II SA/Po 460/24

II SA/Po 460/24 - Postanowienie WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-11-22
Data wpływu
2024-07-08
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Tomasz Świstak /przewodniczący sprawozdawca/
Wiesława Batorowicz
Robert Talaga
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Skierowano pytanie prawne do składu Siedmiu Sędziów
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Robert Talaga po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 listopada 2024 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 kwietnia 2024 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego postanawia: 1. na podstawie art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, zm. poz. 1705) przedstawić składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej u.ś.r.), stanowi wyłącznie legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale zachodzą w stosunku do niego przesłanki uzasadniające przyznanie mu dodatku pielęgnacyjnego lub zasiłku pielęgnacyjnego, wskazujące, iż z przyczyn obiektywnych nie może sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia?" 2. odroczyć rozpoznanie sprawy do czasu wyjaśnienia tego zagadnienia.
Uzasadnienie
W dniu 30 listopada 2023 r. M. M. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką Z. S..
Prezydent Miasta G. decyzją z 15 stycznia 2024 r., nr [...], odmówił stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na Z. S.. Jako podstawę prawną swojej decyzji organ wskazał art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5, art. 20 ust. 3 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej: "u.ś.r."),
W uzasadnieniu Prezydent Miasta G. wyjaśnił, że 11 grudnia 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki - Z. S.. Ustalono, że osoba ta mieszka z mężem, który nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, ale z racji wieku (81 lat) nie jest w stanie zajmować się żoną. Wnioskodawczyni M. M. mieszka osobno i prowadzi osobne gospodarstwo domowe wraz z córką i mężem. Z. S. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Wymaga pomocy innych osób w wielu czynnościach życiowych. Nie jest osobą leżącą, jednak po domu porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego. Po wyjściu córki z mieszkania do swojego miejsca zamieszkania, Z. S. pomaga mąż, ale w znacznym ograniczeniu, podaje tylko posiłek, który wcześniej przygotowała córka. Strona oświadczyła, że stan zdrowia matki uległ pogorszeniu i musiała zrezygnować z zatrudnienia, aby się nią zająć.
Zdaniem organu I instancji, strona nie spełnia ustawowych warunków do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią 79. roku życia, jak i na fakt, że mąż Z. S. nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium") decyzją z 30 kwietnia 2024 r., nr [...], po rozpatrzeniu sprawy z odwołania M. M. od decyzji Prezydenta Miasta G. z 15 stycznia 2024 r., nr [...], w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium w pierwszym rzędzie podniosło, że wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. powinna nastąpić z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W konsekwencji brak jest podstaw do odmowy przyznania odwołującej wnioskowanego świadczenia z tego powodu, że nie został spełniony warunek określony w tym przepisie.
Uzasadniając odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, organ II instancji powołał się wyłącznie na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22.
Kolegium stwierdziło, że skoro Z. S. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie posiadał do 31 grudnia 2023 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., stanowiło to negatywną przesłankę przyznania odwołującej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W skierowanej do tut. Sądu skardze M. M., wnosząc o uchylenie decyzji organu II instancji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzuciła naruszenie: 1) przepisów prawa procesowego: - art. 138 § 1 K.p.a., przez jego błędne zastosowanie i utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta Miasta G. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co miało wpływ na treść decyzji, - art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. poprzez dowolną, niewyczerpującą, niepodyktowaną wiedzą i doświadczeniem życiowym ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że 81-letni Z. S. nie jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, choć jego schorzenia oraz nawrót choroby nowotworowej niespełna 25 dni przed wydaniem decyzji, podczas gdy z karty choroby wynika expressis verbis jego znaczny stopień niepełnosprawności, - art. 107 § 3 K.p.a., poprzez niepełne wyjaśnienie w uzasadnieniu podstaw prawa materialnego, na którym organ się oparł wydając decyzję, co mogło mieć wpływ na treść decyzji, zwłaszcza sugerowanie o możliwości otrzymania innego świadczenia, podczas gdy do wniosków złożonych do 31 grudnia stosuje się przepisy o świadczeniu pielęgnacyjnym, 2) przepisów prawa materialnego: - art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia treści wyroku TK z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz powołanie się przez organ I instancji de facto na uchylony przepis ustawy, co stanowi rażące naruszenie prawa, - art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., poprzez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, że Z. S. posiada orzeczoną niepełnosprawność, której początku nie da się ustalić, co miało wpływ na wynik sprawy w postaci odmowy przydzielenia świadczenia oraz stosowanie tego przepisy pomimo, że w dniu orzekania został on uchylony, a zgodnie z orzecznictwem stosownie do zasady legalizmu organ administracji ma nakaz stosowania prawa obowiązującego w dniu orzekania, chyba że ustawa stanowi inaczej, - art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnie z uwagi na brak wszystkich dowodów w sprawie (brak kart chorób ujawnionych w toku postępowania) i przyjęcie, że małżonek Z. S. nie jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, podczas gdy nowotwór prostaty oraz choroby kręgosłupa w wieku 81 lat kwalifikują go bezsprzecznie do znacznego stopnia niepełnosprawności.
Skarżąca wniosła jednocześnie o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy i z dokumentu – skierowania lekarskiego wystawionego 6 kwietnia 2024 r. na badanie rezonansem magnetycznym w związku z rozrostem gruczołu krokowego na okoliczność, że małżonek Z. S. de facto legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Skierowanie wraz z diagnozą pojawiło się na trzy tygodnie przed wydaniem decyzji przez organ II instancji i ma znaczny wpływ na wynik sprawy.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas prezentowane stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy bezspornym pozostaje, iż Z. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz, że taka opieka jest nad nią sprawowana przez córkę M. M., która jak twierdzi zrezygnowała z zatrudnienia w celu zapewnienia opieki matce.
Jednocześnie bezspornym jest, iż Z. S. pozostaje w związku małżeńskim i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, który nie posiadał do 31 grudnia 2023 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Okoliczność ta stanowiła jedyną przesłankę orzeczenia przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze o utrzymaniu w mocy decyzji odmawiającej M. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności matką.
Mąż wymagającej opieki Z. S. sam jest przy tym osobą w podeszłym wieku – w dacie orzekania przez organy miał ukończone 81 lat.
Jak wynika z wywiadu środowiskowego mąż Z. S. ma przyznany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatek pielęgnacyjny.
Zdaniem skarżącej M. M. jej ojciec tak ze względu na wiek, jak i stan zdrowia (nowotwór prostaty oraz choroby kręgosłupa), nie jest w stanie sprawować opieki nad jej matką będącą osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Rozpoznanie wywiedzionej w sprawie skargi wymagałoby zatem zastosowania w sprawie uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22, w której w pkt 2. stwierdzono, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).
Na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.) przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. znajdzie bowiem zastosowanie również w kontrolowanej sprawie.
W stanie faktycznym kontrolowanej sprawy gdzie skarżąca M. M. ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym, matką pozostającą w związku małżeńskim, to rozstrzygnięcie zagadnienia dotyczącego generalnej dopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. z tytułu opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, której współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowiło będzie zasadniczy aspekt sprawy, przesądzający o możliwych sposobach jej załatwienia.
Dopiero bowiem ewentualne odstąpienie od zastosowania w sprawie wskazanej wyżej uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zaktualizuje konieczność ewentualnych dalszych rozważań odnośnie zaistnienia powoływanego przez skarżącą faktu rezygnacji z zatrudnienia właśnie w celu sprawowania opieki nad matką.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą powziął wątpliwość co do trafności stanowiska zajętego w pkt 2. sentencji uchwały z dnia z 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22, w związku z tym zachodzi konieczność ponownego przedstawienia przedmiotowego zagadnienia prawnego składowi poszerzonemu do rozstrzygnięcia.
Odnosząc się do powyższej uchwały, wskazać należy, iż została ona podjęta na podstawie art. 264 § 2 w związku z art. 15 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.) na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich.
Z uzasadnienia uchwały wynika, iż przesłanką jej podjęcia była stwierdzona rozbieżność w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego co do tego pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz – co ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie - opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy istnieją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.
Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż trafnie zidentyfikowana przez Rzecznika Praw Obywatelskich rozbieżność orzecznictwa dotyczyła dwóch kategorii przypadków, objętych regulacją art. 17 ust. 1a oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w ówcześnie obowiązującym brzmieniu. Dla udzielenia odpowiedzi przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uznano, za konieczne uwzględnienie zmian w stanie prawnym dotyczącym rozstrzyganych kwestii, ze wskazaniem, iż powinno to nastąpić odrębnie dla każdego z przepisów.
Odnosząc się do znajdującej zastosowanie w niniejszej sprawie regulacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że negatywna przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, została wprowadzona do ustawy z dniem 1 września 2005 r. na mocy art. 27 pkt 13 lit. b ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732). W pierwotnym brzmieniu nadanym tą ustawą art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Wyłączenie to nie doznawało ówcześnie żadnych ograniczeń związanych ze stanem zdrowia współmałżonka. W wyrokach wydawanych w ówcześnie obowiązującym stanie prawnym, Naczelny Sąd Administracyjny przyjmował za zasadne odstąpienie od literalnego brzmienia przepisu w przypadkach, gdy w stanie faktycznym sprawy oboje małżonkowie legitymowali się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, a oświadczenie ubiegała się osoba zobowiązana do alimentacji inna, niż współmałżonek (przykładowo wyrok NSA z 7 grudnia 2009 r., I OSK 722/09 i I OSK 723/09)
Dalej Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że stan prawny w analizowanym zakresie uległ zmianie z dniem 14 października 2011 r., w wyniku nowelizacji przeprowadzonej na mocy art. 1 pkt 6 lit. b tiret trzecie ustawy z 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), przepisowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostało nadane aktualne brzmienie stanowiące, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podsumowując te rozważania, w uchwale wskazano, iż w przypadku opisanych zmian brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. doszło do wprowadzenia do tekstu prawnego warunku, który już uprzednio, przed nowelizacją, był w orzecznictwie przyjmowany w drodze wykładni poprzedniego brzmienia przepisu.
Bezwarunkowe pozbawienie prawa do świadczenia w przypadku pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim w okresie poprzedzającym zmianę było oceniane jako niekoherentne z przeprowadzonymi zmianami skutkującymi poszerzeniem kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, prowadzące do sprzeczności. Aby zachować spójność systemową, w części orzecznictwa dopuszczano zatem przyznawanie prawa do świadczenia osobom z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki sam legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności, odstępując od literalnego brzmienia przepisu.
Wprowadzoną zmianę w brzmieniu przepisu można zatem było uznać za doprecyzowanie przepisu i nadanie mu brzmienia, które odpowiadało ówczesnej praktyce, uwzględniającej kontekst systemowy, w tym konstytucyjny. W konsekwencji nie może jednak budzić wątpliwości, że dokonana zmiana i wprowadzone kryterium są efektem celowej aktywności prawodawcy, nawiązującego do prokonstytucyjnej i systemowej wykładni sądów, jakiej poddawany był przepis w poprzednim brzmieniu. W konsekwencji ustawodawca potwierdził dotychczasowe stanowisko judykatury, na jakich zasadach inne osoby zobowiązane do alimentacji osoby niepełnosprawnej pozostającej w związku małżeńskim, mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, jedną z nich jest warunek legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przechodząc do dokonania wykładni aktualnego ówcześnie brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wskazano w uchwale, iż z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w tym przepisie, nie jest wyrażeniem nieostrym czy wieloznacznym. Nie wymaga także czynienia ustaleń pojęciowych z odwołaniem się do zasad języka "powszechnego", nie jest bowiem określeniem należącym do tego języka. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki) rozróżnione zostały w art. 3 i 4 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 z późn. zm.). Orzeczenia w przedmiocie niepełnosprawności wydawane są przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, powoływane zgodnie z przepisami wymienionej wyżej ustawy. Z orzeczeniami tych zespołów o znacznym stopniu niepełnosprawności zrównane są orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, o jakich mowa w art. 5 pkt 1 i 1a tej ustawy. Pod względem językowym przepis nie budzi zatem wątpliwości, ustawodawca posłużył się określeniem należącym do języka prawnego, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza legitymowanie się orzeczeniem wydanym przez zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności w przewidzianym przez prawo trybie lub orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS zrównanym z takim orzeczeniem właściwego zespołu. Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym. Jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wynika z przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej (...). Regulację w niej zawartą, dotyczącą orzeczeń o stopniu niepełnosprawności, w tym znacznym stopniu niepełnosprawności, można traktować jak przypadek definicji legalnej tego rodzaju orzeczenia.
Dalej w uzasadnieniu uchwały wskazano, iż skoro pod względem językowym analizowane przepisy nie mogą być uznane za rodzące wątpliwości, to decyzja o odstąpieniu od tego rozumienia pod wpływem argumentów systemowych, funkcjonalnych czy celowościowych może być podjęta na dostatecznie silnie umotywowanej podstawie, spójnie i konsekwentnie przemawiającej za takim odstąpieniem. Akceptując model wykładni kompleksowej, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie kwestionuje dopuszczalności poddania objętych wnioskiem przepisów dalszym czynnościom interpretacyjnym, uznaje natomiast, że w obliczu wskazanych do tej pory argumentów i efektów czynności interpretacyjnych, waga argumentów przemawiających za odmiennym rozumieniem norm prawnych regulujących dostęp do świadczenia pielęgnacyjnego osób zobowiązanych do alimentacji osoby wymagającej opieki ze względu na niepełnosprawność powinna być dostatecznie doniosła, aby uzasadnić odstąpienie od stosowania przesłanek ustawowych.
Po dokonaniu w uzasadnieniu uchwały obszernej analizy szeregu przepisów różnych aktów prawnych, w tym Konstytucji RP Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, iż warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. pkt 4 u.ś.r., jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jak wskazano w uzasadnieniu uchwały limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu.
Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą.
Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.
Stanowiska powyższego Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela, w zakresie w jakim nie uwzględnia ono potrzeby dokonania wykładni systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., z uwzględnieniem treści pominiętych w uzasadnieniu uchwały regulacji zawartych w art. 16 ust. 1 u.ś.r. oraz w art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2023, poz. 1251 ze zm.).
Zauważyć bowiem należy, iż ustawodawca wprowadził w art. 16 ust. 1 u.ś.r. instytucję zasiłku pielęgnacyjnego, który przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Jednocześnie w ust. 2 tego artykułu prawodawca wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny przysługuje: 1) niepełnosprawnemu dziecku; 2) osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) osobie, która ukończyła 75 lat.
Zbliżoną regulację dotyczącą osób uprawnionych do emerytury lub renty zawierają przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdzie wskazano, iż dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia, z zastrzeżeniem ust. 4, to jest sytuacji gdy osoba taka przebywa w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym.
Na gruncie wskazanych wyżej regulacji wyraźnym jawi się, iż ustawodawca zarówno w u.ś.r. jak i innych ustawach, konsekwentnie uznaje kryterium zawansowanego wieku (ukończenia 75 lat) za skutkujące powstaniem stanu, w którym konieczne jest zapewnienia pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, względnie za równorzędne z takim stanem i uzasadniające przyznanie każdej osobie, która ukończyła 75 lat, bez spełniania jakichkolwiek dodatkowych kryteriów, pomocy finansowej na pokrycie kosztów udzielanej takiej osobie przez inne podmioty pomocy w jej codziennym funkcjonowaniu.
W związku z powyższym jako sprzeczna z zasadą racjonalności prawodawcy jawi się taka, ściśle językowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która prowadzi do sytuacji, w której osoba posiadająca prawo do zasiłku pielęgnacyjnego względnie dodatku pielęgnacyjnego, a więc uznawana przez ustawodawcę za wymagającą opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością, czy też ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji, jednocześnie miałaby sprawować faktyczną opiekę nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Nie bez znaczenia pozostaje, iż taka osoba - jako posiadająca już tylko z racji wieku prawo do zasiłku pielęgnacyjnego względnie dodatku pielęgnacyjnego, nie ma samodzielnego interesu w uzyskaniu orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a postępowanie w tym zakresie nie może się toczyć bez jej wniosku bądź zgody.
Powyższe powoduje, iż członek rodziny, który faktycznie zrezygnował z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym wstępnym, jak i tenże wymagający opieki wstępny pozbawieni są jakiegokolwiek środka prawnego, za pomocą którego mogliby doprowadzić uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z faktycznie sprawowaną opieką i pomocą, której nie jest w stanie udzielić - ze względu na podeszły wiek - współmałżonek.
W ocenie składu Sądu orzekającego w niniejszej sprawie przy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należałoby uwzględniać także przedstawione wyżej względy natury systemowej i użyte w nim sformułowanie "chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności" wykładać w ten sposób, iż obejmuje ono również inne stany faktyczne uznane przez ustawodawcę za tożsame bądź zbliżone - co do skutków prawnych dotyczących bezpośrednio potencjalnego opiekuna, z legitymowaniem się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a skutkujące uzyskaniem prawa do zasiłku pielęgnacyjnego lub dodatku pielęgnacyjnego, w szczególności takie jak ukończenie przez współmałżonka osoby wymagającej opieki 75 roku życia.
Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 269 § 1 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.