I OSK 2178/20

II SA/Łd 47/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2023-03-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-01-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Jarosław Czerw
Robert Adamczewski /przewodniczący/
Sławomir Wojciechowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c, art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 i 1b
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Dnia 28 marca 2023 roku . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski, Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Czerw, Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszonym w dniu 28 marca 2023 roku sprawy ze skargi D. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 listopada 2022 r. znak: KO.441.286.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Rokiciny z dnia 14 września 2022 roku nr 4211.4.1085.ODM.ŚP.09.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim na rzecz skarżącej D. T. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. MR
Uzasadnienie
Decyzją z 7 listopada 2022 r., nr KO.441.286.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej w skrócie jako: "k.p.a") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Rokiciny przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Rokicinach z 14 września 2022 r., nr 4211.4.1085.ODM.ŚP.09.2022, odmawiającą przyznania D.T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad W.T.
Kolegium w pierwszej kolejności przytoczyło ustalenia organu I instancji, a następnie wskazało motywy rozstrzygnięcia tegoż organu, z których wynikało, że decyzję o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji oparł na treści art. 3 pkt 21 oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615) – powoływanej jako: "u.ś.r." Na postawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 sierpnia 2022 r. ustalono bowiem, że D.T. i W.T. są małżeństwem i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Zamieszkują w jednym domu z synem K.T., który jest jego właścicielem i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Syn pomaga ojcu w czasie nieobecności matki i w miarę swoich możliwości oraz czasu jakim dysponuje. D.T. pracowała zawodowo jedynie kilkadziesiąt lat temu, tuż po ukończeniu szkoły, następnie prowadziła z mężem gospodarstwo rolne, które W.T. przepisał w styczniu 2015 r. na syna K.T. celem uzyskania emerytury z KRUS. D.T. jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego przy mężu, posiada wymagany okres ubezpieczenia emerytalno-rentowego, aby otrzymać świadczenie emerytalne z KRUS, oczekuje jedynie na osiągnięcie wieku 60 lat.
W.T. posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tomaszowie Mazowieckim z dnia 23 marca 2022r. nr [...], wydane do dnia 23 marca 2024 r., którym został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wskazano przy tym, iż nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 17 marca 2022 r. W.T. cierpi na choroby układu oddechowego i krążenia, jest po zawale serca, choruje na zakrzepicę żył. Ponadto od 2 lat choruje na przewlekłe niedotlenienie organizmu, dlatego cały czas musi się dotleniać. Z aparatu tlenowego korzysta w dzień i w nocy samodzielnie, nie wychodzi z domu, ponieważ ruch powoduje konieczność dotleniania. Mąż skarżącej wymaga pomocy, ale nie jest niesamodzielny, samodzielnie wykonuje czynności fizjologiczne, nie jest osobą pampersowaną, nie może pozostawać na dłużej sam. Lekarz przyjeżdża na wizyty domowe, w domu wykonywane są również badania. D.T. przygotowuje posiłki i leki, które mąż spożywa samodzielnie. Pomaga mężowi w czynnościach higienicznych, przygotowuje do kąpieli, pomaga wejść do brodzika, myje, wyciera ręcznikiem, goli, obcina paznokcie i ubiera.
W ocenie organu I instancji nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. dotycząca kryterium okresu powstanie niepełnosprawności osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Brak jest również związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawna mężem. D.T. nigdy nie zrezygnowała z pracy na rzecz opieki nad mężem. Stan zdrowia jej męża pogorszył się w okresie ostatnich 2 lat. W tym czasie, jak i wiele lat wcześniej wnioskodawczym już nie pracowała. Rezygnacja z prowadzenia przez małżonków gospodarstwa rolnego spowodowana była przepisaniem go na rzecz syna. W uzasadnieniu decyzji podkreślono, że W.T. jest osobą schorowaną, jednak forma i zakres opieki nie wykluczają podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy lub pracy chałupniczej, tym bardziej, że jej mąż nie jest osobą leżącą, porusza się po domu i samodzielnie spożywa posiłki. W opiece nad mężem pomaga również wspólnie zamieszkały syn, który może spełnić obowiązek alimentacyjny także poprzez pokrycie kosztów ewentualnej pomocy z zewnątrz. Opieka nad osobą niepełnosprawną związana musi być wyłącznie z osobą chorą, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego bowiem takie czynności są wykonywane w każdym gospodarstwie domowym.
Dalej Kolegium wskazało, iż w odwołaniu od decyzji organu I instancji D.T. podniosła, że organ niezasadne uznał, iż niepełnosprawność W.T. powstała po 18 roku życia i w związku z tym skarżącej jako opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Skarżąca zarzuca również naruszenie celów ustawy i przyjęcie, że w zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, pomimo że osoba, nad którą sprawuje opiekę, została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Ponadto, w ocenie D.T., organ I instancji błędnie przyjął, iż nie jest ona uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad mężem, ponieważ zamieszkuje z nimi ich wspólny syn i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do ojca, podczas gdy organ w ogóle nie ustalił jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej, a także tego, czy legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego organ I instancji błędnie uznał, iż kwestia daty powstania niepełnosprawności podopiecznego może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji podkreślił, że organ I instancji wydał zaskarżoną decyzję w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy przepis ten został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 roku, sygn. akt K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Dlatego też organ I instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadnie oparł decyzję odmowną w sprawie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jej niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem na przesłance wieku powstania niepełnosprawności.
Jednak zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim, pomimo błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., organ I instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Kolegium, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 10 sierpnia 2022 r., nie wynika bowiem, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad mężem uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W analizowanej sprawie nie ma bezpośredniego związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Kolegium podkreśliło, iż D.T. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym z powodu przekazania przez męża w 2015r. gospodarstwa na rzecz syna, celem uzyskania emerytury z KRUS. Posiada również wymagany okres do nabycia prawa do emerytury z KRUS, lecz dopiero po osiągnięciu wieku emerytalnego (obecnie ma 57 lat). Nigdy praktycznie nie pracowała, ponieważ nie była aktywna zawodowo od kilkudziesięciu lat (ostatnie zatrudnienie tuż po ukończeniu szkoły). Nie zrezygnowała wobec tego z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem, a jej dotychczasowa bierność zawodowa nie pozwala też na przyjęcie, że nie podejmuje zatrudnienia właśnie z powodu niepełnosprawności męża. Zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma natomiast być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Niezależnie od powyższego, w ocenie organu II instancji, zakres opieki sprawowanej nad W.T. nie wymaga konieczności rezygnacji przez skarżącą z aktywności zawodowej. D.T. opiekuje się mężem i zaspokaja jego codzienne potrzeby, tj. utrzymuje higienę osobistą, pomaga ubrać się, przygotowuje posiłki, podaje leki. W.T. niewątpliwie jest osobą schorowaną (choroby układu oddechowego i krążenia, stan po zawale mięśnia sercowego i usunięciu tętniaka, zakrzepica żył, wymaga dotleniania), ale samodzielnie spożywa posiłki, załatwia potrzeby fizjologiczne, nie jest osobą pampersowaną, porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania przytrzymując się ściany. Nie jest również pozostawiany sam, bowiem w opiece nad mężem pomaga skarżącej wspólnie zamieszkały syn. Z uwagi na powyższe okoliczności Kolegium uznało, że zakres wykonywanych czynności nie uniemożliwia D.T. podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Skargę na powyższe rozstrzygnięcie wniosła D.T., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżając decyzję organu II instancji w całości i zarzucając jej:
o naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
• art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że żona niepełnosprawnego W.T. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczny nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia,
o naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnie, tj.
• art. 6 k.pa., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanej przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tomaszowie Mazowieckim o znacznym stopniu niepełnosprawności, że niepełnosprawny W.T. nie wymaga stałej opieki swojej żony, która nie musiała rezygnować z zatrudnienia.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 listopada 2022 r. w sprawie o nr KO.441.286.2022 oraz o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi wskazano, iż w ocenie strony skarżącej organ dokonał błędnej i dowolnej oceny zebranego materiału w kwestii czasookresu opieki, której wymaga niepełnosprawny podopieczny oraz możliwości podjęcia pracy zawodowej przez skarżącą. W aktach sprawy znajduje się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności W.T., z którego w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. W ocenie skarżącej organ II instancji wyszedł poza zakres swoich kompetencji i wbrew orzeczeniu specjalistów, którzy posiadając fachową wiedzę uznał, że podopieczny niepełnosprawny, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki swojej żony. Takie ustalenia wykraczają poza kompetencje tych organów i sprzeczne są z zasadami dobrej administracji i swobodnej oceny dowodów. Bowiem pracownik socjalny organu nie posiada specjalistycznej wiedzy, aby podczas krótkiego wywiadu ustalić czy podopieczny niepełnosprawny wymaga lub nie wymaga stałej opieki drugiej osoby.
Ponadto dokonując oceny zakresu sprawowania opieki organ winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Zapoznając się więc z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ oraz z ilością chorób na które cierpi W.T. trudno się zgodzić z organem, aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym mężem, który nie jest samodzielny, wymaga pomocy przy wszystkich czynnościach dnia codziennego z pracą zawodową.
W ocenie skarżącej organ II instancji naruszył również treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez błędne uznanie, że skarżąca nie musi sprawować stałej opieki nad mężem. Konsekwencją błędnych ustaleń faktycznych i błędnej oceny materiału dowodowego było błędne ustalenie, że skarżąca nie spełnia podstawowych przesłanek ustawowych, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne. Skarżąca zaś spełnia wszelkie przesłanki do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W konsekwencji skarżąca wniosła jak w petitum skargi.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 z późn.zm. – dalej: "p.p.s.a."), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia na gruncie rozpatrywanej sprawy, gdyż obie strony wniosły o jej rozpoznanie w trybie uproszczonym.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a. - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a ponadto może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Sąd kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Rokiciny stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa, w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, co uzasadniało ich usunięcie z obrotu prawnego.
Na wstępie należy jednak wskazać, iż organ odwoławczy słusznie uznał za błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonaną przez organ I instancji, nieuwzględniającą skutków wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W następstwie powyższego wyroku przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie. Następuje to w chwili opublikowania orzeczenia w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Wyrok w sprawie o sygn. K 38/13 wszedł w życie w dniu 24 października 2013 r., zaś Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, zatem zarówno organy administracji publicznej, jak i sądy obowiązane są uwzględnić je, wydając swoje rozstrzygnięcia po wejściu wyroku Trybunału w życie. Kolegium zatem słusznie wskazało, iż Wójt Gminy Rokiciny niezasadnie oparł swoją decyzję odmawiającą przyznania D.T. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad W.T. również na treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Wobec braku pomiędzy stronami sporu, dotyczącego interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy uznać, że materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 17 ust. 1 tej ustawy. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W niniejszej sprawie D.T. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania pracy z uwagi na opiekę nad swoim mężem W.T. Małżonek niewątpliwie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, stosownie do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka.
Z treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę na osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W judykaturze podkreśla się, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem pracy. Z tego też względu związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo – skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną, a więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.
Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2178/20 (dostępny, podobnie jak inne przywoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia, w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej również jako: "CBOSA") wymóg ten nie jest również związany z żadnym etatowym (godzinowym) sprawowaniem opieki. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obok faktycznie realizowanej opieki i pomocy, istotna pozostaje także gotowość osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. Permanentny stan takiej gotowości uniemożliwiałby podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 (publ. CBOSA) zarówno określenie "stała", jak i "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy. NSA podkreślił jednocześnie, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej instytucji, jakim jest zrekompensowanie osobom sprawującym opiekę nad innymi niepełnosprawnymi członkami rodziny, utraty możliwości uzyskania dochodu z racji konieczności podejmowania tej opieki. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego.
Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.
Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela zaprezentowane wyżej poglądy judykatury i wypracowane na ich tle rozumienie pojęcia "sprawowanie opieki", o którym stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie sposób zatem zgodzić się ze stanowiskiem przedstawionym przez organy administracji, zgodnie z którym zakres i charakter sprawowanej przez skarżącą nad mężem opieki nie wyklucza jednoczesnego podjęcia pracy, zaś skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad mężem, bowiem od wielu lat nie była zatrudniona. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego oraz orzeczenia o zaliczeniu W.T. do znacznego stopnia niepełnosprawności, w ocenie Sądu, nie sposób uznać, aby stan zdrowia małżonka skarżącej był na tyle dobry, a wykonywane przy nim czynności absorbujące w tak niewielkim stopniu, by mógł on przez znaczną część czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby, by D.T. mogła podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W niniejszej sprawie ustalono, iż W.T. cierpi na choroby układu oddechowego i krążenia, przeszedł zawał mięśnia sercowego, a w konsekwencji choruje na przewlekłe niedotlenienie organizmu. Wprawdzie nie wymaga pomocy w każdej czynności. Samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne i nie jest osobą pampersowaną, stara się poruszać po domu samodzielnie trzymając się ścian i mebli, spożywa posiłki bez pomocy osób trzecich. Podkreślić jednak należy, iż W.T. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Stara się niewiele poruszać, nie wychodzi z domu, gdyż każdy ruch powoduje konieczność dotlenienia się. To skarżąca przygotowuje posiłki, podaje mężowi leki i tlen, pomaga w czynnościach higienicznych, przygotowuje do kąpieli, pomaga wejść do brodzika, myje, wyciera ręcznikiem, ubiera, goli, obcina paznokcie u stóp, zaprowadza męża do toalety. Przede wszystkim jednak D.T. pozostaje w gotowości do udzielenia pomocy mężowi. Skarżąca podkreśla, iż jej mąż nie może długo zostać sam w domu. Nawet wizyty lekarskie odbywają się w miejscu jego zamieszkania. Kiedy skarżąca wychodzi na zakupy czy do lekarza, stara się zostawiać męża pod opieką syna. K.T., pomimo iż zamieszkuje z rodzicami, prowadzi gospodarstwo rolne, a zakres związanych z tym obowiązków sprawia, że nie zawsze może pomóc w opiece nad ojcem. Praca w gospodarstwie uniemożliwia mu ciągłe przebywanie w domu wraz z ojcem, gdyby skarżąca podjęła zatrudnienie. Nie jest w stanie również zaopiekować się ojcem w takim wymiarze, w jakim czyni to skarżąca.
Nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja, zgodnie z którą za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego przemawiają wyłącznie czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad osobą chorą. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków i ich podawanie, sprzątanie domu, czy robienie zakupów są czynnościami dnia codziennego. Jednak są to czynności niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania osób wymagających opieki. Składają się one na całokształt właściwie sprawowanej opieki. Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 100) w zw. z art. 3 pkt 21 lit.a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie, bez pomocy innych osób, podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Zatem nawet czynności dnia codziennego, takie jak przygotowywanie posiłków, sprzątanie, czy robienie zakupów, mogą zostać uznane za czynności opiekuńcze, bowiem osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie jest w stanie ich wykonać bez pomocy swojego opiekuna. Stanowią zatem element prawidłowo sprawowanej opieki, jednocześnie absorbując znaczną część dnia opiekuna.
Ponadto, zdaniem Sądu, okoliczność czy skarżąca we wcześniejszych okresach pozostawała w zatrudnieniu i czy z niego rezygnowała, pozostaje bez znaczenia dla oceny jej aktualnej sytuacji. Istotne jest, czy obecnie spełnia - z uwagi na faktyczną opiekę sprawowaną nad mężem - przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc czy aktualnie skarżąca jest potencjalnie gotowa do pracy i czy rozmiar faktycznie sprawowanej nad mężem opieki uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Samo to, że skarżąca od kilkudziesięciu lat nie była zatrudniona, nie może przesądzać o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy a koniecznością sprawowania opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Konkluzja taka nie może zapaść bez szczegółowego rozważenia na tle każdej indywidualnej sprawy tego, jakiej opieki i w jakim rozmiarze potrzebuje dana osoba niepełnosprawna i w jakim stopniu zaabsorbowanie sprawowaniem tej opieki uniemożliwia podjęcie przez opiekuna pracy zarobkowej. Jak natomiast wskazano powyżej, wymiar opieki sprawowanej przez D.T. nad mężem, uzasadniony stanem jego zdrowia, uwzględniając również ciągłą gotowość do niesienia mężowi pomocy przez skarżącą, jest znaczny i uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu ocena zebranych w sprawie dowodów została dokonana przez organy administracji z naruszeniem art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji bowiem doprowadziła do odmowy ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wskutek błędnej oceny przesłanek wskazanych w art. 17 u.ś.r.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią powyższe rozważania, w szczególności dokonaną przez Sąd wykładnię pojęcia "opieki", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a także stanowisko, dotyczące wpływu dotychczasowej aktywności zawodowej wnioskodawcy na zasadność przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto wezmą pod uwagę skutki wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie o sygn. K 38/13 w kontekście aktualności określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanki przyznania tego świadczenia. Uwzględniając powyższe okoliczności, organy ocenią zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. i z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu dadzą wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w pkt. 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt. 2 wyroku na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.
is