadania jaka jest wielkość parowania zbiornika podlegającego rekultywacji (jaka ilość wody odparowuje), a jaka jest ilość wód go zasilających, w którym wskazano, iż "organ zajął w tej kwestii stanowisko, odwołując się do argumentów z ekspertyzy dr hab. inż. M. G. i prof. UPP dr hab. K. O. i stwierdził, że parametry dotyczące parowania zależą od klimatu i nie są możliwe do przewidzenia. Parametry morfologiczne zbiorników naturalnych również nie są stabilne i ulegają zmianie. Szczególnie obecnie w wyniku nadmiernego parowania poziom wody w jeziorach ulega obniżeniu w całej Polsce. Najmniej jest to widoczne w zbiornikach głębokich. Obserwowane od kilkudziesięciu lat zmiany klimatu, a zwłaszcza spadek opadów atmosferycznych, wpływają negatywnie na obieg wody w jeziorach, zmniejszając ich powierzchnie."
Tym samym Sąd stoi na stanowisku, iż okresowe obniżenie poziomu lustra wody ze względu na panujące warunki atmosferyczne, w szczególności coraz częściej spotykaną w Polsce suszę hydrologiczną, nie może prowadzić do uznania, że rekultywacja nie została wykonana.
Jak wynika z wyżej powołanego protokołu z dnia 18 lutego 2025 r. rzędna poziomu wody osiągnęła poziom zgodny z założeniami rekultywacji, co biorąc pod uwagę omówioną rekultywację techniczną i biologiczną, słusznie doprowadziły organ do uznania, że rekultywacja została zakończona.
Wobec powyższego podkreślić należy, iż przez rekultywację gruntów rozumie się nadanie lub przywrócenie gruntom zdegradowanym albo zdewastowanym wartości użytkowych lub przyrodniczych przez właściwe ukształtowanie rzeźby terenu, poprawienie właściwości fizycznych i chemicznych, uregulowanie stosunków wodnych, odtworzenie gleb, umocnienie skarp oraz odbudowanie lub zbudowanie niezbędnych dróg.
Biorąc pod uwagę powyższy przepis, a także przeprowadzone przez organy postępowanie dowodowe należy wskazać, iż tereny poddane procesowi rekultywacji zostały pokryte wodami i stanowią obecnie zbiornik retencyjny. Co więcej, przedmiotowym terenom przywrócono wartość przyrodniczą, na co wskazuje wspomniany wyżej dokument "Badania hydrobiologiczne zbiornika [...] – raport końcowy". Tym samym, wbrew argumentacji zawartej w skardze, proces rekultywacji na terenach objętych wnioskiem uznać należy za zakończony – omawianym terenom nadano wartości użytkowe lub przyrodnicze.
Z tych też względów zarzut naruszenia art. 4 pkt 18 ustawy uznać należało za niezasadny.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 22 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 28 ust. 5 ustawy Sąd podziela stanowisko zajęte m.in. w przytoczonym już wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 10 grudnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1753/24, że teza, iż w przedmiocie zakończenia rekultywacji organ ma obowiązek uzyskania dwóch opinii rzeczoznawców jest błędna.
W ślad za Naczelnym Sądem Administracyjnym wskazać należy, iż z art. 22 ust. 1 u.o.g.r.l. wynika, że decyzje w sprawach rekultywacji i zagospodarowania określają:
1) stopień ograniczenia lub utraty wartości użytkowej gruntów, ustalony na podstawie opinii, o których mowa w art. 28 ust. 5;
2) osobę obowiązaną do rekultywacji gruntów;
3) kierunek i termin wykonania rekultywacji gruntów;
4) uznanie rekultywacji gruntów za zakończoną.
Wszystkie cztery kwestie w tym przepisie wymienione stanowią osobne zagadnienia, rozstrzygane w drodze decyzji administracyjnej, przy czym tylko w kwestii stopnia ograniczenia lub utraty wartości użytkowej gruntów (pkt 1) przepis stanowi, że ustala się je "na podstawie opinii, o których mowa w art. 28 ust. 5". To samo wynika z tego ostatniego przepisu, w którym czytamy, że "Rozmiar ograniczenia wartości użytkowej gruntów ustala się na podstawie dwóch odrębnych opinii rzeczoznawców." Nie jest więc tak, jak twierdzi skarżąca kasacyjnie Gmina, że rozstrzygnięcie we wszystkich czterech kwestiach, o jakich mowa w ust. 1 art. 22 ustawy o ochronie gruntów, wymaga opinii dwóch rzeczoznawców.
Tym samym podkreślić należy, że z art. 22 ust. 1 u.o.g.r.l. wynika tylko, że decyzja w sprawie stopnia ograniczenia lub utraty wartości użytkowej gruntów, wymaga opinii, o których mowa w art. 28 ust. 5. Jeśli więc decyzja w niniejszej sprawie wydawana była na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 4 u.o.g.r.l., to opinie, o których mowa w art. 28 ust. 5, nie były konieczne, a przedłożone przez Kopalnie ekspertyzy, w świetle art. 75 § 1 K.p.a., mogły być dowodem w sprawie.
Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Starosty [...] odpowiadają prawu. Organy administracji zgromadziły w toku postępowania szeroki materiał dowodowy wystarczający do prawidłowego załatwienia sprawy. Ocena tego materiału dowodowego również została przeprowadzona prawidłowo, z zachowaniem zasad z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a uzasadnienie decyzji, wbrew zarzutom skargi, spełnia wymagania stawiane przez przepisy prawa.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., skargę oddalił.