II SA/Po 562/20

II SA/Po 562/20 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2021-06-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-07-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz
Arkadiusz Skomra
Edyta Podrazik /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 1952/21 - Wyrok NSA z 2023-04-20
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 i 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 129 par. 1, art. 132
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 maja 2020 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Wójt Gminy P. decyzją z dnia [...] marca 2020 r., nr [...], działając na podstawie art. 17 ust. 1 pkt. 4, ust. 1a, art. 20 ust. 2, 3, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej: "u.ś.r."), art 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowaniu administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256; dalej: "K.p.a.") oraz art. 128 i art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r., poz. 2086 ze zm.; dalej: "K.r.o."), po ponownym rozpatrzeniu wniosku A. B. z dnia [...] stycznia 2020 r., odmówił przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad siostrą N. W..
W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu [...] stycznia 2020 r. A. B. złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w P. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą N. W. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nr [...] wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. w dniu [...] czerwca 2009 r. Z dokumentacji załączonej przez stronę oraz po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że A. B. jest siostrą oraz opiekunem prawnym N. W., i w związku z opieką nie podejmuje zatrudnienia, ani innej pracy zarobkowej.
Przechodząc do meritum organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że rodzice N. W. żyją i nie są małoletni. Matka niepełnosprawnej, A. W. mieszka w [...], jednak rodzina nie posiada jej aktualnego adresu zamieszkania oraz numeru telefonu. Tym niemniej ojciec N. W. nie jest pozbawiony praw rodzicielskich oraz nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, a to stanowi negatywną przesłankę przyznania A. B. świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r.
W odwołaniu z dnia [...] marca 2020 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. B. wskazała, że ojciec nie jest w stanie zająć się jej siostrą z powodu depresji. Sam niejednokrotnie wymaga wsparcia. Wskazała, że zastępuje siostrze rodziców. Wyjaśniła, że budzi siostrę rano i pomaga w codziennej toalecie, robi dla niej śniadanie i razem z nią czeka na autobus, którym dojeżdża na warsztaty terapii zajęciowej. Po południu dostosowuje swoje plany tak, aby być w domu kiedy siostra wraca, bo nie może być sama. Gdy siostra jest w domu, organizuje jej czas.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] (sprostowaną postanowieniem z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...]), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że warunkiem niezbędnym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę inną, aniżeli spokrewniona w pierwszym stopniu, są okoliczności obiektywnie wyłączające możliwość sprawowania opieki, co powoduje, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zw. z art. 132 K.r.o., uzyska inna osoba, niż spokrewniona w pierwszym stopniu, jeżeli zrezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których rodzice osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania.
W dniu [...] marca 2020 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy z A. B., a także z A. W.. A. B. prowadzi sześcioosobowe gospodarstwo domowe wraz z mężem, trójką dzieci oraz siostrą N. W., dla której jest opiekunem prawnym. A. B. zapewnia siostrze codzienną opiekę i z tego względu nie podejmuje żadnego zatrudnienia. A. W. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Pracuje zawodowo w firmie B. w S. W. od poniedziałku do soboty w różnych miejscach w kraju, do pracy wyjeżdża codzienne o [...] a wraca ok. [...], za pracę otrzymuje ok. [...] zł. A. W. choruje przewlekle, stale przyjmuje leki i pozostaje pod opieką lekarzy specjalistów, tj. neurochirurga, neurologa i psychiatry. Z powodu stanów depresyjno-lękowych w roku 2018 i 2019 przebywał okresowo w szpitalu w K. na Oddziale Psychiatrycznym. Nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Nie jest pozbawiony praw rodzicielskich względem córki N. W.. Ze względu na pracę zawodową oraz stan zdrowia nie ma możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką N. W.. Utrzymuje z nią jednak stały kontakt. Ciężar opieki nad niepełnosprawną córką N. W. spoczywa na jego drugiej córce - A. B., która jest opiekunem prawnym niepełnosprawnej N. W.. To ona sprawuje codzienną opiekę nad N. W. i pomaga jej w prawidłowym funkcjonowaniu. A. W. od października 2018 r. jest po rozwodzie z A. W.. Nie utrzymuje żadnego kontaktu z byłą żoną, nie posiada też żadnych informacji o miejscu jej zamieszkania.
Zdaniem organu odwoławczego w sytuacji, gdy matka osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki długotrwale przebywa poza granicami Polski i nie utrzymuje z córką żadnego kontaktu, a adres miejsca jej zamieszkania oraz aktualny numer telefonu nie jest znany, oczywistym jest, że wykluczona jest możliwość sprawowania przez nią opieki nad córką. Tym niemniej analiza akt rozpoznawanej sprawy nie prowadzi jednak do konkluzji, aby ojciec N. W. nie był w stanie we właściwy sposób wypełnić obowiązku alimentacyjnego względem niej. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozostawia bowiem wątpliwości, że A. W., nie został pozbawiony praw rodzicielskich, nie jest osobą małoletnią (ma on 55 lat) i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stan zdrowia A. W., powoływany zarówno w treści odwołania, w oświadczeniach jego i odwołującej z dnia [...] marca 2020 r. oraz w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia [...] marca 2020 r., nie został potwierdzony orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem legitymowanie się takim orzeczeniem umożliwiłoby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad N. W.. Trudno przy tym stwierdzić, by z uwagi na stan zdrowia, tj. choroby kręgosłupa, schorzenia neurologiczne oraz depresję, A. W. nie był w stanie we właściwy sposób wypełnić obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej córki, skoro jest aktywny zawodowo i pracuje intensywnie przez 6 dni w tygodniu od wczesnych godzinnych rannych do wieczora w różnych miejscach w kraju jako operator maszyn budowlanych i brukarz.
Podkreślono, że niemożność sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ma miejsce wyłącznie w przypadku istnienia takich przeszkód w sprawowaniu opieki, które mają charakter obiektywny, tzn. nie zależą co do zasady od woli człowieka i nie są rezultatem jego świadomego wyboru, takich jak niepełnosprawność lub ciężka choroba uniemożliwiająca sprawowanie opieki nad inną osobą. Nie chodzi zatem o takie sytuacje, gdy przeszkoda może zostać zakwalifikowana, jako wynik świadomego wyboru życiowego człowieka, np. wskutek wyboru dotyczącego miejsca zamieszkania czy aktywności zawodowej. Tym samym należy uznać, że niemożność sprawowania przez A. W. opieki nad N. W. spowodowana pozostawaniem w zatrudnieniu nie stanowi okoliczności obiektywnej, zwalniającej go z obowiązku alimentacyjnego.
Reasumując, brak jest zatem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny odwołującej względem jej siostry przed obowiązkiem alimentacyjnym ojca, który to w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad dzieckiem. Wobec powyższego siostrze nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W dniu [...] czerwca 2020 r. A. B. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
W uzupełnieniu skargi z dnia [...] sierpnia 2020 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylnie decyzji obydwu instancji i wydanie decyzji co do istoty sprawy poprzez przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od dnia [...] lutego 2020 r., ewentualnie uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 2 oraz 18 Konstytucji RP, art. 17 ust. 5 pkt i lit. b u.ś.r. w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r. oraz art. 7 K.p.a. w zw. z art. 77 § 1 K.p.a.
W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej podkreślił, że A. B. wielokrotnie wskazywała, że jest jedyną osobą, która może zapewnić pomoc swojej siostrze i robi to jako jedyna osoba od wielu lat. Mimo bowiem braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności ojciec osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie zapewnić koniecznej pomocy i opieki swojej córce z przyczyn obiektywnych - sam jest osobą schorowaną i zależną pod wieloma aspektami od osób trzecich. Gdyby faktycznie ojciec był w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawną córką z pewnością nie byłoby konieczne ustanowienie opiekuna prawnego w osobie skarżącej. A. W. z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie zająć się niepełnosprawną córką, przede wszystkim z uwagi na liczne problemy zdrowotne, w tym psychiczne, które notorycznie powracają. Nadto, jak wynika z zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] sierpnia 2020 r., A. W. choruje na nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe mieszane, ma zdiagnozowaną również chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa. U ojca skarżącej zdiagnozowano zaburzenia depresyjne i lękowe. Z powodów depresyjnych przebywał w [...] roku w szpitalu psychiatrycznym w K.. To skarżąca pomaga ojcu w czynnościach dnia codziennego, takich jak robienie zakupów, inne prace domowe, czy sprzątanie. A. W. w trakcie postępowania wskazał i złożył oświadczenie dlaczego nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną córką. Ojciec niepełnosprawnej N. W. sam potrzebuje pomocy na wielu płaszczyznach życia, co więcej zdarzają się sytuacje, że stanowi zagrożenie dla samego siebie, ma stany depresyjne i lękowe, stąd zupełnie niezrozumiałe są twierdzenia organów jakoby mógł wypełniać swój obowiązek poprzez sprawowanie opieki nad niepełnosprawną córką, która wymaga zaawansowanej, stałej opieki. To skarżąca od wielu lat sprawuje faktyczną i prawną opiekę nad niepełnosprawną siostrą, wypełnia niejako obowiązek rodzicielski za rodziców. Dodatkowo wskazano, że A. W. jest zatrudniony w firmie B. i wynagrodzenie oscyluje w granicach [...] zł. To skarżąca wielokrotnie pomaga również finansowo swojemu ojcu, chociaż jej samej trudno czasami pogodzić wszystkie zobowiązania finansowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga okazała się niezasadna.
W rozpoznawanej sprawie A. B. ubiega się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą N. W., która na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] czerwca 2009 r., nr [...], została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Organy rozstrzygające odmówiły skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak ziszczenia się w sprawie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., tj. odmówiły przyznania świadczenia z tego powodu, że ojciec N. W. żyje, a jego obowiązek alimentacyjny względem córki wyprzedza obowiązek alimentacyjny skarżącej względem siostry.
W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, ustawa przewiduje katalog przesłanek pozytywnych, których dopiero łączne spełnienie umożliwia przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżąca jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca, jako siostra niepełnosprawnej, jest jej krewną w linii bocznej w stopniu drugim.
Dalej wyjaśnienia wymaga, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustalając kolejność zobowiązanych, w art. 129 § 1 stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W art. 132 wskazano przy tym, ze obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten koresponduje z treścią art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 u.ś.r., albowiem przepisy te jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Jak przy tym wynika z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., jednym z warunków przyznania świadczenia osobie spokrewnionej w stopniu dalszym niż pierwszy z osobą niepełnosprawną, jest okoliczność, iż nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie, bądź też legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że co do zasady, przepis ten należy odczytywać ściśle. Tylko więc wystąpienie którejś z tych dwóch przesłanek – niepełnoletność lub legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w stopniu dalszym. Konkluzja ta uwzględnia bowiem wolę ustawodawcy uzewnętrzniającą się poprzez zmianę brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. w dniu 1 stycznia 2013 r. Przed tą datą przepis ten stanowił, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.
Podkreślenia wymaga, że aktualne brzmienie ustępu 1a, z woli ustawodawcy, wyraźnie zawęziło przypadki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do określonych sytuacji, dając nadal prymat osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu, a w dalszym – tylko w razie kumulatywnego spełnienia warunków opisanych w punktach 1) do 3). Trzeba podkreślić, że znowelizowane od 1 stycznia 2013 roku brzmienie omawianego przepisu nie wprowadza obowiązku ustalania – tak jak miało to miejsce w poprzednim stanie prawnym – czy osoby z kręgu spokrewnionych w pierwszym stopniu nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną. Omawiane unormowanie nie opiera się także na konstrukcji akceptacji (celem przyznania świadczenia) swobodnego wyboru przez potencjalny krąg osób zainteresowanych sprawowaniem takiej pieczy.
W uzasadnieniu komentowanej zmiany wskazano, że wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym (s. 4 uzasadnienia do projektu, druk sejmowy nr 724, w zakładce proces legislacyjny -> przebieg procesu legislacyjnego, www.sejm.gov.pl). Dla osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a które nie spełniają warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego na warunkach określonych w nowych przepisach, wprowadzono natomiast specjalny zasiłek opiekuńczy, którego uzyskanie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego.
Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548) podyktowane były faktem, że wśród grupy świadczeniobiorców, którzy uzyskali prawo do świadczenia pielęgnacyjnego po 2010 r. w wyniku rozszerzenia katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, znaczną część stanowiły osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważono również postępującą tendencję do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą (s. 6 uzasadnienia do projektu). Konieczne było więc inne określenie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, aby środki z budżetu państwa były kierowane do adresatów rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.
W przypadku istnienia osób spokrewnionych z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu, dopiero więc wystąpienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. aktualizuje obowiązek alimentacyjny osób spokrewnionych w stopniu dalszym, a co za tym idzie, uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez te osoby. Co do zasady wystąpienie innych przeszkód utrudniających sprawowanie opieki nie zwalnia bowiem osoby spokrewnionej z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu z obowiązku alimentacyjnego. Do tej osoby będzie należał wybór, czy właściwszym będzie utrzymanie zatrudnienia i realizacja obowiązków alimentacyjnych względem osoby niepełnosprawnej w sposób pośredni, np. poprzez opłacenie odpowiednich usług opiekuńczych, czy też rezygnacja z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania samodzielnej opieki nad osobą niepełnosprawną i w konsekwencji uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, będącego swego rodzaju rekompensatą pieniężną związaną z rezygnują z własnej aktywności zawodowej. Rygoryzm art. 17 ust. 1a u.ś.r., którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada w sposób niebudzący wątpliwości celom ustawy. Nieuzasadnione byłoby bowiem obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych.
Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki – w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej w tym przepisie kategorii osób. To nie rodzina decyduje więc, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa [por. R. Kopania (red.), Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz. Warszawa 2017; dostęp el./Legalis]. Przykładowo, wystąpienie okoliczności, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu pracuje, wobec czego nie może sprawować opieki, nie uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia jej z obowiązku alimentacyjnego wobec uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może to być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.
Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z ust. 1a mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu ust. 1a za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Po 307/17). W takim jednak wypadku muszą zaistnieć szczególne okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji, takie jak starczy wiek, ewidentne, ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Sama zatem tylko deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia.
W rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że ojciec N. W. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co, co do zasady, uzasadniałoby odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Dodatkowo, organ I instancji mając na względnie wyżej wskazane orzecznictwo sądowoadministracyjne, przeprowadził postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie, czy w stosunku do ojca N. W. zaistniały szczególne okoliczności pozwalające na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności.
Jak wynika z wywiadu środowiskowego, ojciec skarżącej jest operatorem maszyn budowlanych i brukarzem. Pracuje od poniedziałku do soboty w różnych miejscach w kraju. Do pracy wyjeżdża we wczesnych godzinach porannych, a wraca wieczorem. Ten system pracy, w jego opinii, uniemożliwia mu sprawowanie stałej opieki nad córką. Dodatkowo ojciec skarżącej ma problemy ze zdrowiem, w tym zdrowiem psychicznym spowodowanym stanami lękowo-depresyjnymi, co skutkowało dwukrotnym pobytem w szpitalu psychiatrycznym.
Tym niemniej, jak już powyżej wskazano, z woli ustawodawcy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje najpierw osobom zobowiązanym do alimentacji w pierwszej kolejności w sytuacji, gdy nie podejmują zatrudnienia z powodu opieki nad osobą niepełnosprawną i brak chęci rezygnacji przez te osoby z pracy w celu podjęcia opieki nad osobom niepełnosprawną, nie aktualizuje obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności. To od osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności zależy, czy spełni obowiązek alimentacyjny poprzez rezygnację z pracy i świadczenie usług opiekuńczych samodzielnie, czy też spełni obowiązek alimentacyjny poprzez opłacenie usług opiekuńczych. Niezgodne z celem ustawy byłoby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, której obowiązek alimentacyjny nie zaktualizował się tylko dlatego, że osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności uchyla się od tego obowiązku. Środki na świadczenie pielęgnacyjne są wypłacane z budżetu Państwa i wbrew sprawiedliwości społecznej byłoby wypłacanie świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności w sytuacji, gdy – zgodnie ze swoją wolą – może ona spełnić obowiązek alimentacyjny albo poprzez samodzielne świadczenie usług opiekuńczych, albo poprzez finansowanie takich usług.
Co więcej, opisany stan zdrowia ojca skarżącej nie stoi na przeszkodzie wykonywaniu pracy fizycznej sześć dni w tygodniu, od rana do późnego popołudnia, jak wskazał w wywiadzie środowiskowym, co wyklucza uznanie, że w sprawie zaistniała szczególna okoliczność wyłączająca możliwość realizacji przez niego obowiązku alimentacyjnego względem córki, tym bardziej, że jak już powyżej wskazano, obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszym stopniu nie muszą przy tym decydować się na opłacanie usług opiekuńczych obcej osoby, skoro inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, deklaruje chęć podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Wówczas spełnieniem obowiązku alimentacyjnego będzie opłacanie usług opiekuńczych tej osoby. Nieuzasadnione byłoby natomiast obciążanie Skarbu Państwa koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych.
Jak przy tym wynika z akt sprawy, siostra skarżącej cierpi na autyzm, jednakże jej stan zdrowia nie wymaga całodobowej opieki. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca pomaga siostrze przy przygotowywaniu posiłków, utrzymaniu higieny, sprzątaniu pokoju, robi jej pranie. Od poniedziałku do piątku N. W. jeździ jednak autobusem na warsztaty terapii zajęciowej i wraca po południu. Pobyt skarżącej w domu związany jest więc niewątpliwie również z koniecznością opieki nad dziećmi – w dniu [...] października 2011 r., a więc około dwa miesiące po tym, jak skarżąca została ustanowiona opiekunem prawnym N. W., skarżąca urodziła najstarszego syna, który na dzień przeprowadzenia wywiadu był uczniem II klasy, natomiast [...] maja 2016 r. dwójkę synów, przy czym jeden uczęszcza do przedszkola, a drugi pozostaje w domu pod opieką matki. W orzecznictwie przy ocenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną – która to okoliczność nie była kwestionowana przez organy orzekające w sprawie w stosunku do skarżącej, wobec czego nie podlega ocenie Sądu – wskazuje się, że choć niedopuszczalne jest wywodzenie braku związku przyczynowo - skutkowego z faktu, że osoba o orzeczonym znacznym stopniu niepełnosprawności (lub orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji), nie wymaga opieki ze względu na stopień swojej samodzielności (gdyż organ powinien przyjmować orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jako prejudykaty i ustalać stan faktyczny zgodnie z ich treścią), dopuszczalne jest wywodzenie braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą. Zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby takiej osoby w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie przez wnioskodawcę pozostają ze sobą w związku. Przykładowo ocenia się, czy wnioskujący wykonuje czynności pielęgnacyjne, ściśle związane z osobą chorego, wymagające ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Pomoc sprowadzająca się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, nie stanowi o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 14 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 266/19).
Nie można przy tym nie zauważyć, że dla członka rodziny, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny, a który nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, ustawodawca przewidział specjalny zasiłek opiekuńczy, który zależy od spełnienia kryterium dochodowego (art. 16a ust. i 2 u.ś.r.). Wprawdzie jest on dwukrotnie niższy od kwoty świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże zdaniem Sądu przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie jest racjonalne. W sytuacji bowiem, gdy osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności nie świadczy opieki nad niepełnosprawnym samodzielnie, a opiekun z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji nie przekracza określonego kryterium dochodowego, ciężar swoistej rekompensaty w stosunku do takich osób za rezygnację z pracy spoczywa częściowo na Państwie, a częściowo powinien być pokrywany przez osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności.
Reasumując, zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie nie wykazano, aby zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, świadczące o zasadności przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy żyje osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności (ojciec skarżącej), której obowiązkiem jest zapewnienie usług opiekuńczych osobiście, albo poprzez opłacenie takich usług.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), oddalił skargę.
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt 1 zarządzenia Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II z dnia [...] lutego 2021 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.