II SA/Po 619/25

II SA/Po 619/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-10-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-08-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra /sprawozdawca/
Izabela Paluszyńska
Wiesława Batorowicz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17b ust. 1 i 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 października 2025 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 lipca 2025 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza P. z dnia 26 kwietnia 2024 r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480,- (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Po 608/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi A. K., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 1 lipca 2024 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż na mocy art. 17b ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z póź. zm., dalej: u.ś.r.), zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Sąd zauważył, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", lecz przyjmuje się, że brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem, czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Po 226/24).
Zdaniem Sądu w sytuacji, w której strona wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, złożone oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego może budzić uzasadnione wątpliwości. Powstaje bowiem sytuacja, w której strona przed organem pomocy społecznej powołuje się na okoliczność zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, a przed rolniczym organem rentowym powołuje się na fakt zupełnie przeciwny, tj. kontynuowania pracy w gospodarstwie rolnym, albowiem objęcie ubezpieczeniem rolniczym nie jest uzależnione od bycia właścicielem gospodarstwa rolnego, lecz od pracy w gospodarstwie rolnym. W tej sytuacji więc organy rozstrzygające w sprawie są nie tylko uprawnione, ale wręcz zobowiązane do zweryfikowania wszystkim dostępnymi środkami dowodowymi, czy złożone przez stronę oświadczenie jest zgodne z prawdą, a jeśli stan faktyczny sprawy tego wymaga, wyznaczyć stronie termin na przedłożenia przez stronę decyzji z KRUS o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników.
W omawianym wyroku Sąd wskazał, że zgodnie z oświadczeniem A. K. od 4 października 2023 r. zrezygnowała ona z pracy w gospodarstwie rolnym, wskazując na konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Matka skarżącej jest wdową, choruje od 2022 r. Do czasu choroby matki skarżąca w gospodarstwie rolnym pracowała wraz z bratem, zajmowała się hodowlą bydła. Aktualnie całość obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstwa spadła na brata skarżącej, który z tego względu nie może pomagać w czynnościach opiekuńczych. Skarżąca deklaruje, że stan zdrowia matki nie pozwala jej na podjęcie pracy nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Ponadto w sprawie skarżącej zgromadzono następujące dokumenty:
- Zaświadczenie Urzędu Miejskiego w P. z dnia 25 marca 2024 r., nr [...], z którego wynika, że A. K. nie składała w roku 2023 oraz w roku 2024 wniosku o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej,
- Zaświadczenie ARiMR Biuro Powiatowe w G. z dnia 20 marca 2024 r., z którego wynika, że A. K. nie pobiera żadnych dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa,
- Zaświadczenie KRUS Placówka Terenowa w G., z dnia 20 marca 2024 r. nr [...], z którego wynika, że A. K. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: 1 lipca 2021 r. do dnia wystawienia, z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik.
W ocenie Sądu na podstawie powyższych dokumentów nie można jednoznacznie stwierdzić i przesądzić, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Tym bardziej, że zasadniczym dowodem, na który powołało się Kolegium jest zaświadczenie o podleganiu przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: 1 lipca 2021 r. do dnia wydania zaświadczenia — czyli 20 marca 2024 r. Zdaniem Sądu wyciąganie wniosków jedynie w oparciu o powyższe zaświadczenie okazało się niewystarczające.
Po pierwsze, Kolegium nie zweryfikowało aktualności tego zaświadczenia, ani nie zestawiło go z pozostałymi dowodami zgromadzonymi w sprawie. Skoro podleganie ubezpieczeniu przez rolnika uzależnione jest od wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, a skarżąca twierdzi, że pracy tej zaprzestała, jak i przedkłada zaświadczenia z ARiMR i Urzędu Miejskiego w P., mające potwierdzać te okoliczność, to niewątpliwie zachodzi pewna sprzeczność pomiędzy tymi dowodami. Rolą organu odwoławczego było wyjaśnienie tej kwestii, w szczególności, że skarżąca złożyła oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, że nie podejmuje pracy zarobkowej (w gospodarstwie rolnym).
Po drugie, Kolegium nie zestawiło powyższych informacji z pismem skarżącej- odpowiedzi na zobowiązanie z dnia 8 marca 2024 r.(k. 39 akt). W piśmie tym skarżąca wyjaśniła, że gdy rozpoczęła opiekę nad matką kontaktowała się z PUP w G. i NFZ celem ustalenia jakie są możliwości ubezpieczenia jej przez ww. instytucje. Urząd Pracy poinformował skarżącą, że jako współwłaścicielka gospodarstwa rolnego o pow. przekraczającej 2 ha przeliczeniowych nie może się zarejestrować jako bezrobotna, ani nie może być ubezpieczona przez Urząd Pracy. Z kolei NFZ wskazał skarżącej, że składka na dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne wynosić będzie 2015, 64 zł na kwartał, podczas gdy w KRUS skarżąca uiszcza kwotę 48 zł na kwartał. Strona podkreśliła, że w związku z opieką nad matką od października 2023 r. pozostaje bez jakichkolwiek przychodów, nie wiadomo kiedy zakończy się sprawa dotycząca świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podała, że z uwagi na wysokość stawek w NFZ musiała podjąć decyzję o pozostaniu ubezpieczoną w KRUS, gdyż w razie problemów zdrowotnych byłaby pozbawiona prawa do refundowanej opieki zdrowotnej.
Po trzecie, Kolegium nie zweryfikowało czy skarżąca jest zarejestrowana w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, albowiem dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.
Decyzję z dnia 2 lipca 2025 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza P. z dnia 26 kwietnia 2024 r., nr [...]
W uzasadnieniu decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po przedstawieniu stany faktycznego sprawy i przytoczeniu przepisów prawa, wskazało, że w wyroku WSA w Poznaniu IV SA/Po 416/20 z dnia 07.07.2020r. (Lex nr 3050440) podniesiono, iż "Świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. O rezygnacji z zatrudnienia czy też świadomym jego niepodejmowaniu można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, na którą to zdolność wpływa także wiek takiej osoby. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna {nie podejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art.17 Uśr.". Należy dodać, że w aktach winny znaleźć się dowody dokumentujące ustalenia co do rzeczonej materii.
Organ wyjaśnił, że postępując stosownie do wskazań WSA w Poznaniu wystąpiło o ustalenie "czy A. K. w okresie od 12 lipca 2023r. do chwili obecnej, jest zarejestrowana w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego/rolnika, czy figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych; jeśli złożyła wniosek o wykreślenie, to w jakiej dacie; jeśli została wykreślona, to z jaką datą.". Pismem z dnia 30.05.2025r. Dyrektor W. Oddziału Regionalnego ARiMR udzielił odpowiedzi, że "(...) K. A. (...) nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Nie jest również wierzycielem ARiMR w odniesieniu środków pochodzących z funduszy krajowych oraz Unii Europejskiej.". Ponadto Kolegium wezwało A. K. "o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania: -czy nadal podlega Pani ubezpieczeniu w KRUS-ie?. Jeśli tak, to z jakiego tytułu: czy jako rolnik, czy jako małżonek rolnika, czy jako domownik? -czy L. K. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia wspierającego?". Kolegium jednocześnie wezwało "do przedłożenia do akt sprawy decyzji KRUS o ustaniu wobec Pani ubezpieczenia społecznego rolników".
W dniu 02 lipca 2025r. do Kolegium wpłynęła odpowiedź A. K. o treści "(...) 1. L. K. nie wystąpiła o przyznanie jej świadczenia wspierającego {....) 2. Podlegam ubezpieczeniu społecznemu w KRUS jako rolnik (...)". Do pisma strona załączyła wystawione przez KRUS w dniu 16.06.2025r. "Zaświadczenie ..." o treści: "(...) K. A. (...) podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie/ach: '2021-07-01 do nadal z mocy ustawy w zakresie emerytalno- rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik (..,)", Kolegium zauważa, że do pisma A. K. nie załączyła żądanej decyzji KRUS o ustaniu wobec niej ubezpieczenia społecznego rolników.
Kolegium przypomniało, że w swoim wyroku WSA w Poznaniu wskazał, iż "objęcie ubezpieczeniem rolniczym nie jest uzależnione od bycia właścicielem gospodarstwa rolnego, lecz od pracy w gospodarstwie rolnym. W tej sytuacji więc organy rozstrzygające w sprawie są nie tylko uprawnione, ale wręcz zobowiązane do zweryfikowania wszystkim dostępnymi środkami dowodowymi, czy złożone przez stronę oświadczenie jest zgodne z prawdą, a jeśli stan faktyczny sprawy tego wymaga, wyznaczyć stronie termin na przedłożenie przez stronę decyzji z KRUS o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników,". Z przedstawionych uprzednio okoliczności sprawy wynika, że A. K. nie spełnia warunku "zaprzestania prowadzenia ... gospodarstwa rolnego", czy też "wykonywania ... pracy w gospodarstwie rolnym" z art.17b ust.1 u.ś.r. Jest to bezwzględna przyczyna odmowy ustalenia dla strony prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła A. K. zarzucając jej naruszenie
- art. 17b u.ś.r., mające wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie domniemania, że samo podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników automatycznie przesądza o nieprawdziwości złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz braku możliwości przyznania prawa doświadczenia pielęgnacyjnego,
- art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 u.ś.r. mające wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne jego niezastosowanie i nieustalenie, że skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, mimo iż skarżąca jest osobą, o której mowa w pkt 4 ww. przepisu, tj. osobą na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny (zstępną); mimo, iż nie podejmuje i zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką L. K.; mimo ustalenia, że jest ona osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w sprawie nie występują żadne negatywne przesłanki warunkujące odmowę przyznania prawa do świadczenia;
- art. 16 ust. 2 pkt 4 w zw. z art. 3 ust. 6 w zw. z art. 4 ust. 3 w zw. z art. 41b ust. 11 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu na dzień 29 grudnia 2023 r.,) mające wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne ich niezastosowanie i nieustalenie, że dopiero po nabyciu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (a nie od dnia zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej i złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia), skarżąca mogłaby złożyć wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem emerytalno- rentowym w KRUS i w takim przypadku zostałaby objęta tym ubezpieczeniem od dnia przyznania prawa do tego świadczenia, a wójt musiałby opłacić składki na to ubezpieczenie za skarżącą wstecz, co powodowałoby obowiązek KRUS do zwrotu składek opłaconych w tym czasie przez skarżącą, wobec czego brak jest podstaw do uzależnienia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od ustania ubezpieczenia w KRUS, albowiem oznaczałoby to, że skarżąca musiałaby zrezygnować z ubezpieczenia nie wiedząc czy zostanie jej przyznane to świadczenie i w czasie oczekiwania na prawomocną decyzję pozostawałaby bez jakiegokolwiek ubezpieczenia (tak społecznego jak i zdrowotnego);
- art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez błędne ich niezastosowanie i brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego (oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, zaświadczeń z KRUS, ARiMR, Urzędu Miejskiego w P., wywiadów środowiskowych), które doprowadziło do błędnego ustalenia, że skoro skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników to nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, podczas gdy z ww. materiału dowodowego wprost wynika, że skarżąca faktycznie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego,
- art. 2, 33 ust. 2, 67 ust. 2, 68, 69 Konstytucji w zw. z art. 6, 7b, 8 k.p.a., mające wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne ich niezastosowanie i uzależnienie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej od całkowitej rezygnacji 2 jakiegokolwiek ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego, co stanowiłoby istotne pogwałcenie zasady sprawiedliwości społecznej i prawa obywatela do zabezpieczenia społecznego i zdrowotnego oraz kodeksowych zasad praworządności, uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz zaufania do władzy publicznej.
Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji, w której organ:
przyzna skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką L. K., na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, w wysokości wynikającej z ustawy o świadczeniach rodzinnych, na okres od dnia 04 października 2023 r. do 31 października 2025 r.,
ustali że składka na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką L. K. będzie skarżącej opłacana w okresie od 04 października 2023 r. do 31 października 2025 r.,
ustali, że składka na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką L. K. będzie skarżącej opłacana w okresie od 04 października 2023 r. do 31 października 2025 r.
Ponadto Skarżąca wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi - ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Burmistrza P. z dnia 26 kwietnia 2024 r. o odmowie przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na matkę L. K..
Podstawę materialnoprawną decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm., dalej jako: "u.ś.r.").
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż mając na względzie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) organ zasadnie rozpoznał sprawę w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r..
Z treści art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym wynika, że przepisy u.ś.r. w brzmieniu sprzed stycznia 2024 r. stosuje się w sytuacji, gdy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r. Należy zatem rozważyć, jak należy rozumieć normatywny zwrot "prawo powstało". Niewątpliwie decyzja ustalająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ma charakter konstytutywny, to znaczy rozstrzyga o udzieleniu uprawnienia w postaci "ustalenia prawa" do świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez określenie jego wysokości i okresu, w którym ma być wypłacane. Zauważyć należy, że zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. (brzmienie sprzed stycznia 2024 r.) prawo do świadczenia ustalane jest od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Powyższe oznacza, że ustawodawca rozróżnia "powstanie prawa" od "ustalenia prawa" do świadczenia pielęgnacyjnego, a także datę, od której się je ustala. Z powstaniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego będziemy mieli zatem do czynienia w sytuacji, gdy w sposób obiektywny wystąpią pozytywne przesłanki z art. 17 u.ś.r., a jednocześnie brak będzie wskazanych w u.ś.r. przesłanek negatywnych. Innymi słowy, powstanie prawa do świadczenia powstanie w momencie wypełnienia hipotezy normy z art. 17 u.ś.r. w dacie jej obowiązywania. Postępowanie w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zmierza bowiem jedynie do weryfikacji występowania przesłanek nakazujących organowi ustalenie świadczenia, o które wnioskodawca wnosi na podstawie przysługującego mu prawa wynikającego z ustawy. W toku takiego postępowania organy administracji zobowiązane są do wyczerpującego ustalenia stanu sprawy celem weryfikacji, czy istniało - najdalej na dzień 31 grudnia 2023 r., prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego i czy w konsekwencji możliwa jest jego realizacja poprzez wydanie stosownej decyzji administracyjnej.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Natomiast w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, to – wedle art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. – świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).
Zaznaczenia wymaga, że sprawa przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego była już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
Prawomocnym wyrokiem z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Po 608/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi A. K., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 1 lipca 2024 r..
Zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Przepis ten w sposób wyczerpujący wyznacza zakres związania oceną i wskazaniami sformułowanymi w prawomocnym wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. "Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania", o których mowa w tym przepisie sformułowane zostają w uzasadnieniu orzeczenia, tak więc w tym zakresie uzasadnienie orzeczenia wykazuje moc wiążącą. Obowiązek zaś, o którym mowa w art. 153 P.p.s.a. może być wyłączony tylko w wypadku zmiany stanu prawnego lub istotnej zmiany okoliczności faktycznych, jak również po wzruszeniu wyroku zawierającego ocenę prawną, w przewidzianym do tego trybie. W doktrynie (v. Dauter B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, publ: LEX/el. 2021) podkreśla się, że ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie. Musi ponadto pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku 15 marca 2012 r., sygn. akt II OSK 2562/10 (ONSAiWSA 2013/1, poz. 8) stwierdził, że ocena prawna musi zostać w orzeczeniu wyrażona, co oznacza, że za przedmiot związania można uznać jedynie te elementy oceny odnoszącej się do przepisów prawa, które zostały zamieszczone w treści uzasadnienia orzeczenia. Muszą one mieć postać jednoznacznych twierdzeń, sformułowanych w sposób jasny, umożliwiający ustalenie treści związania bez potrzeby podejmowania skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych. W powołanym wyroku podkreślono, że z zakresu związania wyłączyć należy oceny wyrażone w sposób niejednoznaczny, jak też oceny przybierające postać pośrednich wniosków, jakie można wywieść z podanych w uzasadnieniu orzeczenia rozważań.
Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę zarówno organ jak i Sąd w obecnym składzie jest związany oceną prawną wyrażoną w wyroku z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Po 608/24.
Rozpoznając sprawę ponownie Samorządowe Kolegium Odwoławcze wykonując wytyczne Sądu pismem z dnia 14 kwietnia 2025r. wystąpiło do ARiMR udzielenie informacji "czy A. K. w okresie od 12 lipca 2023r. do chwili obecnej, jest zarejestrowana w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego/rolnika, czy figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych; jeśli złożyła wniosek o wykreślenie, to w jakiej dacie; jeśli została wykreślona, to z jaką datą.".
Pismem z dnia 30 maja 2025r. Dyrektor W. Oddziału Regionalnego ARiMR udzielił odpowiedzi, że "(...) K. A. (...) nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Nie jest również wierzycielem ARiMR w odniesieniu środków pochodzących z funduszy krajowych oraz Unii Europejskiej.".
Ponadto organ zwrócił się do Skarżącej o udzielenie informacji czy nadal podlega ubezpieczeniu w KRUS-ie?. Jeśli tak, to z jakiego tytułu: czy jako rolnik, czy jako małżonek rolnika, czy jako domownik? Oraz czy L. K. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia wspierającego?". Kolegium jednocześnie wezwało do przedłożenia do akt sprawy decyzji KRUS o ustaniu wobec Skarżącej ubezpieczenia społecznego rolników.
W dniu 02 lipca 2025r. do Kolegium wpłynęła odpowiedź A. K. o treści "(...) 1. L. K. nie wystąpiła o przyznanie jej świadczenia wspierającego {....) 2. Podlegam ubezpieczeniu społecznemu w KRUS jako rolnik (...)". Do pisma strona załączyła wystawione przez KRUS w dniu 16 czerwca 2025r. "Zaświadczenie ..." o treści: "(...) K. A. (...) podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie/ach: 2021-07-01 do nadal z mocy ustawy w zakresie emerytalno- rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik (..,)",
Ponadto Skarżąca wskazała, iż podlega ubezpieczeniu społecznemu w KRUS jako rolnik załączając do akt jednocześnie zaświadczenie o podleganiu ubezpieczeniu.
Mając na uwadze powyższe organ uznał, że skoro Skarżąca jest ubezpieczona w KRUS jako rolnik, to oznacza to, iż nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W ocenie składu orzekającego taka ocena zebranego materiału dowodowego jest nieprawidłowa.
W pierwszej jednak kolejności wskazać należy, iż w wyroku z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Po 608/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie przesądził, że podleganie ubezpieczeniu w KRUS automatycznie oznacza, że Skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Przede wszystkim należy mieć na uwadze, iż Sąd dysponował dokumentami z których wynikało, że Skarżąca:
- nie składała w 2023 r. i 2024 r. o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej (zaświadczenie Urzędu Miejskiego w P. z dnia 25 marca 2024 r., nr [...]), z którego wynika, że A. K. nie składała w roku 2023 oraz w roku 2024 wniosku,
- nie pobiera żadnych dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (zaświadczenie ARiMR Biuro Powiatowe w G. z dnia 20 marca 2024 r., )
- podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: 1 lipca 2021 r. do dnia wystawienia, z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik (zaświadczenie KRUS Placówka Terenowa w G., z dnia 20 marca 2024 r. nr [...],
Pomimo powyższego Sąd uznał, że na podstawie powyższych dokumentów nie można jednoznacznie stwierdzić i przesądzić, że Skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Sąd jednoznacznie wskazał, iż wyciąganie wniosków jedynie w oparciu o zaświadczenie o poleganiu ubezpieczeniu rolników okazało się niewystarczające.
Sąd zwrócił uwagę, iż Kolegium nie zweryfikowało aktualności tego zaświadczenia, ani nie zestawiło go z pozostałymi dowodami zgromadzonymi w sprawie. Skoro podleganie ubezpieczeniu przez rolnika uzależnione jest od wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, a skarżąca twierdzi, że pracy tej zaprzestała, jak i przedkłada zaświadczenia z ARiMR i Urzędu Miejskiego w P., mające potwierdzać te okoliczność, to niewątpliwie zachodzi pewna sprzeczność pomiędzy tymi dowodami. Rolą organu odwoławczego było wyjaśnienie tej kwestii, w szczególności, że skarżąca złożyła oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, że nie podejmuje pracy zarobkowej (w gospodarstwie rolnym).
Ponadto Sąd wskazał, iż Kolegium nie zweryfikowało czy Skarżąca jest zarejestrowana w systemie ARiMR w charakterze producenta rolnego, albowiem dopóki rolnik figuruje w ewidencji krajowych producentów rolnych, dopóty nie można stwierdzić, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.
W toku postępowania jak wskazano wyżej pismem z dnia 30 maja 2025r. Dyrektor W. Oddziału Regionalnego ARiMR udzielił odpowiedzi, że "(...) K. A. (...) nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Nie jest również wierzycielem ARiMR w odniesieniu środków pochodzących z funduszy krajowych oraz Unii Europejskiej.".
W tym miejscu odwołać ponownie należy się do wyroku z dnia 23 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Po [...] w którym to Sąd zauważył, że prawodawca nie zdefiniował pojęcia "zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym", lecz przyjmuje się, że brak prowadzenia gospodarstwa rolnego związany jest z kryterium faktycznego działania i rzeczywistych korzyści. Wskazuje się, że jeśli dana osoba nie wykonuje określonych, konkretnych czynności związanych z typowymi pracami w rolnictwie w danym jego dziale, jak też nie uzyskuje w związku z powyższym jakichś konkretnych korzyści, w tym finansowych, to trudno twierdzić, że prowadzi gospodarstwo rolne. W sytuacji, gdy organy kwestionują przyjęty w tym zakresie przez ustawodawcę dowód w postaci składanego przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, to muszą przeprowadzić w tym przedmiocie należyte postępowanie wyjaśniające, które w sposób jednoznaczny wykaże, że oświadczenie to nie jest zgodne z prawdą. Istotne dla rozstrzygnięcia sprawy ustalenia winny dotyczyć posiadania przez stronę gospodarstwa rolnego, rzeczywistego wykonywania w nim czynności "rolniczych", uzyskiwania unijnych dopłat związanych z rolnictwem, czy też zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. To bowiem wymienione okoliczności wskazują na fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 czerwca 2024 r., sygn. akt II SA/Po 226/24).
Sąd zwrócił również uwagę na rozbieżność w orzecznictwie w kwestii podlegania przez osobę wnioskującą ubezpieczeniu społecznemu rolników. Podsumowując tą część rozważań Wojewódzki Sąd Administracyjny odwołał się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lipca 2023 r., akt. I OSK 1073/21, w którym to wskazano, że ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi przy tym dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest natomiast następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skutkiem złożenia oświadczenia w tym przedmiocie powinno być zatem wyłączenie z tego ubezpieczenia.
Takie stanowisko Sądu przytoczone w ślad za wyżej wskazanym wyrokiem z dnia 20 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1073/21 jest zbieżna z poglądem wyrażonym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w której NSA stwierdził, że świadczenia pielęgnacyjnego nie może otrzymywać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest w takim przypadku osobą aktywną zawodowo. Rolnicy i domownicy ubezpieczeni w KRUS po złożeniu takiego oświadczenia tracą status do ubezpieczenia społecznego rolników, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm.) za rolnika uznaje się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium RP, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym (...). Tak więc rolników, ich małżonków i domowników, zaprzestających prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i nabyciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, KRUS wyłącza z ubezpieczenia społecznego rolników. Organ wypłacający to świadczenie (wójt, burmistrz lub prezydent miasta), zgłasza takie osoby do ubezpieczenia społecznego i ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS i opłaca za nich składki ubezpieczeniowe. Świadczenia i składki finansowane są z dotacji celowej z budżetu państwa".
Konsekwencją powyższej uchwały było dodanie ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567), która weszła w życie 15 maja 2014 r., art. 17b u.ś.r.,
W uzasadnieniu projektu ww. ustawy (druk sejmowy nr 3588 kadencja VII ) wskazano, że "podstawowym warunkiem [przyznania świadczenia] jest brak aktywności zawodowej spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W związku z tym, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy ubiegający się o powyższe świadczenia, zobowiązani są do złożenia oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Jest to konsekwencją uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w której NSA stwierdził, że świadczenia pielęgnacyjnego nie może otrzymywać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest w takim przypadku osobą aktywną zawodowo. Rolnicy i domownicy ubezpieczeni w KRUS po złożeniu takiego oświadczenia tracą status do ubezpieczenia społecznego rolników, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm.) za rolnika uznaje się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium RP, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym (...). Tak więc rolników, ich małżonków i domowników, zaprzestających prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i nabyciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, KRUS wyłącza z ubezpieczenia społecznego rolników. Organ wypłacający to świadczenie (wójt, burmistrz lub prezydent miasta), zgłasza takie osoby do ubezpieczenia społecznego i ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS i opłaca za nich składki ubezpieczeniowe. Świadczenia i składki finansowane są z dotacji celowej z budżetu państwa".
Z tych też względów podzielić należy reprezentowane w orzecznictwie, w tym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2025 r., sygn akt I OSK 1442/24, stanowisko, iż oświadczenie rolnika o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie – składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań - powoduje tego rodzaju skutek, że traci przymiot rolnika w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, tym samym z dniem jego złożenia przestaje być objęty ubezpieczeniem KRUS.
W orzecznictwie wskazuje się, iż z art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r., poz. 208 ze zm.) wynika, że rolnik jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni informować KRUS o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. Podkreślenia wymaga, że termin ten ma charakter instrukcyjny, bowiem ustawodawca nie unormował konsekwencji niedopełnienia tego obowiązku przez rolnika. Niewywiązanie się rolnika z tego obowiązku nie ma zatem znaczenia dla oceny podlegania ubezpieczeniu społecznemu.
Z tych też względów na gruncie niniejszej sprawy dysponując dokumentami, że Skarżąca nie ubiegała się o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, nie pobiera dopłat jak również nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów należało uznać, że na skutek złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, a tym samym przestała być rolnikiem w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Tym samym z datą złożenia oświadczenia stała się uprawniona do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji Skarżącej może być przyznane świadczenie o ile spełnia pozostałe przesłanki wynikające z u.ś.r.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Skarżąca była objęta ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych (w tym wpisu sądowego), jak również z obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, dlatego zwrot kosztów objął wynagrodzenie pełnomocnika profesjonalnego w wysokości stawki minimalnej 480 zł.
Rozpoznając sprawę ponownie organ mając na uwadze stanowisko zawarte w niniejszym uzasadnieniu dokona ponownej analizy wniosku Skarżącej przyjmując, że została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki.