II SA/Po 489/25

II SA/Po 489/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-10-22
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-07-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra /sprawozdawca/
Izabela Paluszyńska
Jakub Zieliński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne
Zabytki
Skarżony organ
Wójt Gminy
Treść wyniku
Stwierdzono bezskuteczność czynności
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1292
art. 3 ust. 1, art. 22 ust. 5 pkt 3
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Sędzia WSA Arkadiusz Skomra (spr.) Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 października 2025 r. sprawy ze skargi B. B. i K. B. na czynność Wójta Gminy L. w przedmiocie włączenie nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L. 1. stwierdza bezskuteczność czynności Wójta Gminy L. z dnia 12 grudnia 2011 r. w przedmiocie włączenia Karty Adresowej budynku mieszkalnego nr [...] w miejscowości W. , gmina L. w Gminnej Ewidencji Zabytków, 2. stwierdza bezskuteczność czynności Wójta Gminy L. z dnia 16 września 2019 r. w przedmiocie włączenia zaktualizowanej Karty Adresowej budynku mieszkalnego nr [...] w miejscowości W. , gmina L. w Gminnej Ewidencji Zabytków, 3. zasądza od Wójta Gminy L. solidarnie na rzecz skarżących kwotę 697,- zł (sześćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Pismem z dnia 20 stycznia 2025 r. Wójt Gminy L., na skutek złożonego wniosku, poinformował B. B., że w Gminnej Ewidencji Zabytków (dalej w skrócie również "GEZ") widnieje karta adresowa zabytku nieruchomego [...], ostatnio zaktualizowana w dniu 16 września 2019 r. Do pisma tego załączono kartę adresową.
Pismem z dnia 28 marca 2025 r. W. B. wystąpił do Urzędu Gminy L. z wnioskiem o udostępnienie informacji publicznej w zakresie:
- Czy budynek w [...] nr [...] znajduje się w GEZ?
- W jaki sposób dokonano włączenia nieruchomości do GEZ?
- W oparciu o jakie dokumenty dokonano włączenia nieruchomości do GEZ?
- Kiedy dokonano włączenie nieruchomości do GEZ?
W odpowiedzi na powyższe Urząd Gminy poinformował wnioskodawcę, iż budynek znajduje się w GEZ, włączenia dokonano na podstawie ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 Nr 162,poz. 1568 t.j. Dz.U. z 2024r. poz. 1292) oraz w oparciu o kartę adresową zabytku, a włączenie dokonano 16 września 2019 r.
Pismem z dnia 26 maja 2025 r. B. B. oraz K. B., reprezentowania przez adwokata W. B., wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na czynność Wójta Gminy L. tj:
1. włączenie Karty Adresowej sporządzonej w dniu 12 grudnia 2011 roku dla budynku mieszkalnego mieszczącego się pod adresem [...], gmina L. (dalej jako "Budynek"), do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L.
2. włączenie zaktualizowanej Karty Adresowej sporządzonej w dniu 16 września 2019 roku dla budynku mieszkalnego mieszczącego się pod adresem [...], gmina L. (dalej jako "Budynek"), do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L.,
3. włączenie wszystkich pozostałych zaktualizowanych Kart Adresowych sporządzonych w okresie od dnia założenia Gminnej Ewidencji Zabytków do dnia wniesienia niniejszej skargi, dla budynku mieszkalnego mieszczącego się pod adresem [...], gmina L. (dalej jako "Budynek"), do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L., o których Skarżący nie zostali poinformowani przez Organ.
Skarżący zarzucili organowi naruszenie przepisów:
1. prawa materialnego, tj. art. 22 ust 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytkowi opiece nad zabytkami w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r.. do sygn. akt P 12/18. poprzez ograniczenie prawo własności nieruchomości przez dokonanie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielom udziału w procedurze skutkującej ujęciem nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków, co skutkowało ograniczeniem przysługującego im prawa własności.
1. prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 i 2 o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z § 18 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, polegającym na niewłaściwym zastosowaniu przepisów poprzez: bezpodstawne i dowolne uznanie budynku za zabytek w sytuacji, gdy nie posiada on cech zabytku w myśl art. 3 pkt 1 i 2 ustawy oraz poprzez umieszczenie karty adresowej przedmiotowego budynku w gminnej ewidencji zabytków bez sprawdzenia czy dane w niej zawarte są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym oraz czy budynek spełnia przesłanki definicji zabytku w myśl przywołanej ustawy, w szczególności braku stosownej dokumentacji potwierdzającej kluczowe w tej sprawie ustalenia,
2. art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 64 ust. 1- 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dopuszczeniu ograniczenia własności pomimo braku przyczyny uzasadniającej takie ograniczenie i przy zaniechaniu wyjaśnienia, czy przyczyna taka w istocie wystąpiła oraz poprzez brak wyważenia interesu indywidualnego Skarżących jako właścicieli nieruchomości z interesem publicznym zgodnie z zasadą proporcjonalności, a tym samym arbitralne przyznanie prymatu ochronie zabytków nad ochronę własności, co w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego ograniczenia prawa własności Skarżących.
Wskazując na powyższe Skarżący wnieśli o stwierdzenie bezskuteczności czynności oraz zasądzenie kosztów postępowania.
Ponadto Skarżący wnieśli o dopuszczenie dowodów z dokumentów:
- pismo Wójta Gminy L. z dnia 20 stycznia 2025 r., celem wykazania faktów: uzyskania przez Skarżących ogólnej informacji o wpisaniu Budynku do GEZ bez informacji o podstawie prawnej wpisu i sposobie jego dokonania, braku pouczenia dotyczące możliwości działania w obronie swoich praw związanych z dokonanym wpisem,
- wniosek o udostępnienie informacji publicznej z dnia 28 marca 2025 r.,
- odpowiedź na wniosek o udostępnienie informacji publicznej z dnia 8 kwietnia 2025 r.
celem wykazania faktów: pozyskania szczegółowej informacji o podstawie prawnej włączenia Budynku do GEZ n/ dniu 14 kwietnia 2025 roku, tj. w dniu doręczenia odpowiedzi na wniosek o udostępnienie informacji publicznej,
- wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z dnia 24 kwietnia 2025 r., celem wykazania faktów: wezwania Wójta do usunięcia naruszenia prawa.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie wskazując, że budynek, którego zaliczenie do zabytków nieruchomych dotyczy skarga, został zaliczony do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L. w oparciu o wykaz obiektów zabytkowych przekazanych Gminie L. przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w P., opracowany w latach 80-tych XX w, a pierwszy wpis w gminnej dokumentacji zabytków dot. przedmiotowej nieruchomości pochodzi z 20 maja 2002 r. Zarówno skarżone czynności włączenia Karty Adresowej sporządzonej 12 grudnia 2011 r. dla budynku mieszkalnego pod adresem [...], gm. L. oraz włączenia zaktualizowanej Karty Adresowej sporządzonej 16 września 2019 r. - do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy L. stanowi konsekwencję uprzednich ustaleń wobec braku utraty przez budynek waloru zabytku.
Organ zaznaczył, iż obie skarżone czynności Organu miały miejsce przed wejściem w życie przepisu § 18b rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Organ zauważył, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18, który uznaje przepis art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami za niezgodny z ustawą zasadniczą - zgodnie z przepisem art. 190 ust 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wszedł w życie po zaliczeniu w 2011 r. i 2019 r. budynku do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy.
Zdaniem organu brak zapewnienia udziału właścicieli w czynnościach podjętych w czasie przed zmianą przepisu § 18b rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 26 maja 2011 r. oraz przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r., sygn. akt P 12/18 - nie niesie za sobą ograniczenia prawa własności Skarżących w materialnoprawnym wymiarze. Budynek bezsprzecznie cechuje walor zabytkowy. W takim przypadku wszelkie ew. ograniczenia prawa własności nieruchomości wynikają wprost z przepisów ustawowych.
Na rozprawie w dniu 22 października 2025 r. pełnomocnik Skarżących podtrzymał skargę i zarzuty w niej zawarte powołując się dodatkowo na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Kr 1295/24.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej również jako: "P.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Przed przystąpieniem do rozpoznania niniejszej sprawy w pierwszej kolejności Sąd postanowił odnieść się do kwestii dopuszczalności samej skargi.
W świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego dopuszczalna jest skarga do sądu administracyjnego na czynność materialnotechniczną konserwatora zabytków polegającą na włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków zabytku nieruchomego (wyr. NSA z 09 listopada 2016r., sygn. akt II OSK 254/15, z 08 maja 2018r., sygn. akt II OSK 1926/17, z 29 listopada 2018r., sygn. akt II OSK 2225/18, dostępne www.orzeczenia.nas.gov.pl – dalej jako CBOSA). W wyroku z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt II OSK 96/15 (CBOSA), Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, że organ prowadzący ewidencję zabytków nie jest w świetle ustawy zobowiązany do przeprowadzenia jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego w przedmiocie włączenia karty danego obiektu do ewidencji i w związku z tym nie wydaje żadnej decyzji administracyjnej. Działanie organu stanowi czynność o charakterze materialno-technicznym z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, która z mocy art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. objęta została kognicją sądów administracyjnych.
Zgodnie z art. 53 § 2 P.p.s.a jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. Sąd, po wniesieniu skargi, może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę.
Z treści znajdujących się w aktach sprawy pism wynika, że Skarżący dopiero w dniu doręczenia im pisma z dnia 20 stycznia 2025 r. dowiedzieli się, że w Gminnej Ewidencji Zabytków widnieje karta adresowa zabytku nieruchomego [...], ostatnio zaktualizowana w dniu 16 września 2019 r. Do pisma tego załączono kartę adresową.
Skarga do tutejszego Sądu została natomiast złożona w dniu 29 maja 2025 r. Niemniej, mając na uwadze formę, w jakiej doszło do potwierdzenia ujęcia ww. obiektów w GEZ oraz faktu braku jakichkolwiek pouczeń o możliwości zaskarżenia czynności ,Sąd uznał, że uchybienie wynikającego z art. 53 § 2 zdanie pierwsze P.p.s.a. terminu do wniesienia skargi miało miejsce bez winy Skarżących.
W judykaturze wskazuje się, że wniesienie skargi na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. z uchybieniem terminu, nie powoduje bezwzględnego obowiązku jej odrzucenia, bowiem ustawodawca w art. 53 § 2 zdanie drugie P.p.s.a. przyznał sądowi kompetencję do rozpoznania skargi, jeżeli uchybienie terminu do jej wniesienia nastąpiło bez winy skarżącego (zob. postanowienia NSA: z 8 czerwca 2022 r. sygn. akt II OZ 335/22 i z 18 maja 2021 r. sygn. akt II OZ 218/21).
Ponadto należy mieć na uwadze, iż z treści art. 45 ust. 1 Konstytucji RP jednoznacznie wynika wola ustawodawcy, aby prawem do sądu objąć możliwie najszerszy zakres spraw, zaś z zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) wynika dyrektywa interpretacyjna zakazująca stosowania zawężającej wykładni prawa do sądu. W sferze interpretacji prawa dyrektywalna rola prawa do sądu łączy się z techniką wykładni przyjaznej Konstytucji (prokonstytucyjnej), która stanowi zabieg, w toku którego, w oparciu o wyniki wykładni dokonanej różnymi, dopuszczalnymi i akceptowanymi metodami, dochodzi do ustalenia treści normy prawnej zrekonstruowanej na podstawie przepisów o randze podkonstytucyjnej, które w możliwie najpełniejszy sposób pozwala na realizację postanowień Konstytucji RP. Techniki wykładni w zgodzie z Konstytucją należy stosować zwłaszcza wtedy, gdy brzmienie przepisu nie jest jednoznaczne lub zachodzi możliwość jego interpretacji w różny sposób, a z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawie niniejszej (zob. postanowienie NSA z 18 czerwca 2024 r. sygn. akt II OZ 287/24).
Przyjęcie bardzo rygorystycznego podejścia dotyczącego terminu wniesienia skargi na zarządzenie o wpisie do ewidencji, a co za tym idzie, konieczność badania kiedy Skarżący mieli świadomość dokonanego wpisu, oznaczałoby w ocenie Sądu, że zamknięta zostałaby właścicielom droga do weryfikacji prawidłowość wpisu do ewidencji, który to wpis głęboko ingeruje w przysługujące właścicielom prawo własności.
Z tych też względów Sąd przystąpił do merytorycznego rozpoznania sprawy uznając, iż wniesienie skargi co prawda nastąpiło z uchybieniem terminu ale bez winy strony.
Przechodząc na grunt przepisów prawa materialnego należy wskazać, że zgodnie z art. 22 ust. 4 i 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (obecnie t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1292 dalej jako "u.o.z.") wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, w której powinny być ujęte:
1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru;
2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków;
3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.
Z kolei art. 3 pkt 1 u.o.z. stanowi, że zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.
Dana rzecz lub nieruchomość stanowi zabytek, jeżeli jej wartości historyczne, naukowe lub artystyczne są wyższe niż przeciętne. Stwierdzenie, że dany obiekt ma charakter zabytku wymaga poczynienia ustaleń w tym zakresie. Jakkolwiek przepisy u.o.z. nie przewidują, aby ujęcie zabytku w GEZ stanowiło rozstrzygnięcie podejmowane przez organ gminy w formie decyzji administracyjnej, niemniej ujęcie danego obiektu w GEZ nie może nastąpić bez zbadania przesłanek uzasadniających przypisanie temu obiektowi wartości zabytkowych. Umieszczając zabytek w GEZ organ gminy stwierdza, że obiekt ten charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony nieruchomości ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tego rodzaju czynność kwalifikująca stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 29 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Po 751/23).
W tym miejscu wskazać należy, iż dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy fundamentalne znaczenie ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18, w którym Trybunał stwierdził, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Wyrok ten został wydany w celu rozstrzygnięcia wątpliwości co do konstytucyjności art. 22 ust 5 pkt 3 u.o.z., które Naczelny Sąd Administracyjny powziął właśnie w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu przywołanego wyroku Trybunał stwierdził wyraźnie, że osłabienie ochrony własności, przez wyłączenie udziału właściciela w postępowaniu skutkującym wpisem nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, nie służy realizacji żadnych konstytucyjnie określonych wartości. Sytuacja, w której właściciel dowiadując się, że należąca do niego nieruchomość ma zostać wpisana do gminnej ewidencji zabytków, nie ma możliwości zajęcia stanowiska w postępowaniu administracyjnym oraz zakwestionowania działań podejmowanych przez organ administracji gminnej w porozumieniu z konserwatorem uznana została za niezgodną z fundamentami demokratycznego państwa prawnego, do których należy możliwość obrony oraz ochrony swoich dóbr. W ocenie Trybunału postępowanie w przedmiocie wpisu do gminnej ewidencji zabytków powinno zostać oparte na możliwie jak najpełniejszych i najbardziej precyzyjnych kryteriach, wykluczających arbitralne działanie organu.
Sąd w niniejszym składzie podziela stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z dnia 18 października 2023 r., sygn. akt II OSK 2781/17, że choć przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie nie został w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego, to w niniejszej sprawie konieczne jest dokonanie wykładni art. 22 ust. 5 pkt 3 uozoz z uwzględnieniem tego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Wyrok zakresowy powoduje, że usuwane jest z systemu prawnego jego niekonstytucyjne rozumienie (zob. Roman Hauser, Janusz Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s.42, J. Trzciński, Rozdział 9 Wokół art. 190 ust. 4 Konstytucji, Wybrane Zagadnienia, [w:] Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy administracyjne, Warszawa 2023).
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18 usunął zatem z obrotu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z., co oznacza, że Sąd musi tę okoliczność brać pod uwagę i zastosować ww. wyrok jako formę stosowania Konstytucji. Musi to skutkować stwierdzeniem, że Wójt Gminy L. dokonując zaskarżonych czynności zastosował wadliwą (niekonstytucyjną) procedurę, która uniemożliwiła czynny udział Skarżących. W wyniku zastosowanej procedury sprzecznej z Konstytucją RP – właściciele budynku nie mogli zakwestionować przyjętych przez organ ustaleń, formułować wniosków dowodowych, czy w inny sposób bronić się przed organem przed ograniczeniem prawa własności.
Sąd wydając niniejsze orzeczenie miał przy tym na uwadze, że obecna treść rozporządzania Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r., poz. 56) w § 18b ust. 1 przewiduje, iż o zamiarze włączenia karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków, o włączeniu tej karty, o sporządzeniu nowej karty adresowej zabytku, o zamiarze wyłączenia karty adresowej zabytku z gminnej ewidencji zabytków lub o wyłączeniu tej karty wójt (burmistrz, prezydent miasta) zawiadamia niezwłocznie właściciela lub posiadacza zabytku albo nieruchomości, która przestała być zabytkiem. Natomiast w myśl § 18b ust. 4 i 5 rozporządzenia wójt (burmistrz, prezydent miasta) o zamiarze włączenia karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków, o sporządzeniu nowej karty adresowej zabytku albo o zamiarze wyłączenia karty adresowej zabytku z gminnej ewidencji zabytków zawiadamia właściciela lub posiadacza zabytku albo nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która przestała być zabytkiem, na co najmniej 14 dni przed planowanym terminem włączenia karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków albo wyłączenia tej karty z gminnej ewidencji zabytków. Do zawiadomienia o włączeniu karty adresowej zabytku do gminnej ewidencji zabytków lub o sporządzeniu nowej karty adresowej zabytku dołącza się odpowiednio potwierdzoną kopię karty adresowej zabytku albo nowej karty adresowej zabytku.
Na gruncie niniejsze sprawy należy mieć jednak na uwadze, iż omawiane przepisy zostały dodane do ww. rozporządzenia dopiero z dniem 19 października 2019 r. ( na mocy rozporządzania Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem), a więc po umieszczeniu omawianego zespołu budynków w gminnej ewidencji zabytków, co przyznał sam organ w odpowiedzi na skargę.
Tym samym w niniejszej sprawie wpis do ewidencji zabytków nastąpił niewątpliwie bez jakiegokolwiek, choćby w stopniu minimalnym zagwarantowanym przez obecnie obowiązujące rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, udziału właściciela. Powyższe zaś, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego, skutkować musiało stwierdzeniem bezskuteczności czynności ujęcia nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków.
W tym miejscu wskazać należy, iż bez znaczenia w sprawie pozostaje okoliczność, że K. B. uzyskała prawo współwłasności budynku dopiero dnia 22 października 2021 r., a B. B. dnia 27 lipca 2018 r. Sąd dochodząc do powyższych wniosków miał przede wszystkim na uwadze, iż z przedłożonego wydruku księgi wieczystej wynika, że Skarżący nabył nieruchomość w drodze darowizny, zaś Skarżąca w wyniku rozszerzenia wspólności ustawowej małżeńskiej. Ponadto należy mieć na uwadze, iż z akt sprawy, ani z twierdzeń organu nie wynika aby poprzednim właścicielom zapewniono czynny udział w postępowaniu ujęcia nieruchomości w GEZ.
Warto również mieć na uwadze, iż w ocenie Sądu z momentem zbycia nieruchomości poprzedni właściciel utracił prawo zaskarżenia czynności odnoszących się do nieruchomości, których był właścicielem. Sąd stoi na stanowisku, podobnie jak ma to miejsce w przypadku miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, że nabywca nieruchomości, jako następca prawny, wstępuje bowiem w prawa i obowiązki o charakterze publicznoprawnym, o ile poprzedni właściciel nieruchomości z nich nie skorzystał.
Zatem skoro na gruncie niniejszej sprawy zarówno poprzedni właściciel jak i jego następca prawny nie byli informowani o ujęciu nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków i przez co nie mieli wiedzy o możliwości zaskarżenia powyższej czynności, to nie można uznać, że obecny właściciel nie ma prawa obrony swych praw wynikających z przysługującego prawa własności do nieruchomości.
Wracając do istoty sprawy Sąd w tym miejscu nie przesądza, iż przedmiotowy obiekt w ogóle nie powinien znajdować się w ewidencji zabytków, a jedynie wskazuje, że ocena charakteru przedmiotowej zabudowy powinna zostać dokonana przez organ w postępowaniu poprzedzającym umieszczenie danego obiektu nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków z poszanowaniem uprawnień właściciela do czynnego udziału w postępowaniu w tym do kwestionowania przyjętych przez organ ustaleń, składania wniosków dowodowych, czy też zajęcia stanowiska w kwestii ograniczenia przez organ jego prawa własności.
Sąd przy tym podziela pogląd reprezentowany w orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego, iż po wyroku Trybunału Konstytucyjnego powodem stwierdzenia bezskuteczności czynności ujęcie nieruchomości w GEZ jest naruszenie zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Ze względu na zaistniałe uchybienia procesowe dotyczące postępowania w przedmiocie ujęcia nieruchomości w GEZ nie stanowi zatem przedmiotu oceny Sądu przesądzenie istnienia walorów zabytkowych obiektu na tym etapie postępowania (por. m.in. wyroki NSA z 16 kwietnia 2025 r., sygn. akt II OSK 907/24; 5 lutego 2025 r., sygn. akt II OSK 404/24; 30 października 2024 r., sygn. akt II OSK 2272/23; 19 grudnia 2023 r., sygn. akt II OSK 1771/22; 5 grudnia 2022 r., sygn. akt II OSK 94/22; dostępne w CBOSA).
Mając na uwadze powyższe rozważania organ może zdecydować o ujęciu, bądź nie ujęciu przedmiotowej nieruchomości w omawianej ewidencji przy zapewnieniu Skarżącym gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem ewentualnego wpisu do ewidencji. Rzetelna, udokumentowana i wiarygodna ocena charakteru przedmiotowej zabudowy powinna zostać dokonana w postępowaniu poprzedzającym umieszczenie danego obiektu nieruchomego w GEZ z poszanowaniem uprawnień właściciela, z uwzględnieniem przedstawianej przez niego dokumentacji podważającej kwalifikację dokonaną przez organ.
Odnosząc się do wniosków dowodowych zgłoszonych w skardze Sąd wskazuje, że brak było przesłanek uzasadniających przeprowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. Sąd podkreśla, że zgodnie z treścią art. 133 § 1 P.p.s.a. rozpoznał niniejszą sprawę na podstawie całokształtu akt sprawy, odpowiedzi organu na skargę i pism procesowych, jeżeli mogłyby przyczynić się do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie. Postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym ma jedynie uzupełniający charakter, na co wskazuje w sposób jednoznaczny brzmienie przepisu art. 106 § 3 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające tylko z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W okolicznościach badanej sprawy nie zaistniały wątpliwości tego rodzaju, które uzasadniałyby przeprowadzenie dowodów uzupełniających, gdyż dokumenty nadesłane przez organ wraz z odpowiedzią na skargę i częściowo pokrywającymi się z dokumentacja przedstawioną przez Skarżących, była wystarczająca do podjęcia rozstrzygnięcia.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 146 P.p.s.a., stwierdził bezskuteczność wszystkich czynności dotyczących włączenia Karty Adresowej budynku mieszkalnego nr [...] w miejscowości [...], gmina L. w Gminnej Ewidencji Zabytków (pkt 1 i 2 sentencji wyroku), które to miały miejsce bez udziału właściciela nieruchomości.
O kosztach postępowania (pkt 3 sentencji wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 li. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). Na wysokość zasądzonej od organu kwoty składają się: koszty sądowe (wpis 200 zł), wynagrodzenie adwokata (480 zł) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa (17 zł).