II SA/Po 64/25

II SA/Po 64/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-03-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra /sprawozdawca/
Jakub Zieliński /przewodniczący/
Tomasz Świstak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 421
art. 27 ust. 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Świstak Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 marca 2025 r. w sprawie ze skargi P. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 listopada 2024 r., nr [...] postępowanie [...] w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 lipca 2024 r., nr [...] (postępowanie [...]), 2. umarza postępowanie administracyjne.
Uzasadnienie
Decyzją z 22 listopada 2024 r. znak [...]/[...] (postępowanie [...]) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "Prezes ZUS", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania P. J. (dalej jako: "Skarżący") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 lipca 2024 r. o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego na dziecko G. J. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
Decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Decyzją z 19 lipca 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "organ I instancji", "ZUS") zmienił P. J. wysokość świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko G. J. w informacji z 13 kwietnia 2023 r. w ten sposób, że w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 października 2023 r. w kwocie [...]zł miesięcznie, w okresie od 1 listopada 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. w kwocie [...]zł miesięcznie, w okresie od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. w kwocie [...]zł miesięcznie.
Organ I instancji wyjaśnił, że na podstawie orzeczenia Sądu Okręgowego w P., sygn. akt XII C [...], ustalono, że dziecko jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców. Wówczas, zgodnie z art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Jednocześnie organ wskazał, że wypłacone Skarżącemu świadczenie wychowawcze za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r. w wysokości połowy pobranego świadczenia, stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, które należy zwrócić na rachunek ZUS.
Od tej decyzji odwołał się Skarżący wskazując, że konto na które była wypłacana składka, było wspólnym kontem, którego Skarżący używał wspólnie z byłą żoną do pokrywania kosztów związanych z wychowaniem dzieci. Ponadto Skarżący wskazał, że do końca okresu wypłaty 500+/800+ wraz byłą żoną podjęli decyzję, że nie będą dokonywać żadnych zmian i dopiero w nowym okresie każdy z osobna złoży wniosek o świadczenie wychowawcze. Mając na względzie powyższe Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Organ odwoławczy utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję wskazał, że zgodnie z treścią art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Prezes ZUS wyjaśnił, że w dniu 04 czerwca 2023 r. Skarżący złożył wniosek do ZUS o świadczenie wychowawcze na dziecko - G. J. na okres świadczeniowy od 01 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Informacją z dnia 13 czerwca 2023 r. ZUS przyznał Skarżącemu prawo do świadczenia w pełnej wysokości na cały okres świadczeniowy. Kolejno na nowy okres świadczeniowy trwający od czerwca 2024 r. do maja 2025 r. wniosek o świadczenie wychowawcze na powyżej wskazane dziecko złożyło dwoje rodziców tj. Skarżący i K. J.. Ponadto do akt sprawy dołączono wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 20 października 2023 r. Sygn. akt XII C [...] (prawomocny w dniu 28 października 2023 r.) na mocy, którego rozwiązano małżeństwo pomiędzy Skarżącym a K. J. oraz ustalono, że opieka nad dzieckiem - G. J. sprawowana będzie w systemie opieki naprzemiennej.
Mając na względzie powyższe organ odwoławczy wyjaśnił, że ww. wyrok został wydany i stał się prawomocny w trakcie trwania okresu świadczeniowego 2023/2024 ZUS decyzją z dnia 19 lipca 2024 r. zmienił wysokość przysługującego świadczenia w tymże okresie, w następujący sposób: od czerwca do października 2023 r. świadczenie przysługuje w całości przysługującej kwoty , tj.[...] zł. natomiast od listopada 2023 r. do grudnia 2023 r., świadczenie przysługuje w połowie przysługującej kwoty, tj. w wysokości [...] zł. a od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. w wysokości [...] zł. miesięcznie.
Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że w przypadku, gdy w postępowaniu w sprawie przedłożono prawomocny wyrok sądu określający sposób sprawowania władzy rodzicielskiej i/lub opieki nad dzieckiem, ZUS nie ma podstaw do weryfikacji, czy rodzicie realizują jego zapisy. Prezes ZUS zaznaczył również, że wskazane przez Skarżącego ustalenia pomiędzy rodzicami dziecka nie stanowią dla ZUS środka dowodowego, do którego ZUS winien się ustosunkować.
W związku z powyższym Prezes ZUS wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji ZUS.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł Skarżący domagając się uchylenia decyzji Prezesa ZUS i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że ZUS wydając decyzję w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego na córkę G. J. pominął stan faktyczny, gdyż środki były wypłacane na rzecz obojga rodziców. Ponadto w ocenie Skarżącego w przedmiotowej sprawie należy stosować wykładnię celowościową przepisów, aby rodzice przy opiece naprzemiennej byli traktowani równo. Skarżący zarzuca, że ZUS błędnie zastosował literalną wykładnię przepisów, bez uwzględnienia faktycznej sytuacji i powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe, np. przesłuchanie rodziców, aby ustalić, jak faktycznie sprawowana jest opieka.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym oraz oddalenie skargi.
W treści uzasadnienia organ odwoławczy podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Na wstępie wskazać trzeba, że sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 art. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej również jako: "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
W niniejszej sprawie stosowny wniosek złożył organ, zaś Skarący poinformowany o powyższym nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Zaistniały wobec tego przesłanki do zastosowania ostatnio podanego przepisu.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Podstawę materialnoprawną decyzji wydanych w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, dalej jako: "u.p.p.w.d."), która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia (art. 1 ust. 1).
Z decyzji I instancji wynika, że przedmiotem postępowania była zmiana wysokości przyznanego świadczenia wychowawczego, mimo że w decyzji zarówno I jak i II instancji nie powołano art. 27 u.p.p.w.d., który to mógł stanowić ewentualną podstawę zmiany wysokości świadczenia.
Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Dlatego też należy w pełni zgodzić się z Naczelnym Sądem Administracyjnym, który wyrokach z dnia 28 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1014/21 i 30 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 172/22 (CBOSA) stwierdził, że z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w brzmieniu obowiązującym po dniu 1 lipca 2019 r. nie wynika, by przepis ten miał zastosowanie wyłącznie do decyzji, którymi przyznano prawo do świadczeń wychowawczych, a przepis ten ma zastosowanie również do świadczeń wychowawczych przyznanych na podstawie informacji, o których mowa w art. 13a ust. 1 zd. 1 przywołanej ustawy.
W tym miejscu podkreślenia wymaga, iż decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. Decyzja taka powoduje zmianę bądź uchylenie dotychczasowych uprawnień podmiotu (por. wyroki NSA z dnia 15 czerwca 2020 r. sygn. akt I OSK 2390/19 i 14 września 2022 r. sygn. akt I OSK 2157/21, dostępne www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: CBOSA).
Analiza art. 27 ust. 1 tej ustawy w kontekście systemowym, a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres, za jaki świadczenie zostało już wypłacone i w istocie "skonsumowane" (patrz: wyroki NSA z dnia 24 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2842/17 i 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1465/21, CBOSA).
Z tych też względów organy nie były uprawnione do wydania w dniu 19 lipca 2024 r. decyzji zmieniającej wysokość świadczenia wychowawczego na dziecko G. J. za okres od 1 listopada 2023 r. do 31 maja 2024 r., a więc za okres poprzedzający wydanie zaskarżonej decyzji.
Podkreślić jednakże w tym miejscu należy, iż jakkolwiek w trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie będzie podlegało uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego, które zostało już skonsumowane, to nie stoi na przeszkodzie, aby organ administracji wdrożył, na podstawie art. 25 ust. 1 tej ustawy, postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i doprowadził do orzeczenia o jego zwrocie decyzją administracyjną, co też organ uczynił w odrębnych decyzjach, będących przedmiotem oceny w odrębnym postępowaniu.
W ocenie Sądu, zmiana wysokości świadczenie wychowawczego, biorąc pod uwagę datę wydania decyzji organu I instancji (19 lipca 2024 r.), została dokonana z mocą wsteczną, tj. od 1 listopada 2023 r. i ze względów już wyżej opisanych takie rozstrzygnięcie było niedopuszczalne.
Ponadto wskazać należy, iż zaskarżone decyzje nie spełniają również wymogów z art. 107 § 3 k.p.a. w kontekście zasad z art. 8 i art. 11 k.p.a.
W decyzji z dnia 19 lipca 2024 r. ZUS jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przywołał ogólnikowo jedynie przepis art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. oraz przepis art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. bez jakiegokolwiek przytoczenia i wyjaśnienia jego treści. W decyzji nie został powołany przepis art. 27 u.p.p.w.d. Ponadto organ I instancji w istocie nie wyjaśnił motywów swojego rozstrzygnięcia. Natomiast organ odwoławczy dysponując już stanowiskiem skarżącego przedstawionym w odwołaniu, poprzestał na przywołaniu art. 5 ust. 2a, art. 22 oraz 28 ust. 1 u.p.p.w.d. Również Prezes ZUS nie wskazał ani nie omówił podstaw do zastosowania art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w tej sprawie.
Organy obu instancji w istocie zatem nie wyjaśniły motywów swojego rozstrzygnięcia. Tymczasem strona ma prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie ma ona możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 października 2017 r. sygn. akt IV SA/Po 650/17).
Z uwagi na powyższe Sąd stwierdza, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego - art. 6-11 k.p.a. oraz art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., a także z naruszeniem 27 u.p.p.w.d.
Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., należało orzec jak w pkt I w sentencji.
Jednocześnie Sąd w pkt 2 sentencji umorzył postępowanie administracyjne na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 (tj. uchylenie decyzji, stwierdzenie jej nieważności), sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Powyższy przepis jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), P.p.s.a. Komentarz, Wyd. 5, Warszawa 2017, t. do art. 145). W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu postępowania (por. P. Szustakiewicz. A. Skoczylas (red.), P.p.s.a. Komentarz, Warszawa 2016, t. do art. 145.). Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie wobec stwierdzenia, że brak jest podstaw do prowadzenia postępowania w przedmiocie zmiany wysokości świadczenia wychowawczego, które zostało już wypłacone.
-----------------------
[...]