II SA/Po 401/21

II SA/Po 401/21 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2021-11-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-05-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący sprawozdawca/
Edyta Podrazik
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Sygn. powiązane
I OSK 686/22 - Wyrok NSA z 2023-03-14
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] Prezydent Miasta K. odmówił S. G. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią A. K..
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że w dniu [...] lutego 2021 r. S. G. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią A. K.. Z orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. nr [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. wynika, że A. K. posiada znaczny stopień niepełnosprawności, który datuje się od dnia [...] grudnia 2020 r. Z treści tego dokumentu wynika, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność ta istnieje. W momencie składania wniosku w Miejskim Zespole ds. Orzekania o Niepełnosprawności A. K. miała 93 lata. Organ dalej ustalił, że A. K. jest wdową. Prezydent ustalił także, że S. G. nie pracuje zawodowo i sprawuje opiekę nad swoją babcią poprzez pomoc jej w codziennym funkcjonowaniu i wykonywaniu podstawowych czynności życiowych. Prezydent uznał zatem, że spełniona jest jedna z przesłanek warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Jednakże, w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy Prezydent ustalił, iż w rodzinie są osoby zobowiązane w bliższej kolejności w rozumieniu art. 132 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: "k.r.o.") do spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec A. K., niż wnuk S. G.. Osobami tymi są dzieci A. K.: córka M. G. oraz syn Z. K.. Organ wskazał, że M. G. w oświadczeniu dołączonym do wniosku o świadczenie pielęgnacyjne podała, że nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną matką ze względu na prowadzoną działalność gospodarczą. Nadto, M. G. oświadczyła, że nie może zrezygnować z prowadzenia działalności gospodarczej, gdyż pomaga finansowo wnuczce, która jest studentką. Syn A. K. - Z. K., oświadczył natomiast, że nie może opiekować się niepełnosprawną matką, gdyż jest uzależniony od alkoholu i mieszka poza terenem miasta K., co utrudnia mu odwiedziny u matki. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu [...] lutego 2021 r. ustalono, iż to wnuk S. G. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną babcią A. K..
Biorąc pod uwagę przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy oraz oświadczenia żyjących krewnych w linii prostej, organ I instancji uznał za zasadne wnioski pracownika socjalnego, iż to właśnie wnuk S. G. w obecnym stanie faktycznym zapewnia babci A. K. szeroko pojętą opiekę niezbędną do jej prawidłowego funkcjonowania. Jednakże, z uwagi na niespełnienie warunku dotyczącego momentu powstania niepełnosprawności A. K., Prezydent odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Pismem z dnia [...] marca 2021 r. S. G. wniósł odwołanie od powyższej decyzji, przedstawiając sytuację rodzinną. Wskazał, że mąż A. K. nie żyje, natomiast syn A. K. - Z. K., cierpi na chorobę alkoholową oraz bardzo rzadko odwiedza A. K. ponieważ mieszka w S., gdzie nie kursują autobusy MZK. Natomiast, córka A. K. – M. G., jest wdową oraz prowadzi własną działalność gospodarczą, z której prowadzenia nie może zrezygnować, ponieważ sama mieszka z wnuczką D. G., która jest studentką i której pomaga jej finansowo. D. G. mieszka z M. G. od 10 roku życia, czyli od momentu śmierci jej mamy.
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwanej dalej także "Kolegium") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] lutego 2021 r.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wyjaśniło, że poczyniło własne ustalenia faktyczne w sprawie, odpowiadające ustaleniom organu I instancji. Kolegium stwierdziło, że bezzasadnie organ I instancji nie zastosował wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, a pominięcie tego wyroku stanowi naruszenie normy, której niekonstytucyjność została w nim stwierdzona, a która stanowiła podstawę wydania decyzji odmownej. Zgodnie z pkt 2 tego wyroku: Art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji wydanego wyroku TK, obowiązkiem organu rozpatrującego wniosek S. G. było posłużenie się podstawą materialnoprawną z art. 17 ust. 1 u.ś.r bez uwzględniania zastrzeżenia z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Zdaniem Kolegium, brak jest podstaw prawnych dla dokonywania przez organ I instancji wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzącej do sytuacji, w której pomimo uznania niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. przepis ten nadal, w niezmienionym kształcie, stanowi materialnoprawną podstawę wydawanych rozstrzygnięć. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji orzeczenia Trybunału wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Stosownie natomiast do art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.
W powołanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego uznać należy, że wydanie w sprawie orzeczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.
Jednakże, przywołując jako materialnoprawną podstawę wydanego w sprawie rozstrzygnięcia art. 17 ust. 1 u.ś.r., Kolegium za uzasadnioną uznało odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania opieki nad A. K. ciąży na jej dzieciach, tj. córce M. G. i synu Z. K., którzy nie legitymują się znacznym stopniem niepełnosprawności, a nie na wnuku A. K. – S. G..
Za istotne w okolicznościach niniejszej sprawy Kolegium uznało to, że w myśl art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Bezsporne w sprawie jest to, że S. G. jest wnukiem wymagającej opieki A. K., która ma córkę oraz syna, więc są osoby zobowiązane w bliższej, niż S. G., kolejności w rozumieniu art. 132 k.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. Kolegium podkreśliło, że żadne z dzieci A. K. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Córka M. G. prowadzi własną działalność gospodarczą, a syn Z. K. oświadczył, że nie może opiekować się niepełnosprawną matką, gdyż jest uzależniony od alkoholu i mieszka poza terenem miasta K., co utrudnia mu odwiedziny u matki. Kolegium wskazało, że S. (miejscowość w której mieszka Z. K.) oddalony jest od K. jedynie o 10 km.
Przywołując wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] lipca 2012 r., sygn. akt I OSK [...], Kolegium wskazało, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Kolegium zwróciło zatem uwagę na charakterystyczne przenikanie się nawzajem obu instytucji - świadczenia pielęgnacyjnego, z jednej strony, oraz obowiązku alimentacyjnego, z drugiej - co stanowi argument przemawiający za traktowaniem ich w sposób jednolity. Obowiązek alimentacyjny może bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo (właściwą jednostkę samorządu terytorialnego) składek emerytalno- rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany).
Tak samo należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia rodzinnego (świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego). Uprawnienie do jego otrzymania, dalsza osoba - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym, w danym stanie faktycznym, przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna, niż wymienione expressis verbis w ustawie, kategoria członków szeroko rozumianej rodziny, o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pomocowe (świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy), a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12).
W tej sytuacji Kolegium uznało, że obowiązek alimentacyjny wnuka, a więc krewnego w drugim stopniu wobec babci, powstałby w przypadku, kiedy dziecko nie mogłyby dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne ma wspierać, a nie zastępować rodzinę w jej funkcjach opiekuńczych, a więc pomagać, tam gdzie osobą niepełnosprawną zajmuje się ktoś, na kim ciąży obowiązek alimentacyjny.
S. G. (zwany dalej także "skarżącym"), reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 roku, nr [...], zaskarżając ją w całości.
Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez błędne dokonanie ich wykładni, polegającej na przyjęciu, iż jako wnukowi A. K., skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej opieki nad babcią, a obowiązek ten spoczywa na jej dzieciach Z. K. oraz M. G., podczas gdy zebrane w sprawie dowody oraz orzecznictwo sądów jednoznacznie wskazują, iż w przypadku utrudnień faktycznych związanych z opieką nad osobami niepełnosprawnymi osób zobowiązanych do ich alimentacji w pierwszej kolejności, istnieje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu, w szczególności przy uwzględnieniu konstytucyjnych zasad i wartości.
Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Kolegium, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zastosowana przez Kolegium wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prowadzi do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, zobowiązanych do alimentacji, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Przywołując szeroko orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, skarżący podniósł, że interpretacja przepisów ustawowych musi być zawsze dokonywana przy zastosowaniu techniki wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalona jest zasada prymatu takiej wykładni. Toteż, zdaniem skarżącego, organ administracji publicznej, odmawiając skarżącemu uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż pominął prawnie uzasadnione cele ustawy oraz zasady konstytucyjne. Należyta interpretacja aktu normatywnego polegająca na odczytaniu zeń właściwego i zgodnego z intencjami prawodawcy sensu, wymagała od Kolegium zastosowania metod wykładni zmierzających do ustalenia celu, w jakim wydano dane przepisy, i tłumaczących ich sens w świetle tego celu.
Skarżący podniósł, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, iż dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach tej ustawy - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.
Idąc dalej zauważono, że organ administracji zajął stanowisko, że w rozpoznawanej sprawie brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego wobec jego babci, przed obowiązkiem jej syna i córki, a okoliczności wskazane przez skarżącego, mające wskazywać na brak możliwości sprawowania opieki przez dzieci, nie uzasadniają przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko to jest zdaniem skarżącego błędne. W przedmiotowej sprawie syn osoby niepełnosprawnej sam jest w podeszłym wieku oraz posiada chorobę alkoholową, która powoduje, że on również potrzebuje opieki. Natomiast córka niepełnosprawnej prowadzi działalność gospodarczą, z której utrzymuje zarówno siebie jak i innych członków swojej rodziny oraz pomaga finansowo wnuczce, która jest studentką, co powoduje, iż nie może zrezygnować z jej prowadzenia w celu stałej opieki nad matką, W związku z tym rzeczywistą, stałą opiekę nad A. K. sprawuje jej wnuk S. G.. Ze względu na całokształt okoliczności zaistniałych w niniejszej sprawie, w tym zakres opieki wymaganej nad babcią skarżącego, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a także mając na względzie treść art. 132 k.r.o. należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności skarżącego względem jego babci, co czyni go również osobą uprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odmienna ocena tych okoliczności prowadziłaby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W odpowiedzi na skargę z dnia [...] maja 2021 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:
Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, z późn. zm., dalej także jako "u.ś.r.").
Podstawowe ustalenia faktyczne dokonane przez organy obu instancji były niesporne. W szczególności niesporne było, że skarżący jest wnukiem A. K., która jest niepełnosprawna w stopniu znacznym oraz która ma dwójkę dorosłych dzieci: syna Z. K. oraz córkę M. G., z których żadne nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia [...] czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z k.r.o., z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Na podstawie art. 17 ust 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (a więc takim jak A. K.), przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1. rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3. nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie Kolegium uznało, że nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu S. G., które chciał pobierać w związku ze sprawowaniem opieki na babcią A. K.. Organ trafnie powołał się na art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., wskazując, że w pierwszej kolejności zobowiązane alimentacyjne (a więc i uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego) są dzieci osoby wymagającej opieki. A. K. ma dwójkę dorosłych dzieci, z których żadne nie legitymowało się orzeczeniem o znaczącym stopniu niepełnosprawności. Zasadnie zatem wskazano, że skoro w rodzinie są osoby bliżej spokrewnione i zobowiązane alimentacyjnie aniżeli S. G., przy czym jedna z tych osób jest czynna zawodowo, a druga wskazała na okoliczności, które nie zostały udokumentowane, to tym samym nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu. Obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego babci nie zaktualizował się. Obowiązek alimentacyjny wobec babci powstaje, gdy nie ma dzieci babci lub dzieci te nie są w stanie dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Taka sytuacja w kontrolowanej sprawie obiektywnie nie zachodzi.
Podnoszący przez skarżącego zarzut odnoszący się do sytuacji życiowej dzieci A. K. w ocenie Sądu jest nieskuteczny. Skarżący podniósł, że prowadzenie działalności gospodarczej przez M. G. i opiekowanie się studiującą wnuczką od chwili śmierci jej matki, a także alkoholizm syna A. K. oraz jego zamieszkiwanie w innej miejscowości, wykluczają spełnienie przez nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki. W ocenie Sądu przyczyny to nie oznaczają obiektywnej niemożności spełnienia ciążących na obojgu dzieci A. K. obowiązków alimentacyjnych.
Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje, w zaistniałej sytuacji, pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 u.ś.r.). Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 1700/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). To nie rodzina decyduje zatem, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu, zawarte w art. 17 ust. 1a u.ś.r. uregulowanie, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych. Do takich przesłanek nie należy pozostawanie w zatrudnieniu lub prowadzenie działalności gospodarczej, zaopiekowanie się osieroconą pełnoletnią wnuczką, zaspokajanie własnych podstawowych potrzeb, zamieszkiwanie w miejscu utrudniającym dojazd do wymagającej opieki osoby bliskiej. Przeciwnie także do twierdzeń skarżącego, z oświadczenia syna A. K. wynika, że jest on osobą nadużywającą alkohol, lecz nie leczącą się, co w ocenie Sądu nie oznacza, że syn A. K. cierpi na chorobę alkoholową. Nie przedstawiono w tym zakresie także żadnej dokumentacji medycznej. W opisanym przypadku obowiązek alimentacyjny może polegać na przykład na opłaceniu osoby trzeciej, która konieczną opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, ale osoba ta w takiej sytuacji nie nabywa – z racji sprawowania opieki – prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Reasumując ten wątek, skarżący nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z A. K., a obowiązek alimentacyjny ciąży na dorosłych dzieciach A. K.. Ustalenia te organ poczynił na podstawie oświadczeń skarżącego oraz oświadczeń obojga dzieci A. K.. Sąd orzekający nadmienia, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażano pogląd, iż formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r. można nie stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków (zob. na przykład wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19, orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie, jak wskazano już powyżej, nie zachodzą obiektywne okoliczności wykluczające alimentowanie matki przez co najmniej jedno z jej dzieci – M. G. lub Z. K..
Warto nadto przypomnieć, że w uchwale z dnia [...] grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS [...], Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "Osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny w sposób jednoznaczny opowiedział się za literalną wykładnią art. 17 ust. 1 u.ś.r. Podkreślił zwłaszcza, że nie można tego przepisu interpretować rozszerzająco, z powołaniem się na wartości konstytucyjne. "Nie można (...), z powołaniem się na wykładnię prokonstytucyjną, nadawać znaczenia przepisom ustawy sprzecznego z jej brzmieniem, uzasadniając to tym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają zarówno Konstytucji, jaki i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie prawa przez sądy nie powinno bowiem wypełniać istniejących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy. Nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną". Sąd orzekający w niniejszej sprawie doszedł do przekonania, że nie zachodzą podstawy do odstąpienia w niniejszej sprawie od poglądów wyrażonych w przywołanej uchwale I OPS [...]. Podkreślić należy, że poświęcenie skarżącego wobec babci, które Sąd docenia, nie pozwala mimo wszystko odstąpić od brzmienia ustawy i przyjąć, że S. G. można przyznać świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad babcią, gdy babcia posiada dwójkę dorosłych dzieci, z których jedno jest aktywne zawodowo.
W ocenie Sądu, Kolegium – pomimo zrozumienia dla postawy skarżącego, który podjął się opieki nad babcią – trafnie w świetle obowiązujących aktualnie przepisów prawa uznało, że zachodzi przeszkoda do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kontrolowana decyzja nie ma bowiem charakteru uznaniowego, lecz ma charakter decyzji związanej. W związku z tym organy nie miały luzu decyzyjnego i ściśle musiały kierować się powyższymi przepisami prawa. A skoro nie zostały łącznie spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1a u.ś.r., organy zmuszone były odmówić przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) skargę oddalił.
Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.), po uprzednim skierowaniu jej do takiego trybu przez Przewodniczącego Wydziału II tut. Sądu zarządzeniem z dnia [...] maja 2021 r.