II SA/PO 670/22

II SA/Po 670/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2022-11-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Arkadiusz Skomra
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 119, art. 200, art. 205
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 09 sierpnia 2022 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480,00 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Burmistrz Miasta i Gminy [...]dalej jako "Burmistrz") decyzją z dnia 20 czerwca 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 104, art.107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm. dalej k.p.a.), art. 17, art. 24 ust.1, ust. 2a, art. 32 ust.2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz.U. z 2022 r., poz. 615 t.j., dalej "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i świadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r. poz. 1466) oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. 2021 r. poz. 1481), odmówił M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą - A. M..
Z uzasadnienia decyzji wynika, że M. M. (dalej też jako skarżący lub strona) wnioskiem z dnia 7 lutego 2021 r. zwrócił się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. (dalej w skrócie MGOPS) o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą, A. M.. Organ ustalił, że skarżący na dzień składania wniosku nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu i nie podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu. Osoba wymagająca opieki - A. M. - zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w K. z dnia 18 kwietnia 2001 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności; z orzeczenia wynika, iż niepełnosprawność istnieje od 16 roku życia i ma charakter trwały, a orzeczenie wydane zostało na stałe. Rodzice skarżącego i jego siostry - J. M. i M. M. żyją, ojciec legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, matka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W dniu 24 listopada 2021 r. organ uzyskał informację z ZUS, że skarżący pobiera od dnia [...] lutego 2014 r. rentę z tytułu niezdolności do pracy.
Burmistrz ustalił, iż M. M. zawiesiła wypłatę emerytury i od dnia 01 czerwca 2021 r. pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.
Decyzją z dnia 15 grudnia 2021 r., nr [...], Burmistrz odmówił skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą. Po rozpoznaniu odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej także jako "SKO [...]") decyzją z dnia 31 stycznia 2022 r., nr [...], uchyliło decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia.
Stosując się do wskazań zawartych w kasatoryjnej decyzji SKO [...] organ I instancji wystąpił z wnioskiem o udostępnienie danych ze zbioru danych ZUS co do rodzaju renty pobieranej przez M. M.. W dniu 22 lutego 2022 r. wezwano stronę za pośrednictwem pełnomocnika do przedłożenia dokumentu potwierdzającego zawieszenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W dniu 07 marca 2022 r. organ otrzymał odpowiedź z ZUS. W dniu 21 marca 2022r. wpłynął wniosek pełnomocnika strony o zawieszenie postępowania. Postanowieniem z dnia 21 marca 2022r. zawieszono postępowanie. W dniu 02 czerwca 2022r. wpłynął wniosek o podjęcie postępowania wraz z decyzją ZUS z dnia 19 kwietnia 2022r. zawieszeniu wypłaty renty pobieranej przez stronę od dnia 01 maja 2022r. Postanowieniem z 03 czerwca 2022r. podjęto zawieszone postępowanie i zawiadomiono stronę za pośrednictwem pełnomocnika o możliwości zapoznania się z aktami sprawy przed wydaniem decyzji.
Wydając opisaną we wstępie decyzję z dnia 20 czerwca 2022 r., nr [...], Burmistrz uznał, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane. Zdaniem organu samo ustalenie prawa do renty dla osoby sprawującej opiekę powoduje niemożność otrzymywania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto matka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Burmistrza niespełniony został również warunek wskazany w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
M. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, odwołał się od decyzji Burmistrza, wnosząc o jej uchylenie i przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu podniesiono zarzuty:
1) naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
a) naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego odwołującemu, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością alimentacyjną wobec siostry;
b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma matkę nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów nie sprawuje nad nią opieki;
c) naruszenie art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r. i zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy pozbawia go prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, z pominięciem faktu, iż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt. SK 2/17 uznał, iż ww. przepis w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 z Konstytucją RP.
2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (dalej: "k.p.a."), poprzez:
a) nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy;
b) przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna osoby wymagającej opieki, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Nadto organ w sposób dowolny bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznał, że skoro wymagająca opieki ma matkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Tym samym organ odgórnie przesądził o braku spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając okoliczności niemożności faktycznej sprawowania opieki przez ww. osobę.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 9 sierpnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r., poz. 1466), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza.
Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wywiodło, że wbrew twierdzeniom organu I instancji sam fakt legitymowania się osoby sprawującej opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., prawem do renty nie może - co do zasady - skutkować odmową przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium nie podzieliło również stanowiska Burmistrza, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy matka strony i wymagającej opieki siostry A. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym zakresie Kolegium zwróciło uwagę, że ojciec A. M. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a opiekę nad nim sprawuje żona M. M., której decyzją z 23 września 2021r., nr [...], SKO [...] przyznało z tego tytułu świadczenie pielęgnacyjne. Kolegium uznało, że Pani M. M. z uwagi na swój wiek i fakt sprawowania opieki nad osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, nie jest w stanie przejąć całkowitej opieki nad drugą osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Jednakże biorąc pod uwagę materiał dowodowy zebrany w niniejszej sprawie, organ odwoławczy stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. W tym zakresie Kolegium podniosło, że z wywiadu środowiskowego, podpisanego przez skarżącego wynika, że A. M. mieszka wspólnie z rodzicami i bratem (skarżącym). Jest osobą chodzącą, sama wykonuje czynności związane z higieną (pomoc matki). Robi zakupy razem z matką. Pomimo swojej niepełnosprawności w środowisku funkcjonuje pozytywnie. Opiekę nad A. M. sprawuje brat i matka. Pan M. M. sporządza posiłki dla całej rodziny, z których korzysta również siostra. Poza tym skarżący zawozi siostrę do lekarzy, pilnuje wizyt lekarskich i podaje leki. Organ II instancji wziął pod uwagę, że czynności takie jak przyrządzanie posiłków, sprzątanie, pranie należą do zwykłych czynności życia codziennego, które osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe wykonują bez względu na to, czy któryś z członków rodziny jest niepełnosprawny. Podopieczna, pomimo swojej niepełnosprawności, jest osobą dość samodzielną. W czynnościach higienicznych i zakupach pomaga jej mama. Skarżący w ramach opieki nad siostrą zawozi ją do lekarzy i podaje leki. W ocenie Kolegium wymiar czasu przeznaczony na sprawowanie osobistej opieki nad siostrą, nie uniemożliwia stronie podjęcia pracy. Opieka ta nie ma bowiem charakteru ciągłego, całodobowego, nieprzerwanego. Pani A. M. nie jest osobą leżącą, wiele czynności robi sama. Co więcej, z wywiadu środowiskowego wynika, że opieka nad A. M. nie jest sprawowana wyłącznie przez jej brata. W znacznym zakresie opiekę tą, pomimo równoczesnego sprawowania opieki nad mężem, sprawuje matka M. M..
Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. warunkiem otrzymania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest bezwzględne sprawowanie opieki w sposób stały, ciągły i nieprzerwany przez opiekuna, ze względu na brak możliwości samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej, czyli niemożność samodzielnego zaspokojenia przez nią własnych, codziennych potrzeb fizjologicznych i samoobsługowych, bez pomocy innej osoby. Opieka świadczona przez skarżącego wobec siostry nie ma takiego charakteru. W sprawie niniejszej mamy raczej do czynienia ze współopieką świadczoną zarówno przez brata, jak i przez matkę A. M.. Sprawowanie takiej wspólnej opieki umożliwia fakt wspólnego zamieszkiwania ww. osób. Czas poświęcany przez skarżącego na wykonywane przez niego czynności opiekuńcze (podawanie leków i dowóz do lekarzy), nie świadczy o konieczności rezygnacji (niepodejmowania) przez niego zatrudnienia. Powyższe oznacza, że skarżącemu w ocenie SKO [...] świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. M., reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika zaskarżył w całości decyzję SKO [...] z dnia 09 sierpnia 2022 r., nr [...], domagając się jej uchylenia jak i poprzedzającej ją decyzji Burmistrza oraz zasądzenie kosztów postępowania na swoją rzecz. Skarżący podniósł zarzuty:
1) naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie:
- że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad siostrą, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje;
- że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia dyspozycji ww. przepisu, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad siostrą, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja z dnia 09 sierpnia 2022 r. Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] utrzymującą w mocy decyzję wydaną przez Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 20 czerwca 2022 r., znak: [...], którą odmówiono skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą.
W świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z rodzicami i siostrą. Ojciec skarżącego jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Opiekę nad nim sprawuje matka M. M., która z tego tytułu uzyskuje świadczenie pielęgnacyjne. Osobą z niepełnosprawnością (o stopniu znacznym) jest również siostra skarżącego. W tych okolicznościach M. M. jako brat podopiecznej, a więc osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym był uprawniony do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy), bowiem jego obowiązek alimentacyjny względem siostry A. zaktualizował się, co jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji SKO [...] prawidłowo przyjęło.
Nie ma też wątpliwości, że aktualnie art. 17 ust. 1 b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Przepis ten został wskazany przez organ I instancji mimo, że z orzeczenia o niepełnosprawności siostry skarżącego wynika, że jej niepełnosprawność powstała przed 16 rokiem życia. Należy zatem wskazać, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. (sygn. akt K 38/13) art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W ocenie Trybunału zróżnicowanie uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego od powstania niepełnosprawności najpóźniej przed ukończeniem 25 roku życia jest niezgodne z Konstytucją RP, dlatego art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia. W związku z tym oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wiekowego określonego wart. 17 ust. 1b. u.ś.r. W tym zakresie stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji jest zatem prawidłowe.
Z akt sprawy wynika, że skarżący M. M. jest osobą uprawnioną do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (zob. Pismo ZUS z 3 marca 2022 r. akta II instancji, karty nienumerowane). Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 Trybunał Konstytucyjny orzeczono w pkt I, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w pkt II orzeczono, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyrok ten opublikowany został w Dzienniku Ustaw w dniu 8 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1257) w związku z czym co najmniej od dnia 9 stycznia 2020 r., w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, że zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń nie obejmuje sytuacji gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Przypomnieć bowiem trzeba, iż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, przy czym w myśl art. 190 ust. 3 Konstytucji skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z konstytucją jest utrata mocy obowiązującej tego aktu.
Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Na gruncie stanu faktycznego kontrolowanej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucja regulacji.
Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, że osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust.1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy.
Zauważyć nadto należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o 6 miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nieodzowna stanie się wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji, jak skarżący w niniejszej sprawie. To zaś wymaga dokładnego oszacowania środków, które muszą być dodatkowo przeznaczone na wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych osobom uprawnionym, a następnie ujęcie ich w ustawie budżetowej.
Pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, czy też możliwość jego uzyskania, dla sprawujących opiekę osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Podsumowując tą część rozważań stwierdzić należy, iż w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, że zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Sąd rozpoznający niniejsza skargę wyraża stanowisko, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy (tak wyrok NSA z 11 sierpnia 2022 r., sygn. I OSK 2052/21 oraz wyroki WSA w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. II SA/Po 758/20, z 16 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Po 730/21 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query, dalej CBOSA).
W ocenie Sądu w składzie orzekającym, z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, jedynie eliminującego treść normy prawnej uznanej przez Trybunał za sprzeczną z regulacjami rangi konstytucyjnej nie można wyprowadzić wniosku, by w następstwie tego wyroku doszło do ustanowienia uprawnienia do prawa wyboru korzystniejszego świadczenia pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, czy też do ustanowienia obowiązku dokonywania takiego wyboru.
M. M. nie musiał, w opinii Sądu, występować do ZUS z wnioskiem o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jak wynika z powyższych rozważań Sądu, skarżący mógł ubiegać się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jednocześnie pobierając rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wypłata dwóch świadczeń naraz jawić się może jako pewne uprzywilejowanie. Zwrócić należy uwagę, że zdarzyć się może sytuacja, w której opiekun osoby niepełnosprawnej rezygnując z zatrudnienia nadal uzyskuje dochody z innych źródeł (np. z najmu mieszkania, papierów wartościowych itp.). Uprzywilejowanie to nie ma więc charakteru rażącego, a co więcej, do takiego uprzywilejowania pośrednio doprowadził Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku o sygn. SK 2/17, stwierdzając że utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Po wyroku SK 2/17 nie uczyniono bowiem nic – co już podkreślono wyżej – aby wprowadzić ustawowe rozwiązania regulujące specyficzny status opiekunów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego posiadających jednocześnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy więc przyjąć, że na chwilę obecną uprawnienia takich osób są takie, jak to wprost wynika z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. z sentencją wyroku SK 2/17.
Sąd nie podziela również zasadniczych podstaw odmowy przyznania skarżącemu świadczenia, które przywołało w swoich rozważaniach Kolegium. Organ odwoławczy stwierdził, że opieka świadczona przez skarżącego wobec siostry nie ma charakteru stałej i długotrwałej, ponadto jest dzielona z matką skarżącego i A. M.. Czas poświęcany przez skarżącego na wykonywane przez niego czynności opiekuńcze w ocenie Kolegium nie świadczy o konieczności rezygnacji (niepodejmowania) przez niego zatrudnienia.
Odnosząc się do powyższego Sąd wskazuje, że podziela poglądy zaprezentowane m.in. w orzeczeniach tutejszego Sądu z dnia 2 czerwca 2022 r. w sprawie IV SA/Po 299/22 oraz z dnia 6 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. II SA/Po 693/21 (wyroki dostępne w CBOSA), iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573, z późn. zm.) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z kolei ust. 4 tego samego artykułu stanowi, że niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Z kolei zgodnie z art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopień niepełnosprawności to: (1) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych; (2) całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; (3) stała albo długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwała lub okresowa całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczona na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach; (4) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów; (5) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Z powyższego wynika, że sam fakt legitymowania się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź orzeczeniem z nim zrównanym przez przepisy u.ś.r.) przesądza o tym, że sprawowanie opieki nad taką osobą wypełnia kryterium celu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. Z samego faktu, iż dana osoba legitymuje się stosownym orzeczeniem wynika bowiem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji i bez pomocy innych osób nie jest w stanie zaspokajać podstawowych potrzeb życiowych, w zakresie m.in. samoobsługi, poruszania się i komunikacji. Okoliczność ta nie tylko nie wymaga, lecz wręcz nie może być zatem samodzielnie i wbrew treści orzeczenia lekarza orzecznika ustalana przez rozpoznające sprawę organy administracji publicznej, które nie mogą samodzielnie miarkować czy też oceniać skali niezdolności do samodzielnej egzystencji osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku ze sprawowaniem opieki nad którą dochodzone jest uprawnienia opiekuna do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wobec powyższego nieuprawniony był wniosek Kolegium, iż zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie wymusza na nim rezygnacji (niepodejmowania) zatrudnienia, bowiem jest ona "współdzielona" z matką skarżącego. W wypadku rodziny strony zarówno ojciec, jak i siostra wymagają całodobowej opieki innej osoby. Oznacza to, że skarżący (lat 50), będąc osobą częściowo zdolną do pracy, poświęcając się opiece nad siostrą, rezygnuje z możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, tak jak uczyniła to jego matka występując o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad mężem. Co do zasady bowiem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jednemu opiekunowi na jedną osobę niepełnosprawną.
Nie można również zgodzić się z Kolegium, iż pewna samodzielność podopiecznej w codziennym funkcjonowaniu ma świadczyć o tym, iż nie wymaga ona opieki ze strony skarżącego, która wymuszałaby rezygnację przez niego zatrudnienia. Opieka nad osobą niepełnosprawną nie polega wyłącznie na świadczeniu bezpośrednich czynności pielęgnacyjnych, związanych z dbaniem o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści pojęcia "opieki" wskazanego w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Także wyręczenie osoby niepełnosprawnej od jej normalnych, codziennych czynności życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nią. Do takich czynności zaliczyć można np. wizyty lekarskie, podawanie leków, przygotowanie posiłków, sprzątanie. Z wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżący takich czynności się podejmuje. Ponadto, zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż 4-osobowa rodzina, w której funkcjonują dwie dorosłe osoby niepełnosprawne, wymaga znacznych zasobów opiekuńczych ze strony pozostałych członków rodziny, aby zapewnić tym osobom właściwe warunki życia i zadbać o ich dobrostan adekwatnie do wieku i orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności.
Reasumując, Sąd uznał, że SKO [...] dokonało błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. uznając, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie wymusza na nim rezygnacji z zatrudnienia mimo, iż wymagająca opieki siostra skarżącego, jest osobą o ustalonym znacznym stopniem niepełnosprawności i wymaga stałej i długotrwałej opieki ze strony drugiej osoby. Powyższy błąd spowodował, że Kolegium nie zbadało należycie istotnych w tej sprawie okoliczności wskazujących na istnienie takiego związku, naruszając tym samym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze zastosuje się do wskazań zawartych w niniejszym uzasadnieniu, mając w szczególności na uwadze stanowisko Sądu, że osoba pobierająca rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie musi z niej rezygnować aby uzyskać (jednocześnie pobierać) świadczenie pielęgnacyjne. Ponadto organ odwoławczy będzie miał na uwadze, że A. M., legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga opieki, którą sprawuje skarżący, co uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej p.p.s.a.), uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy - przez SKO [...] jako organ II instancji.
O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt II wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265), zasądzając od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania- wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.