II SA/Po 604/25

II SA/Po 604/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-11-06
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-08-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący/
Paweł Daniel /sprawozdawca/
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 901
art. 64 pkt 7, art. 64a
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 6 listopada 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 listopada 2025 roku sprawy ze skargi I. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia 30 maja 2025 r., nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę
Uzasadnienie
Decyzją nr [...] z dnia 22 maja 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy [...] (dalej jako: "Burmistrz" lub "organ pierwszej instancji"), ustalił I. L. (dalej jako: "strona") odpłatność za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. , [...], w kwocie [...]zł miesięcznie, płatną na konto Ośrodka Pomocy Społecznej w S. do 15. dnia każdego miesiąca, począwszy od miesiąca czerwca 2023 r. W pkt 2 rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji odmówił zwolnienia strony z odpłatności za pobyt matki D. L. w Domu Pomocy Społecznej w M. (dalej jako: "DPS").
W odwołaniu od wyżej opisanej decyzji strona reprezentowana przez radcę prawnego wniosła o uchylenie pkt 2. zapadłego rozstrzygnięcia i orzeczenie merytorycznie o całkowitym lub częściowym zwolnieniu z opłaty za pobyt matki w DPS, albo przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1283, obecny tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 1214 ze zm., dalej jako: "ustawa" albo "u.p.s."). Strona zarzuciła ponadto Burmistrzowi niewłaściwe przeprowadzenie postępowania dowodowego, które skutkowało nieustaleniem, że D. L. nie okazywała dzieciom właściwego szacunku, nie wspierała syna i nie utrzymywała go, nie troszczyła się o rozwój strony i nie wykonywała pieczy z poszanowaniem jego praw i godności, a także nie czyniła zadość obowiązkowi alimentacyjnemu.
Decyzją z 30 września 2024 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: "Kolegium" lub "organ drugiej instancji") uchyliło zaskarżona decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Od powyższego rozstrzygnięcia strona wniosła sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w wyniku rozpoznania którego, wyrokiem z dnia 19 lutego 2025 r., sygn. akt: II SA/Po 783/24 uchylono decyzję Kolegium.
W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, że organ pierwszej instancji wydał decyzję, w której po pierwsze, nałożył na skarżącego obowiązek odpłatności za pobyt jego matki w DPS, a po drugie, odmówił zwolnienia go z obowiązku ponoszenia tejże odpłatności. Obydwa te zagadnienia mogą być rozpoznane w ramach jednej sprawy administracyjnej, ponieważ nie istnieją ku temu żadne przeszkody materialnoprawne, co potwierdza zarówno treść art. 64 zd. 1 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym zwolniona z odpłatności może być zarówno osoba już uiszczająca ("wnosząca opłatę") opłatę, jak również osoba zobowiązana do tego, co wynika z więzów krwi, ale jeszcze nie z decyzji.
Biorąc pod uwagę, że strona zakwestionowała jedynie pkt 2 osnowy decyzji Burmistrza, oznacza to jednocześnie, że pkt 1 tego rozstrzygnięcia korzysta z ochrony prawnej, o której mowa w art. 16 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1572, dalej jako: "K.p.a."). Nie da się wzruszyć tego punktu w inny sposób, niż poprzez złożenie wniosku o stwierdzenie nieważności, wznowienie postępowania albo zmianę lub uchylenie decyzji (nadzwyczajne tryby wzruszenia decyzji ostatecznych). Kolegium nie miało więc prawa odnosić się do tego zagadnienia, po pierwsze z uwagi na wspomniany art. 16 Kodeksu postępowania administracyjnego, a po drugie z uwagi na samą argumentację decyzji organu drugiej instancji, która wskazuje na oczywiste naruszenie zasady reformationis in peius. Kolegium stwierdziło bowiem, że organ pierwszej instancji powinien zbadać sytuację majątkową ojca skarżącego a także uwzględni, że skarżąca znajduje się w DPS od dnia 1 kwietnia 2022 r., a obowiązek odpłatności powstał z dniem 1 czerwca 2023 r. Kolegium dążąc do uwzględnienia tych okoliczności, do czego nie miało prawa, oczekiwało, że Burmistrz zbada zagadnienia, które mogą doprowadzić do nałożenia na skarżącego wyższej kwoty odpłatności tudzież za dłuższy okres.
Tymczasem zgodnie z art. 139 K.p.a., organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny.
Decyzją z dnia 30 maja 2025 r., znak: [...] Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ drugiej instancji wskazał, że dokonując analizy zebranego materiału dowodowego pod kątem możliwości zwolnienia z ponoszenia opłat za pobyt D. L., nie znalazło podstaw do zastosowania art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej.
Organ drugiej instancji ustalił, że D. L. jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, która przebywa w DPS w M. od 1 kwietnia 2022 r. Mając na uwadze, że średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w DPS w M. wynosił w 2023 r. [...] zł, a D. L. ma ustaloną odpłatność za pobyt w placówce w wysokości 70% posiadanego dochodu, tj. w wysokości [...] zł miesięcznie, do zapłaty pozostała kwota [...]zł. Z rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że wyżej wymieniona posiada męża i dwójkę dzieci, którzy na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej są zobowiązani do partycypacji w kosztach utrzymania mieszkańca.
Odnosząc się z kolei do kwestii zwolnienia I. L. z ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS w M. Kolegium stwierdziło, że decyzja w tym przedmiocie zapada w ramach przyznanego organowi uznania administracyjnego. Nawet więc po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji ulgi, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Wystąpienie przesłanki wskazanej w art. 64 ustawy o pomocy społecznej jedynie umożliwia zastosowanie wnioskowanej ulgi, ale nie zobowiązuje do jej zastosowania. Organ drugiej instancji dodał, że w jego ocenie nie sposób znaleźć racjonalnego i zgodnego z zasadą słuszności oraz sprawiedliwości uzasadnienia dla tego, aby wszyscy podatnicy partycypowali w kosztach pobytu podopiecznego w domu pomocy społecznej z tej przyczyny, że osoby zobowiązane do pokrywania tych kosztów z uwagi na ciążący na nich obowiązek alimentacyjny, traktują wszystkie swoje wydatki (a więc nie tylko wydatki niezbędne) priorytetowo względem opłaty z tytułu pobytu osoby bliskiej w domu pomocy. W związku z tym postępowanie dotyczące zwolnienia z opłat za pobyt członka rodziny w DPS powinno opierać się na dokumentach urzędowych, a nie wyłącznie na oświadczeniach stron postępowania.
Końcowo Kolegium podkreśliło, że w niniejszej sprawie występuje szczególny rodzaj okoliczności powodujących zaniedbywanie przez D. L. obowiązków, a mianowicie chorobę psychiczną – schizofrenię, która zdiagnozowana była u niej jeszcze przed urodzeniem dziecka, zobowiązanego do partycypacji w kosztach jej utrzymania w DPS. Wobec powyższego, nie mogła ona w sposób świadomy kierować swoim postępowaniem.
Pismem z dnia 11 lipca 2025 r. I. L., reprezentowany przez r. D. (dalej jako: "skarżący") wniósł na wyżej opisaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zaskarżając ją w całości. Rozstrzygnięciu temu zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego oraz postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
1) art. 64 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego wadliwe zastosowanie, a to bezpodstawny brak zwolnienia skarżącego w całości, względnie w części z odpłatności za pobyt D. L. w DPS, podczas gdy spełnione zostały wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpoznania wniosku o zwolnienie skarżącego z przedmiotowej odpłatności;
2) art. 64 pkt 7 u.p.s. przez jego wadliwą wykładnię, a to rozumienie rzeczonego przepisu w sposób nieprawidłowy w odniesieniu do przyjętych reguł oraz pozostający w sprzeczności z zasadą równości wobec prawa, wynikającą z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) , polegające na uznaniu, iż przepis art. 64 pkt 7 u.p.s. nie może znajdować zastosowania, w sytuacji gdy doszło do niezawinionego naruszenia obowiązków rodzinnych, w tym wskutek choroby psychicznej, w sytuacji gdy treść przepisu art. 64 ust. 7 u.p.s. nie warunkuje możliwości zwolnienia osoby zobowiązanej do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS od zaistnienia winy (bądź danego jej stopnia) osoby umieszczonej w rzeczonym Domu w naruszeniu obowiązków rodzinnych, a nadto brak jest jakiegokolwiek konstytucyjnego uzasadnienia różnicowania sytuacji osób, których rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, w tym wskutek choroby psychicznej i nie są zobowiązani do ponoszenia przedmiotowych opłat (art. 64a u.p.s.) od sytuacji osób, których rodzice nie zostali formalnie pozbawieni władzy rodzicielskiej, a istniały podstawy ku temu, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie rzeczonego przepisu;
3) art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. przez: brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy oraz brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego; nie ustalenie, iż zaistniały przesłanki do zwolnienia skarżącego z ponoszenia odpłatności za pobyt D. L. w DPS, w tym wskutek rażącego naruszenia obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych; błędne ustalenie, iż skarżący nie wykazał, że D. L. w sposób rażący nie wywiązywała się z obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych w sposób zawiniony, podczas gdy stopień winy nie ma znaczenia dla spełnienia kryteriów zwolnienia z ponoszenia odpłatności za pobyt osoby w DPS, a skarżący załączył do wniosku o zwolnienie z przedmiotowej odpłatności dokumenty, które w sposób jednoznaczny i niepodważalny wykazują zasadność zwolnienia Skarżącego z konieczności ponoszenia odpłatności za pobyt D. L. w DPS, w tym:
- oświadczenie L. L. na okoliczność rażącego naruszenia przez D. L. obowiązków rodzinnych wynikających z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359; dalej jako: K.r.o.) względem niego,
- oświadczenie J. S., na okoliczność rażącego naruszenia przez D. L. obowiązków rodzinnych wynikających z K.r.o. względem niego,
- zaświadczenie z dnia 13 marca 2023 r., na okoliczność częstotliwości i długości pobytu D. L. w szpitalu,
które expresiss verbis potwierdzają naruszenie przez D. L. obowiązku alimentacyjnego oraz innych obowiązków rodzinnych, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 64 pkt 7 u.p.s., co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu drugiej instancji, gdyż doprowadziło do braku zwolnienia skarżącego w całości lub części z odpłatności za pobyt D. L. w DPS;
4) art. 78 § 1 K.p.a. poprzez brak uwzględnienia wniosków dowodowych skarżącego, w tym o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, a to L. L., K. L. i J. S., jak w odwołaniu skarżącego z 23 czerwca 2023 r., w sytuacji gdy dotyczyły one okoliczności mających znaczenie dla sprawy, co skutkowało wadliwym ustaleniem stanu faktycznego i nie wyjaśnieniem sprawy;
5) art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. przez wadliwe utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, podczas gdy spełnione były wszystkie przesłanki dla pozytywnego rozpatrzenia przedmiotowego odwołania, co skutkowało bezpodstawnym nie zastosowaniem art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a.
Wobec tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kolegium w całości oraz poprzedzającej decyzji w zaskarżonym zakresie; rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując jednocześnie stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej jako: "P.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 maja 2025 r., znak: [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia 22 maja 2023 r., nr [...] w zakresie odmowy zwolnienia skarżącego z odpłatności za pobyt matki – D. L. w DPS w M. .
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W przedmiotowej sprawie skarżący w toku postępowania prowadzonego w przedmiocie wydania decyzji o wysokości opłaty za pobyt matki w DPS wniósł o zwolnienie z jej z ponoszenia, powołując się na brak realizacji obowiązku alimentacyjnego i zaniedbywanie go, tj. okoliczności wskazane w art. 64 pkt 7 u.p.s., zgodnie z którym osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że kwestia zwolnienia z opłat opiera się na uznaniu organu, co słusznie podniosło Kolegium w zaskarżonej decyzji. Z konstrukcji art. 64 u.p.s. wynika, że decyzja, wydawana na jego podstawie, ma charakter uznania administracyjnego. Tym samym wybór sposobu załatwienia tego rodzaju wniosku zależy od woli organu właściwego do ustalenia tej opłaty, co oczywiście nie może jednak oznaczać dowolności wydanego w wyniku jego rozpatrzenia rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola uznania administracyjnego jest tym niemniej w takim przypadku ograniczona wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Organ ma zatem w takim przypadku obowiązek szczegółowo rozważyć kwestię istnienia bądź nie istnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniających zakres jej ewentualnego zastosowania, a co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Istotne jest przy tym, że z uwagi na fakt, iż uiszczanie opłaty przez zstępnego za pobyt jego wstępnego w domu pomocy społecznej stanowi – dla osoby zobowiązanej – obciążenie finansowe, zasadniczo główną przesłanką zastosowania przedmiotowego zwolnienia powinna być sytuacja materialna osoby zobowiązanej. Zwolnienie to nie powinno więc nastąpić, jeżeli - pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 u.p.s. okoliczności – osoba obowiązana byłaby w stanie ponosić opłatę za pobyt podopiecznego w domu pomocy społecznej. Takie rozumienie omawianego przepisu pozostaje w zgodzie z głównymi założeniami instytucji pomocy społecznej. Nie można bowiem tracić z pola widzenia, że środki publiczne, przeznaczane na udzielanie świadczeń z pomocy społecznej, są ograniczone, a zwolnienie wstępnego z opłaty za pobyt jego zstępnego w domu pomocy społecznej skutkuje obowiązkiem poniesienia tej opłaty przez gminę, co z kolei przekłada się na zakres pomocy udzielanej najbardziej potrzebującym. Zatem z uwagi na otwarty katalog przesłanek, mogących stanowić podstawę zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty, organy winny dokonywać oceny ich spełnienia w kontekście sytuacji materialnej wnioskującego o zwolnienie z opłat, aby wykluczyć możliwość uzyskania takiego zwolnienia przez osobę, która w rzeczywistości byłaby w stanie opłaty te ponosić.
Rolą Sądu jest więc w niniejszej sprawie zbadanie, czy wydanie zaskarżonej decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, tj. czy organy obu instancji zebrały wyczerpujący materiał dowodowy i rozważyły wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia. Następnie zaś, mając na uwadze pogląd wyrażany w orzecznictwie, stwierdzenie czy decyzja odmowna została przekonująco i jasno uzasadniona zarówno co do faktów, jak i co do prawa. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 K.p.a. z decyzji musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII SA/Wa 665/20, CBOSA).
Z ustaleń poczynionych przez organy administracji wynika jasno, że I. L. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jego dochód zgodnie z oświadczeniem z dnia 30 marca 2023 r. (k. 41 akt adm. organu pierwszej instancji) wyniósł za miesiąc luty 2023 r. [...] euro, co Burmistrz przeliczył w decyzji z dnia 22 maja 2025 r. na [...] złotych. Poza wszelką wątpliwością pozostaje dla Sądu zatem okoliczność, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż sytuacja finansowa skarżącego jest dobra i umożliwia ponoszenie kosztów pobyty matki W DPS.
W dalszej części swego rozstrzygnięcia, organ pierwszej instancji wskazał, że decydując o odmowie zwolnienia z opłaty za pobyt matki w DPS wziął pod uwagę wykazane przez skarżącego dochody, treść wywiadów środowiskowych z 15 lutego 2023 r. oraz 30 marca 2023 r., jak również przedstawioną dokumentację załączoną do wniosku o zwolnienie, tj. zaświadczenie ze szpitala "[...]" w G., z którego wynika, że matka wnioskodawcy była objęta leczeniem specjalistycznym od 1997 r., a więc już przed jego urodzeniem, a także oświadczenia L. L. i J. S. wskazujące na brak sprawowania przez matkę opieki nad synem oraz fakt ubezwłasnowolnienia D. L. około 1995 r. (wiele lat po diagnozie schizofrenii paranoidalnej).
Organ drugiej instancji z kolei, w decyzji wydanej po wyroku WSA w Poznaniu z 19 lutego 2025 r., sygn. akt II SA/Po 783/24 uwzględniającego sprzeciw skarżącego od wcześniej wydanej w tym przedmiocie decyzji Kolegium wskazał, że wnioski skarżącego o przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków na okoliczność braku realizacji względem niego obowiązku alimentacyjnego przez matkę są niecelowe, ponieważ zarówno ojciec skarżącego, jak i jego wuj złożyli wcześniej oświadczenia w tej sprawie, które znajdują się w aktach (k. 33-34 akt adm. organu pierwszej instancji). Z tym stwierdzeniem należy się zgodzić. Kolegium nie było zobowiązane przychylić się do takiego wniosku, gdyż miało na względzie zasadę szybkości postępowania wyrażoną w art. 12 K.p.a. Nie można przy tym również mówić o braku podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego i wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania całego materiału dowodowego, jak wskazano w skardze, gdyż skarżący chciał, aby przed organem drugiej instancji udowodnione były okoliczności, które już potwierdzone zostały na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego. W ocenie sądu przychylenie się do wniosku skarżącego nie wykazałoby więc nowych, istotnych dla niniejszej sprawy okoliczności, a jedynie przedłużyłoby czas potrzebny na rozpatrzenie odwołania. Podkreślić w tym miejscu należy, że oświadczenie – jako forma dowodu ma taką samą wartość jak zeznania świadków.
Sąd zauważa, że decyzja wydawana na podstawie art. 64 u.p.s. jest decyzją o charakterze uznaniowym, co wynika z użytego w przepisie sformułowania "można zwolnić". Z tego względu kontrola jej legalności jest dokonywana przez sąd w ograniczonym zakresie. Jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1011/20, Baza NSA). Ponadto brzmienie przytoczonego przepisu i użycie w tekście sformułowania "w szczególności", prowadzą do przekonania, że wymieniony w jego treści katalog sytuacji, w których może dojść do zastosowania całkowitego bądź częściowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat ma charakter otwarty, co oznacza, że dodatkowo organ może uwzględnić także inne okoliczności niż wskazane w przepisie.
W przedmiotowej że w przypadku skarżącego nie występują przesłanki określone w art. 64 pkt 7 u.p.s. I tak, punktem wyjścia dla oceny prawidłowości działań organów było ustalenia sytuacji prawnej matki. Nie jest kwestionowane przez strony, że w 1995 r. matka skarżącego została ubezwłasnowolniona, co oznacza, że na podstawie art. 94 § 1 k.r.o. utraciła władzę rodzicielską, która od tego momentu przysługiwała tylko ojcu skarżącego. Skutek taki wynika z faktu, że ubezwłasnowolnienie całkowite wiąże się z utratą zdolności do czynności prawnych (art. 12 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny, t.j. Dz. U. z 2022, poz. 1360 ze zm., dalej jako "k.c."), zaś zgodnie z art. 94 § 1 k.r..o. jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców. To samo dotyczy wypadku, gdy jedno z rodziców zostało pozbawione władzy rodzicielskiej albo gdy jego władza rodzicielska uległa zawieszeniu. Zwrócić uwagę należy na konstrukcję tego przepisu – ustawodawca nie bez przyczyny rozróżnił przypadek "braku pełnej zdolności do czynności prawnych" od "pozbawienia władzy rodzicielskiej jednego z rodziców". Pierwsza sytuacja nie jest stricte związana ze sposobem wywiązywania się z obowiązków rodzicielskich, a dotyczy sytuacji, gdy rodzic jest niepełnoletni albo został ubezwłasnowolniony częściowo lub całkowicie (Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, 2021), czego przesłanki określono w art. 13 k.c., w myśl którego ubezwłasnowolnienie całkowite, to sytuacja, gdy z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, dana osoba nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. W związku z tym ubezwłasnowolnienie wiąże się ze znacznymi ograniczeniami w możliwości sprawowania skutecznej władzy i opieki nad dziećmi, które co do zasady nie są zawinione przez rodzica, zaś dopiero skutkiem pośrednim jest utrata władzy rodzicielskiej w oparciu o art. 94 § 1 k.r.o. Druga sytuacja dotyczy bezpośredniego pozbawienia władzy rodzicielskiej, do której odnosi się art. 111 k.r.o. i związane jest bezpośrednio z zaniedbywaniem obowiązków rodzicielskich. Taki kształt powyższych regulacji sprawia, że z orzeczenia sądu, na podstawie którego doszło do ubezwłasnowolnienia całkowitego konkretnej osoby nie można wywodzić takiego samego skutku, który powoduje bezpośrednio stwierdzone w orzeczeniu sądu pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej, gdyż inna jest przyczyna wydania tych dwóch rozstrzygnięć. W związku z tym przyjąć należało, że nie doszło w przedmiotowej sprawie do zaistnienia przesłanki z art. 64a u.p.s., ponieważ skarżący nie przedstawił prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu matki władzy rodzicielskiej lub prawomocnego orzeczenia sądu o skazaniu jej za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę skarżącej, jej brata lub ojca. Wprowadzenie regulacji art. 64a miało na celu przeciwdziałanie poczuciu niesprawiedliwości w stosunku do dzieci zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej, wobec którego zostało wydane orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Proponowany przepis pozwolił zatem dzieciom, w stosunku do których rodzice przez całe życie postępowali w sposób naganny, lekceważąc swoje obowiązki, nie ponosić kosztów utrzymania rodziców w domu pomocy społecznej (Sierpowska Iwona, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, 2023), ale z powyższych rozważań wynika, że czym innym jest utracenie władzy rodzicielskiej wskutek ubezwłasnowolnienia, którego przyczyna związana jest z czynnikami, nad którymi rodzic nie ma co do zasady kontroli, a czym innym bezpośrednie pozbawienie praw rodzicielskich na podstawie art. 111 k.r.o. W tym kontekście należy także dodać, że przyjęcia, iż orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia całkowitego może być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS może prowadzić do nadużyć i de facto spowodować, że prawo to będzie nadużywane.
W powyższym świetle rozważanie wymagało, czy przedstawione okoliczności, w tym fakt ubezwłasnowolnienia matki, wyczerpywały przesłanki określone w art. 64 pkt 7 ustawy. Sąd przypomina w tym miejscu, że na podstawie powyższego przepisu możliwe jest zwolnienie osoby obowiązana do wnoszenia opłaty z obowiązku jej uiszczenia wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że przepis art. 64 pkt 7 ustawy nie może znajdywać zastosowania w tego typu sytuacjach faktycznych, jak w niniejszej sprawie, a więc gdy wnioskodawca wiąże rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego, z chorobą psychiczną członka rodziny. Jak zauważono w uzasadnieniu ustawy zmieniającej ustawę o pomocy społecznej – ustawa z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66), mocą której wprowadzono art. 64 pkt 7, projekt uwzględniał, w ramach przesłanek fakultatywnego wyłączenia obowiązku ponoszenia opłaty, sytuacje rażącego naruszenia przez rodzica obowiązku alimentacyjnego względem dziecka lub innych obowiązków rodzinnych. Projektowana nowelizacja uwzględniała fakt, iż dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci możliwością zwolnienia z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Proponuje się w związku z tym dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS, tj. sytuację, w której osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (projektowany art. 64 pkt 7). Przepis ten umożliwia zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać.
W ocenie Sądu dla możliwości zastosowania ulgi konieczne jest zatem ustalenie, że doszło do zawinionego działania naruszającego więzy rodzinne, w tym opiekę nad małoletnim dzieckiem. Okolicznością bezsporną pozostaje, że matka skarżącego była osobą w kryzysie psychicznym, co potwierdzają wielokrotne – oraz co warte podkreślenia – długoterminowe okresy przebywania w zakładzie psychiatrycznym. Oczywistym jest, że miała ona ograniczone możliwości opieki nad dziećmi, tym bardziej, że została ubezwłasnowolniona. Jakkolwiek relacje w rodzinie, w której jedna osoba znajduje się w kryzysie psychicznym, mogą odstępować od relacji, które powszechnie przyjmuje się za normalne, to jednak z punktu widzenia możliwości zastosowania ulgi, o jaką wnosi skarżący, istotnym jest to, czy można matce skarżącej zarzucić umyślność, a więc czy brak sumiennego wywiązywania się z obowiązków względem dziecka był zawiniony. W ocenie Sądu w sytuacji, gdy mamy do czynienia z chorobą psychiczną rodzica, brak jest podstaw do uznania, aby okoliczności, jakie podnosi skarżący, było okolicznościami zawinionymi, a więc by zaistniała przesłanka rażącego naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Mając powyższe na względzie Sąd przyjął, że organy administracji zasadnie wywiodły, że w sprawie nie można mówić o rażącym niewywiązywaniu się przez matkę z obowiązków rodzinnych z uwagi na chorobę psychiczną. Podnoszone przez skarżącego okoliczności, że w sprawie były spełnione przesłanki uzasadniające pozbawienie matki władzy rodzicielskiej nie mogę być uwzględnione ponieważ wykraczałyby poza zakres okoliczności, jakie może uwzględnić organ.
W ocenie Sądu dla oceny wniosku o zwolnienie istotną rolę odgrywają względy moralne i elementarne poczucie sprawiedliwości, a także kierowanie się przez organ zasadą słuszności. Zwłaszcza przy analizie okoliczności wskazanych w art. 64 pkt 5-7 u.p.s. kluczową rolę powinny odgrywać wartości i zasady prawa. W szczególności chodzi tu o zasadę sprawiedliwości społecznej oraz o uwzględnienie aksjologii konstytucyjnej (por. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, art. 64). Do powyższych zasad odniosło się w swojej decyzji Kolegium, wskazując że nie znajduje ono racjonalnego uzasadnienia do przeniesienia kosztów utrzymania matki skarżącego na podatników w ujawnionych okolicznościach.
Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdził, że organy we właściwy sposób przeprowadziły postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie, w sposób wyczerpujący ustalając stan faktyczny i odniosły się do podnoszonych przez skarżącego we wniosku o zwolnienie okoliczności, a końcowo w sposób dozwolony skorzystały z instytucji uznania administracyjnego.
Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie organy nie przekroczyły więc granic uznania administracyjnego. Zaskarżona decyzja Kolegium posiada uzasadnienie faktyczne i prawne, które odnosi się do okoliczności zaistniałych w niniejszej sprawie. Dodać w tym miejscu należy, że sądowa kontrola decyzji uznaniowych nie obejmuje prawidłowości wyboru przez organ jednej z możliwych opcji rozstrzygnięcia sprawy, gdyż wybór rozstrzygnięcia wymyka się kryteriom prawnym, opierając się na innego rodzaju przesłankach, które nie są weryfikowalne w drodze postępowania sądowego.
Biorąc więc pod uwagę, że Sąd nie znalazł podstaw do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.
Niniejsza spawa rozpoznana została, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a. w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.