II SA/Po 464/23

II SA/Po 464/23 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-07-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra
Edyta Podrazik /przewodniczący sprawozdawca/
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6335 Zwrot nienależnego świadczenia
Hasła tematyczne
Bezrobocie
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 77 par. 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2022 poz 690
art. 76 ust. 1-2
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 listopada 2023 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Wojewody z dnia 25 maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia 17 kwietnia 2023 r. nr [...]
Uzasadnienie
Starosta [...], decyzją z dnia 17 kwietnia 2023 r., znak [...], na podstawie art. 76 ust. 1, 2 i 6, art. 9 ust. 1 pkt 14 lit. c ustawy z dnia 20.04.2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 690 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (t. j. Dz.U. z 2022r. poz. 2000 ze zm., dalej: K.p.a.), orzekł o obowiązku zwrotu przez M. M. nienależnie pobranego zasiłku dla bezrobotnych za okres od dnia 30 kwietnia 2021 r. do 29 kwietnia 2022 r. w kwocie [...]złotych.
W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności przedstawił przebieg postępowania wskazując, że w dniu 30 kwietnia 2021 r. M. M. została zarejestrowana w Urzędzie Pracy w O. jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku od dnia 30 kwietnia 2021 r. Prawo do zasiłku skarżąca utraciła od dnia 30 kwietnia 2022 r. z powodu upływu maksymalnego okresu jego pobierania. Podczas wizyty w Urzędzie Pracy dnia 12 maja 2022 r. skarżąca poinformowała, że otrzymała odmowną decyzję z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie przyznania świadczenia przedemerytalnego. Skarżąca wskazała, iż podstawą odmowy był fakt posiadania nieruchomości rolnej o powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych. Skarżąca została wówczas zobowiązana do dostarczenia dokumentów potwierdzających podstawę nabycia nieruchomości oraz czy spadek, w wyniku którego nabyła nieruchomość, został rozszerzony na współwłasność małżeńską.
Postanowieniem z dnia 25 maja 2022 r., na podstawie art. 145 k.p.a., orzeczono o wznowieniu postępowania administracyjnego sprawie zakończonej decyzjami ostatecznymi o uznaniu M. M. za osobę bezrobotną i przyznaniu prawa do zasiłku od dnia 30 kwietnia 2021 r. oraz utracie prawa do zasiłku od dnia 30 kwietnia 2022 r. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, bezrobotnym jest osoba nie zatrudniona i nie wykonująca innej pracy zarobkowej, jeżeli nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 1509 i 2459), o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe lub nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Decyzją z dnia 12 lipca 2022 r. Starosta [...] orzekł o uchyleniu decyzji o uznaniu M. M. za osobę bezrobotną i przyznaniu prawa do zasiłku od dnia 30 kwietnia 2021 r., decyzji o utracie prawa do zasiłku od 30 kwietnia 2022r. z powodu upływu maksymalnego oraz orzekł o odmowie uznania M. M. za osobę bezrobotną z dniem 30 kwietnia 2021 r. Wojewoda decyzją z dnia 29 sierpnia 2022 r., znak [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Wojewoda wskazał, że posiadanie nieruchomości rolnej o powierzchni powyżej 2 ha przeliczeniowych pozbawia właściciela możliwości uzyskania statusu osoby bezrobotnej wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami, w szczególności zaś brakiem uprawnień do korzystania z zasiłku dla bezrobotnych. Skarżąca wniosła od tej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.
Decyzją z dnia 26 września 2022 r., nr [...], Starosta [...] orzekł o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku dla bezrobotnych za okres od dnia 30 kwietnia 2021 r. do 29 kwietnia 2022 r. w kwocie brutto [...] złotych. Skarżąca wniosła od tej decyzji odwołanie do Wojewody.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia z dnia 30 listopada 2022 r. oddalił skargę M. M. na decyzję Wojewody z dnia 29.08.2022r.
W wyniku wniesionego przez skarżącą odwołania Wojewoda decyzją z dnia 6 marca 2023 r. uchylił decyzję Starosty z dnia 26 września 202 r. i przekazał sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Organ odwoławczy wskazał na konieczność prowadzenia postępowania zgodnie z regułami określonymi w przepisach administracyjnych, a co za tym idzie wydanie zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Starosta w dniu 29 marca 2023 r. zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku dla bezrobotnych.
Następnie organ wyjaśnił, że w dniu rejestracji tj. w dniu 30 kwietnia 2021 r. skarżąca była właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczających 2 ha przeliczeniowe. Tymczasem art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy z dnia 20.04.2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy stanowi, że bezrobotnym jest osoba nie zatrudniona i nie wykonująca innej pracy zarobkowej (...) jeżeli nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2020 r. poz. 1740 i 2320 oraz z 2021 r. poz. 1509 i 2459), o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Tym samym skarżąca nie spełniała warunków wymaganych do przyznania statusu osoby bezrobotnej, a zasiłek dla bezrobotnych pobrany od 30 kwietnia 2021 r. w kwocie [...]zł stanowi świadczenie nienależne. Dalej Starosta wskazał, iż za nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy uważa się świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie. Świadczenie to podlega na podstawie art. 76 ust. 1 zwrotowi w terminie 14 dni od daty otrzymania niniejszej decyzji.
Pismem z dnia 4 maja 2023 r. M. M. wniosła do Wojewody odwołanie od opisanej wyżej decyzji organu I instancji. Skarżąca zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 8 K.p.a. poprzez prowadzenie przez organ administracji publicznej postępowania w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej. Skarżąca podniosła, iż swym działaniem w żaden sposób nie przyczyniła się do powstania pomyłki po stronie Powiatowego Urzędu Pracy skutkującej orzeczeniem obowiązku zwrotu przez nią kwoty zasiłku dla bezrobotnych.
Skarżąca wskazała, iż w dniu rejestracji jako osoba bezrobotna miała wypełnić ankietę, w której m.in. w punkcie 6 miała wskazać czy jest właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych. Skarżąca wskazała, iż jest właścicielem takiej nieruchomości, jednocześnie przedłożyła zaświadczenie o powierzchni nieruchomości rolnej z Urzędu Miejskiego w K. z dnia 08 kwietnia 2021 r. oraz od Wójta Gminy O. z dnia 7 kwietnia 2021 r. Wówczas pracownik Powiatowego Urzędu Pracy w O. zapytał ją o stan cywilny oraz czy w małżeństwie panuje ustrój wspólności majątkowej małżeńskiej. Wobec twierdzącej odpowiedzi skarżącej pracownik urzędu wyjaśnił jej, że w punkcie 6 ankiety winna zaznaczyć odpowiedź "tak" oraz złożyć dopisek "wspólnie z małżonkiem po ˝ części". Skarżąca wypełniła ankietę zgodnie z sugestią pracownika organu. W konsekwencji został jej przyznany zasiłek dla bezrobotnych. Skarżąca nie zgadza się zatem z twierdzeniami organu, iż świadczenie zostało wypłacone na podstawie nieprawdziwego oświadczenia. Skarżąca wskazała bowiem stan faktycznym zgodny z prawdą, natomiast w wyniku działania urzędnika doszło do błędu w ankiecie, która stała się podstawą wypłaty zasiłku. Skarżąca powołała się w tym kontekście na wyrok ETPC z dnia 26 kwietnia 2018 r., skarga nr 48921/13 w sprawie Ćakarević przeciwko Chorwacji dotyczącej nakazu zwrotu omyłkowo wypłaconego zasiłku. Nadto skarżąca przytoczyła orzecznictwo Trybunału, z którego ma wynikać, że błędy, za które odpowiedzialne są wyłącznie organy Państwa nie powinny, co do zasady, być naprawiane kosztem jednostki, w szczególności w braku sprzecznego interesu prywatnego (zob. Platakou przeciwko Grecji, skarga nr 38460/97, § 39, ETPCz 2001-1; Radchikov przeciwko Rosji, skarga nr 65582/01, § 50, 24 maja 2007 r.; Freitag przeciwko Niemcom, skarga nr 71440/01, §§ 37-42, 19 lipca 2007 r.; Gashi, op. cit., § 40; oraz Śimecki przeciwko Chorwacji, skarga nr 15253/10, § 46, 30 kwietnia 2014 r.). Zdaniem skarżącej wymagania względem niej dotyczące zwrotu kwoty zasiłku dla bezrobotnych nienależnie przyznanego przez właściwy organ nakładają na nią nadmierne obciążenie.
Do odwołania skarżąca załączyła zaświadczenie o powierzchni nieruchomości rolnej z Urzędu Miejskiego w K. z dnia 8 kwietnia 2021 r. oraz od Wójta Gminy O. z dnia 7 kwietnia 2021 r. oraz złożoną w urzędzie ankietę do wniosku o dokonanie rejestracji jako bezrobotny, a także odpis z załącznikami. W pkt 6 ankiety, Skarżąca na pytanie, czy jest właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowych odpowiedziała twierdząco. Obok odpowiedzi znajduje się adnotacja "wspólnie z małżonkiem po ˝ części".
Wojewoda, decyzją z dnia 25 maja 2023 r., na podstawie art. 127 § 1 i § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 10 ust. 7 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Starosty [...].
W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, że w myśl art. 8 § 1 i 2 K.p.a. organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. Zasada pogłębiania zaufania powinna być realizowane przez pewności prawa tj. jednolite rozstrzygnięcia organu administracji publicznej w tożsamych sprawach, ewentualne wyłączenie pracownika ze sprawy w celu zapewnienia bezstronności organu oraz uzasadnienie decyzji administracyjnej. Nie może być ono sformułowane ogólnie, ponieważ jego celem jest przedstawienie istotnych powodów rozstrzygnięcia, które przekonają adresata aktu administracyjnego. Biorąc powyższe ustalenia pod uwagę, organ II instancji stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie nie doszło do naruszenia przepisu art. 8 K.p.a.
Dalej Wojewoda wskazał na art. 76 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, które określają obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organ wskazał również, iż "warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie musi być bezpośredni zamiar wyłudzenia zasiłku dla bezrobotnych. Za nienależnie pobrane trzeba już uznać świadczenie wypłacane na podstawie oświadczenia nieprawdziwego, czyli obiektywnie niezgodnego ze stanem rzeczywistym" (vide: Z. Góral, Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Komentarz, Wolters Kluwer 2016, uwagi do art. 76; wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1695/18). Wojewoda wskazał, że skarżąca została w dniu rejestracji prawidłowo pouczona o przesłankach nabycia statusu osoby bezrobotnej i możliwości nabycia prawa do zasiłku dla osoby bezrobotnej. Strona w dniu rejestracji oświadczyła, iż zapoznała się z treścią dokumentu: "Informacja dla osób rejestrujących się w powiatowym urzędzie pracy (prawa i obowiązki)" oraz przyjęła ją do wiadomości, nie zgłosiła uwag i zastrzeżeń. Skarżąca potwierdziła datą i własnoręcznym podpisem odbiór jednego egzemplarza przedmiotowej informacji oraz wydruku danych z karty rejestracyjnej. Organ wskazał, iż w spornym okresie skarżąca nie posiadała statusu osoby bezrobotnej, co zostało rozstrzygnięte prawomocnym wyrokiem WSA w Poznaniu, zatem nie była uprawniona do pobrania zasiłku dla osób bezrobotnych. W konsekwencji pobrane świadczenie za ten czas jest świadczeniem nienależnie pobranym.
Pismem z dnia 6 czerwca 2023 r. M. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na opisaną wyżej decyzję Wojewody, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów postępowania: (1) art. 8 K.p.a. poprzez prowadzenie przez organ administracji publicznej postępowania w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej, (2) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie, czy do błędu w ankiecie, która stała się podstawą wypłaty zasiłku doszło w wyniku działania urzędnika, (3) art. 7, art. 76, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w odmówieniu mocy dowodowej i wiarygodności dokumentowi (ankiecie oraz zaświadczeniu załączonych do odwołania), pomimo iż dokumenty te mają moc dokumentów urzędowych, z czym wiąże się domniemanie istnienia faktów w nich stwierdzonych, co w konsekwencji doprowadziło do uznania okoliczności wskazanej przez skarżącą za nieudowodnioną.
W uzasadnieniu skargi skarżąca powtórnie podniosła, iż swym działaniem w żaden sposób nie przyczyniła się do powstania pomyłki po stronie Powiatowego Urzędu Pracy, skutkującej orzeczeniem obowiązku zwrotu przez skarżącego ww. kwoty zasiłku dla bezrobotnych. W dalszym zakresie skarżąca powtórzyła argumentację przedstawioną w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga okazała się zasadna.
Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Wojewody z dnia 25 maja 2023 r., który utrzymał w mocy decyzję Starosty [...] z dnia 17 kwietnia 2023 r. orzekającą o obowiązku zwrotu przez M. M. nienależnie pobranego zasiłku dla osób bezrobotnych za okres od 30 kwietnia 2021 r. do 29 kwietnia 2022 r.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 20.04.2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 690 ze zm., dalej: ustawa o zatrudnieniu).
Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy o zatrudnieniu status osoby bezrobotnej może uzyskać osoba, która nie jest właścicielem lub posiadaczem samoistnym lub zależnym nieruchomości rolnej o powierzchni przekraczającej 2 ha. Z kolei art. 76 ust. 1 ustawy o zatrudnieniu stanowi, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie pieniężne, jest obowiązana do jego zwrotu.
Należy wskazać, że w myśl art. 76 ust. 2 ustawy o zatrudnieniu za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne uważa się:
1) świadczenie pieniężne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania, jeżeli pobierający to świadczenie był pouczony o tych okolicznościach (art. 76 ust. 2 pkt 1);
2) świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie (art. 76 ust. 2 pkt 2);
3) zasiłek, stypendium lub inne świadczenie pieniężne finansowane z Funduszu Pracy wypłacone osobie za okres, za który nabyła prawo do emerytury, świadczenia przedemerytalnego, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej, renty rodzinnej, renty socjalnej, zasiłku macierzyńskiego, zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego, jeżeli organ rentowy, który przyznał świadczenie, nie dokonał jego pomniejszenia na zasadach określonych w art. 78 (art. 76 ust. 2 pkt 3);
4) koszty szkolenia, w przypadku określonym w art. 40b ust. 9, art. 41 ust. 6 lub w przypadku gdy skierowanie na szkolenie nastąpiło na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę skierowaną na szkolenie (art. 76 ust. 2 pkt 4);
4a) koszty przygotowania zawodowego dorosłych, w przypadku określonym w art. 53h ust. 1 lub w przypadku gdy skierowanie na przygotowanie zawodowe dorosłych nastąpiło na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę skierowaną na przygotowanie zawodowe dorosłych (art. 76 ust. 2 pkt 4a);
5) zasiłek wypłacony za okres, za który, w związku z orzeczeniem sądu, wypłacono wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy lub odszkodowanie z tytułu wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę (art. 76 ust. 2 pkt 5);
6) świadczenie pieniężne wypłacone z Funduszu Pracy za okres po śmierci uprawnionego (art. 76 ust. 2 pkt 6);
7) świadczenie przedemerytalne wypłacone w kwocie zaliczkowej, jeżeli organ rentowy odmówił wydania decyzji ustalającej wysokość emerytury w celu ustalenia wysokości świadczenia przedemerytalnego (art. 76 ust. 2 pkt 7).
Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy należy zauważyć, że w stosunku do skarżącej ziściła się negatywna przesłanka uzyskania statusu osoby bezrobotnej, mianowicie w dniu rejestracji, tj. 30 kwietnia 2021 r., była ona właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe (art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. d ustawy o zatrudnieniu) – w konsekwencji decyzja nadającą M. M. status osoby bezrobotnej i przyznającą jej prawo do zasiłku dla bezrobotnych została w trybie wznowienia postępowania uchylona i orzeczono o odmowie uznania skarżącej za osobę bezrobotną z dniem 30 kwietnia 2021 r. W związku z tym rację mają organy obu instancji wskazując, że skarżącej nie przysługiwało uprawnienie do zasiłku dla bezrobotnych.
Niemniej jednak zaskarżona decyzja Wojewody oraz poprzedzająca ją decyzja Starosty [...] z dnia 17 kwietnia 2023 r., wydane zostały co najmniej przedwcześnie, bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy i bez ich dostatecznego rozważenia.
Biorąc pod uwagę charakter świadczenia pobranego przez skarżącą, należało rozważyć, czy w niniejszej sprawie zastosowanie znajdują art. 76 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o zatrudnieniu. Sąd przyjął, iż podstawą żądania zwrotu kwoty świadczenia od skarżącej nie może być w niniejszej sprawie art. 76 ust. 2 pkt 1, gdyż świadczenie pieniężne pobrane przez skarżącą nie zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobierania. Negatywna przesłanka do uzyskania przez skarżącą statusu osoby bezrobotnej i prawa do zasiłku dla bezrobotnych nie zaistniała bowiem w trakcie pobierania świadczenia, lecz istniała przed wydaniem decyzji o przyznaniu prawa do pobierania zasiłku.
Należy zatem uznać, iż ewentualną podstawą żądania od skarżącej zwrotu kwoty nienależnego świadczenia mógł być w niniejszej sprawie art. 76 ust. 2 pkt 2. Należy jednak zauważyć, iż organy obu instancji nie wykazały w sposób dostateczny spełnienia przesłanek zwrotu wymienionych w tym przepisie. Organ I instancji nie poczynił w tym zakresie żadnych rozważań, ograniczając się do zacytowania wymienionego przesisu i do wskazania, że skarżącej nie przysługiwał status osoby bezrobotnej. Natomiast organ odwoławczy wyraził stanowisko, że wystarczającą przesłanką do żądania zwrotu jest sytuacja, gdy świadczenie zostało wypłacone na podstawie oświadczenia obiektywnie niezgodnego ze stanem rzeczywistym (oświadczenie nieprawdziwe), niezależnie od tego czy osoba składająca to oświadczenie działała z zamiarem wprowadzenia organu w błąd.
Tymczasem zarówno w doktrynie, jak i judykaturze rozróżnia się "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego". Nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub zawinione zaniechanie. W przypadku świadczenia nienależnie pobranego jego pobraniu towarzyszyć musi zawinione działanie osoby zainteresowanej, która działając w złej wierze, ma świadomość nienależności pobrania (por. Z. Góral [w:] Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Komentarz, pod red. Z. Górala, wyd. II, Wolters Kluwer, 2016, t. 2 komentarza do art. 76 ustawy i powołane tam orzecznictwo). Tym samym o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wtedy, gdy strona w momencie zgłoszenia się do urzędu pracy w celu uzyskania statusu bezrobotnego i przysługujących mu w związku z tym statusem świadczeń, będąc świadoma - w wyniku udzielonego jej pouczenia - prawnego znaczenia określonych faktów oraz okoliczności decydujących o uznaniu za osobę bezrobotną, okoliczności lub fakty te zataja lub oświadcza nieprawdę. Jednocześnie, przyjmuje się zgodnie, że pouczenie, o jakim wyżej mowa, powinno być udzielone w sposób zrozumiały i niebudzący wątpliwości co do utraty prawa do świadczenia. Nie może być przy tym uznane za należyte pouczenie polegające jedynie na przytoczeniu przepisu ustawy bez jego wyjaśnienia. Po drugie, za nienależne trzeba też uznać świadczenie pieniężne wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę świadczenie pobierającą.
Tak więc warunkiem orzeczenia o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia jest zaistnienie równocześnie dwóch przesłanek: obiektywnej, polegającej na tym, że świadczenie wypłacono mimo wystąpienia okoliczności skutkujących utratą prawa do jego pobierania (oraz w sytuacji gdy wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania statusu osoby bezrobotnej), i subiektywnej, polegającej na tym, że osoba, która świadczenie pobrała była prawidłowo pouczona o okolicznościach powodujących utratę uprawnień do tego świadczenia, a mimo tego w pełni świadomie złożyła fałszywe oświadczenie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 września 2020 r., sygn. akt I OSK 619/20).
Za powyższym stanowiskiem przemawia również sama konstrukcja art. 76 ust. 2 pkt 2. Przepis ten stanowi, iż za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne uważa się świadczenie wypłacone na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd powiatowego urzędu pracy przez osobę pobierającą to świadczenie. Sposób sformułowania powyższego przepisu presuponuje, iż złożenie nieprawdziwych oświadczeń lub posłużenie się sfałszowanynymi dokumentami stanowi podstawową formę świadomego wprowadzenia organu w błąd. Forma syntaktyczna przepisu art. 76 ust. 2 pkt 2 odnosi zatem świadome wprowadzenie w błąd zarówno do złożenia nieprawdziwych oświadczeń lub sfałszowanych dokumentów, jak i innych przypadków świadomego wprowadzenia w błąd organu przez osobę pobierającą to świadczenie.
W aktach administracyjnych badanej sprawy nie sposób jednak odnaleźć śladu potwierdzającego, iż organy administracji podjęły starania, by zbadać, czy skarżąca w sposób świadomy wprowadziła organ I instancji w błąd. Co więcej organy obu instancji w ogóle nie oceniły w tym kontekście twierdzeń skarżącej – która nabyła nieruchomość rolną w drodze spadkobrania w czasie pozostawania w związku małżeńskim i we wspólności majątkowej małżeńskiej – że nie miała świadomości, że nieruchomość stanowi jej majątek odrębny.
Sąd uznał zatem, że zarówno Wojewoda, jak i Starosta [...], wydając kwestionowane decyzje administracyjne, dopuścili się przede wszystkim istotnego naruszenia przepisów procedury administracyjnej, a w szczególności art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a., a także art. 80 K.p.a., jak również naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 76 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, z uwagi na ich nieprawidłowe zastosowanie i w konsekwencji nieuzasadnione – na gruncie dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego – przyjęcie, że w sprawie doszło do pobrania przez stronę skarżącą nienależnego świadczenia pieniężnego, pomimo braku zbadania, czy skarżąca, jako pobierająca to świadczenie, w sposób świadomy wprowadziła organ w błąd. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu - działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] z dnia 17 kwietnia 2023 r.
Rozpatrując sprawę ponownie, należy ustalić – mając na względzie ocenę prawną sformułowaną przez Sąd powyżej – istotne okoliczności związane ze złożeniem przez skarżącą oświadczenia – ankiety do wniosku o dokonanie rejestracji jako bezrobotny z dnia 5 maja 2021 r., w szczególności czy skarżąca działała z zamiarem świadomego wprowadzenia organu w błąd.
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XV zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia 19 lipca 2023 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1327 ze zm.).