II SA/Po 400/24

II SA/Po 400/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-10-24
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-06-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Robert Talaga
Tomasz Świstak /przewodniczący sprawozdawca/
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Skarżony organ
Prezes Sądu
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną czynność
Sentencja
[...] WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 października 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Robert Talaga Protokolant st. sekr. sąd. Agata Tyll - Szeligowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi J. K. na czynność Prezesa Sądu z dnia 13 maja 2024 r., nr [...] w przedmiocie rozstrzygnięcia konkursu na stanowisko referendarza sądowego I. uchyla zaskarżoną czynność, II. zasądza od Prezesa Sądu na rzecz skarżącej kwotę 200 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Prezes Sądu pismem z 3 kwietnia 2024 r. ogłosił konkurs o oznaczeniu [...] na stanowisko referendarza sądowego w Sądzie Okręgowym w K..
W dniu 17 kwietnia 2024 r. do Sądu Okręgowego w K. wpłynął wniosek z kandydaturą M. K., zaś 18 kwietnia 2024 r. J. K..
Pismem z 25 kwietnia 2024 r. Prezes Sądu w powołaniu na § 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 marca 2012 r. w sprawie przeprowadzania konkursu na stanowisko referendarza sądowego (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 2546, dalej: "rozporządzenie MS"), po dokonaniu weryfikacji zgłoszeń kandydatów pod kątem spełnienia wymogów formalnych, ustalił listę kandydatów dopuszczonych do konkursu na stanowisko referendarza sądowego w Sądzie Okręgowym w K.. Na liście tej pod pkt 5. wskazany został M. K., zaś pod pkt 7. J. K..
Komisja konkursowa przeprowadziła wspomniany powyżej konkurs w dniu 8 maja 2024 r. z czego sporządzono protokół. W wyniku zakończenia procedury konkursowej komisja konkursowa rekomendowała do zatrudnienia kandydaturę M. K., który uzyskał najwyższą liczbę punktów. Zgodnie z treścią § 9 ust. 3 rozporządzenia MS komisja zaproponowała wpisanie na listę rezerwową kandydatów M. G..
Pismem z 13 maja 2024 r. Prezes Sądu poinformował o wynikach konkursu wskazując M. K., jako kandydata wybranego na stanowisko, na które przeprowadzony był konkurs, a także M. G. na liście rezerwowej.
Kolejnym pismem z 15 maja 2024 r. Prezes Sądu sprostował pkt IV informacji o wynikach konkursu w ten sposób, że w miejsce M. G. wpisano J. K. z uwagi na nieuzyskanie przez tego pierwszego co najmniej 12 pkt za rozwiązanie kazusów (§ 8 rozporządzenia MS).
J. K. skierowała do tut. Sądu ujętą w piśmie procesowym z 19 maja 2024 r. skargę. Skarga wniesiona został za pośrednictwem skarżonego organu, do którego wpłynęła 21 maja 2024 r.
Autorka skargi wskazała w niej, że jest jedyną osobą na liście rezerwowej i ma interes prawny w kwestionowaniu wyników konkursu. Podniosła, że jej wątpliwości wywołuje relatywnie młody wiek wybranego kandydata i to czy M. K. spełnia wymogi formalne konieczne do mianowania na stanowisko referendarza sądowego.
Skarżąca wywiodła, że M. K. mógł być zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego dopiero od 2020 r., a zatem w maju 2024 r. nie miał na tym stanowisku 5-letniego stażu. Skarżąca wskazała, że w myśl § 5 rozporządzenia MS kandydaci na stanowisko referendarza sądowego już na etapie zgłoszeń do konkursu powinni odpowiadać wymaganiom określonym w art. 149 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 334 ze zm., dalej: "P.u.s.p."). Podkreśliła jednocześnie, że ustawodawca nie przewidział dopuszczalności skrócenia wymaganego 5-letniego stażu zatrudnienia na stanowisku asystenta sędziego w przypadku wykazania zatrudnienia w tym charakterze w wymiarze wyższym niż 1 etat. Wyjątek przewidziany w art. 149 § 1a P.u.s.p. został w ocenie skarżącej sformułowany w sposób jednoznaczny i wyczerpujący.
Prezes Sądu w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. W ocenie tego organu czynność polegająca na ogłoszeniu wyników konkursu na stanowisko referendarza sądowego uznać należy za czynność podlegającą zaskarżeniu do sądu administracyjnego. Jednocześnie organ ten stwierdził, że M. K. spełnił wymagania z art. 149 § 1 i § 1a P.u.s.p. W charakterze asystenta sędziego przepracował w pełnym wymiarze czasu pracy 43 miesiące i 9 dni. W niepełnym wymiarze czasu pracy, tj. pół etatu, przepracował łącznie 37 miesięcy i 18 dni, czyli proporcjonalnie 18,5 miesiąca i 9 dni. Łącznie 61,5 miesiąca oraz 18 dni, co daje 5 lat 2 miesiące i 3 dni.
Pismem z 20 czerwca 2024 r. Prezes Sądu zwrócił się o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W piśmie procesowym z 4 września 2024 r. udział w postępowaniu zgłosił M. K.. Oświadczył, że w związku z wynikami konkursu wszczęto procedurę zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego, która zakończyła się jego mianowaniem. Od 1 lipca 2024 r. wykonuje powierzone obowiązki w Sądzie Okręgowym w K..
Postanowieniem z 6 września 2024 r., sygn. akt II SA/Po [...], Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu dopuścił M. K. do udziału w postępowaniu ze względu na przysługujący mu interes prawny w sprawie jako kandydatowi wybranemu na stanowisko referendarza sądowego.
Pismem z 20 września 2024 r. uczestnik postępowania M. K. oświadczył, że przyłącza się do stanowiska organu przedstawionego w odpowiedzi na skargę, a ponadto wnosi o jej oddalenie, albowiem: a. badanie uprawnienia uczestnika postępowania do udziału w konkursie na referendarza sądowego w toku postępowania, którego przedmiotem jest rozstrzygnięcie konkursu, jest niedopuszczalnym wyjściem poza granice sprawy i będzie stanowić orzeczenie w przedmiocie niezaskarżonej czynności dotyczącej ustalenia listy kandydatów, która aktualnie jest już ostateczna i prawomocna; b. skarżąca nie posiada interesu prawnego do złożenia wywiedzionej skargi, w treści skargi nie wyjaśniono także na czym konkretnie polega naruszenie indywidualnego i bezpośredniego interesu prawnego skarżącej w związku z udziałem uczestnika w postępowaniu konkursowym; c. uczestnik spełnia warunek, o którym mowa w art. 149 § 1a P.u.s.p. i posiadał uprawnienie do udziału w konkursie na stanowisko referendarza sądowego oraz do zatrudnienia na tym stanowisku – posiada bowiem stosowne doświadczenie liczone w 5-letnim okresie pracy na stanowisku asystenta sędziego w pełnym wymiarze czasu pracy, a regulacja ta powinna być wykładana z uwzględnieniem dyrektyw wszystkich trzech poziomów interpretacji aktów prawnych (w tym systemowej oraz funkcjonalnej). Jednocześnie uczestnik zażądał rozprawy i przeprowadzenia dowodów z podanych w piśmie dokumentów.
Na rozprawie przed tut. Sądem, która odbyła się 24 października 2024 r., stawił się uczestnik postępowania M. K., który wniósł i wywiódł jak w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Na wstępie wskazać trzeba, że wbrew zawartemu w piśmie z 20 czerwca 2024 r. wniosku Prezesa Sądu o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczony, sprawa ta rozpoznana została na rozprawie zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 10 P.p.s.a. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: "P.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W zakreślonym w tym przepisie 14-dniowym terminie przeprowadzenia rozprawy w piśmie z 20 września 2024 r. zażądał uczestnik postępowania M. K., wobec tego odpadła przesłanka do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym.
Zaskarżona czynność Prezesa Sądu z 13 maja 2024 r., nr [...], w przedmiocie rozstrzygnięcia konkursu na stanowisko referendarza sądowego, została podjęta z naruszeniem prawa materialnego, co w świetle art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. stanowi podstawę do jej uchylenia.
Dopuszczalność zaskarżenia powyżej czynności do sądu administracyjnego nie budzi wątpliwości ani żadnej ze stron niniejszego postępowania, ani uczestnika M. K., ani też Sądu, wobec tego – poza porządkującym wskazaniem, że jest to czynność, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. – nie będzie ona przedmiotem dalszych uwag (por. wyrok NSA z 11 czerwca 2024 r., sygn. akt III SA/Po 5033/21 oraz wyroki WSA w Warszawie z 10 sierpnia 2023 r.; sygn. akt VIII SA/Wa 445/23; WSA w Białymstoku z 12 października 2023 r.; sygn. akt II SA/Bk 593/23 i WSA w Lublinie z 22 grudnia 2014 r.; sygn. akt III SA/Lu 617/14 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej CBOSA).
Szerszych rozważań wymaga natomiast kwestia istnienia interesu prawnego skarżącej J. K. w zaskarżeniu tej czynności. Zgodnie z art. 50 § 1 P.p.s.a. uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. W piśmie z 20 września 2024 r. uczestnik podniósł zaś, że skarżącej taki interes prawny nie przysługuje.
Ze stanowiskiem uczestnika postępowania nie można się zgodzić. Jak wynika ze sprostowania zawartego w piśmie z 15 maja 2024 r. skarżąca J. K. została wskazana przez Prezesa Sądu jako jedyna osoba znajdująca się na liście rezerwowej do zatrudnienia na stanowisko referendarza sądowego w Sądzie Okręgowym w K..
Uczestnik postępowania M. K. kwestionuje interes prawny skarżącej wskazując, że to nie jego udział w konkursie stanowił przeszkodę do jej mianowania na referendarza, lecz fakt, że uzyskała ona w tym konkursie mniej punktów od uczestnika.
Od razu zauważyć trzeba, że uczestnik pozostaje niekonsekwentny w swojej argumentacji, bowiem w tym samym piśmie procesowym zmierza do wykazania, że skarżąca kwestionuje informację o wynikach konkursu, a nie ustalenie listy kandydatów dopuszczonych do tego konkursu, która wykracza zdaniem uczestnika poza granice sprawy, aby następnie brak interesu prawnego skarżącej poczytywać w niemożności kwestionowania przez nią dopuszczania uczestnika do udziału w konkursie.
W ocenie Sądu informacja o wynikach konkursu z 13 maja 2024 r., uwzględniwszy jej sprostowanie z 15 maja 2024 r., kształtuje zarówno sytuację prawną uczestnika postępowania M. K., który został w niej wskazany jako kandydat wybrany na stanowisko referendarza sądowego, jak i sytuację prawną skarżącej J. K., która została w niej wskazana jako jedyny kandydat na liście rezerwowej.
Na skutek tej informacji zarówno uczestnik postępowania, jak i skarżąca mogli potencjalnie objąć określone stanowisko orzecznicze w sądzie powszechnym, przy czym uczestnik uzyskał względem skarżącej pierwszeństwo do objęcia aktualnie wolnego stanowiska. Co za tym idzie to właśnie zaskarżona czynność bezpośrednio ukształtowała sytuację prawną skarżącej, która w przypadku ustalenia przez Prezesa Sądu, iż M. K. nie spełnia kryteriów formalnych do objęcia stanowiska referendarza uzyskałaby możność zatrudnienia na tym stanowisku.
Skarżąca ma zatem interes prawny, by kwestionować rzeczoną informację przed sądem administracyjnym, w tym ujęty w niej wybór do zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego uczestnika postępowania. Interes prawny skarżącej w tym względzie wynika z art. 149a § 1 w zw. z art. 150 § 2 i 3 P.u.s.p. oraz w zw. z § 12 i § 13 rozporządzenia MS.
Podkreślić warto, że w tych samych podstawach prawnych swego interesu prawnego doszukuje się w istocie uczestnik postępowania M. K., co zostało przez niego przedstawione w piśmie z 4 września 2024 r. Interes prawny zarówno skarżącej, jak i uczestnika postępowania M. K. kształtuje związek pomiędzy wynikami konkursu, a ich sytuacją prawną w postaci możliwości zatrudnienia na stanowisku referendarza sądowego w Sądzie Okręgowym w K..
Jednocześnie zauważyć należy, iż skarżąca nie posiadałaby interesu prawnego do zaskarżenia czynności Prezesa Sądu polegającej na ustaleniu listy kandydatów dopuszczonych do konkursu na stanowisko referendarza sądowego, ze względu na niezasadne ujęcie na tej liście innej osoby, albowiem tego rodzaju uchybienie nie stanowiłoby bezpośredniego naruszenia jej interesu prawnego, a jedynie ewentualne naruszenie interesu faktycznego pozostałych uczestników konkursu, w tym skarżącej. Dopiero bowiem dokonane przez Prezesa Sądu wskazanie kandydata wybranego na stanowisko, na które przeprowadzony był konkurs, narusza interes prawny tych uczestników konkursu, którzy takowego wskazania nie uzyskali.
Przechodząc do merytorycznej oceny zasadności złożonej skargi wskazać trzeba, że sprowadza się ona do stwierdzenia, czy uczestnik postępowania M. K. spełnił wymóg z art. 149 § 1a P.u.s.p. W sprawie kwestionowane jest zatem to, czy uczestnik postępowania spełnił wszelkie ustawowo określone wymogi umożliwiające mianowanie go na stanowisko referendarza sądowego.
W związku z ostatnim spostrzec trzeba, że w ocenie Sądu, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, badanie wspomnianej kwestii, wbrew uwagom uczestnika postępowania M. K., nie wykracza poza granice sprawy ze skargi na czynność Prezesa Sądu Okręgowego [...] w przedmiocie rozstrzygnięcia konkursu na stanowisko referendarza sądowego.
Zgodzić się wprawdzie trzeba z uczestnikiem w tym, że przewidziana w rozporządzeniu MS procedura konkursowa pozwala na wyróżnienie także innych czynności prezesa sądu, obok informacji o wynikach konkursu (§ 12 przywołanego rozporządzenia), które jako czynności z art. 3 § 2 pkt 4 P.p.s.a. mogą podlegać samodzielnemu zaskarżeniu do sądu administracyjnego w przypadku wykazania interesu prawnego danego skarżącego. Taką czynnością, czego przykładów dostarcza dotychczasowe orzecznictwo, jest chociażby czynność ustalenia przez prezesa sądu listy kandydatów dopuszczonych do konkursu, przy czym podmiotem posiadającym interes prawny w zaskarżeniu tego rodzaju czynności przeważnie będzie osoba w jej ocenie niesłusznie pominięta na liście osób dopuszczonych do konkursu, albowiem w stosunku jedynie do takiej osoby tego rodzaju czynność definitywnie kształtuje jej sytuację prawną w procedurze konkursowej dotyczącej określonego stanowiska referendarskiego.
Zauważyć trzeba, iż w § 5 rozporządzenia MS przewidziano, że zgłoszenia kandydatów przyjmuje prezes sądu w terminie wskazanym w ogłoszeniu o konkursie (ust. 1). Po sprawdzeniu, czy zgłoszenia spełniają wymogi formalne określone w § 3 ust. 1 tego aktu wykonawczego oraz czy kandydaci odpowiadają wymaganiom określonym w art. 149 § 1 P.u.s.p., prezes sądu ustala listę kandydatów dopuszczonych do konkursu i umieszcza ją w miejscu powszechnie dostępnym w siedzibie sądu oraz w Biuletynie Informacji Publicznej nie później niż na 7 dni przed terminem rozpoczęcia konkursu (ust. 2). Lista, o której mowa w ust. 2, zawiera imiona i nazwiska kandydatów oraz ich miejsca zamieszkania (ust. 3).
Okoliczność, że w akcie wykonawczym, a konkretniej rzecz ujmując w § 5 ust. 2 rozporządzenia MS, zastrzeżono, że to na etapie ustalania listy kandydatów dopuszczonych do konkursu na stanowisko referendarza sądowego prezes sądu sprawdza, czy kandydaci odpowiadają wymaganiom określonym w art. 149 § 1 P.u.s.p., nie oznacza, że kwestia ta nie powinna podlegać ocenie także na dalszych etapach konkursu, a zwłaszcza przy ustalaniu przez prezesa sądu wyników konkursu.
Podkreślić w tym miejscu trzeba, że art. 149 § 1 P.u.s.p., do którego odwołuje się w tym względzie § 5 ust. 2 rozporządzenia MS, określa w swej treści wymogi jakie stawiane są przed osobą, która może być mianowana na stanowisko referendarza sądowego. Przepis ustawowy expressis verbis odnosi się zatem do finalnego aktu, następującego już po naborze kandydatów, jaki jest mianowanie na stanowisko referendarza sądowego. Przez pryzmat tej regulacji procesowej uznać trzeba, że kwestia spełnienia tych wymagań, choć dla celów organizacyjnych została wyraźnie wyszczególniona w § 5 ust. 2 rozporządzenia MS, oceniana być musi przez prezesa sądu na każdym etapie konkursu, w tym także przy ustalaniu jego wyników, choć w § 12 rozporządzenia MS nie zostało to już wskazane, aż do momentu rozstrzygnięcia konkursu.
Przy tej okazji zwrócić trzeba uwagę na dalsze argumenty wspierające przyjęte stanowisko.
Po pierwsze, konkurs w jego części merytorycznej, przeprowadzany jest przez komisję konkursową. Przepis § 9 ust. 1 zd. 1 rozporządzenia MS przewiduje, że po zakończeniu konkursu komisja oblicza niezwłocznie liczę punktów uzyskanych przez poszczególnych kandydatów i wskazuje kandydata, który uzyskał najwyższą liczbę punktów. Jeżeli nabór był prowadzony na więcej niż jedno stanowisko referendarza sądowego, komisja ustala listę kandydatów zakwalifikowanych do zatrudnienia, co wynika z § 9 ust. 2 cytowanego rozporządzenia. Przepisy te stosuje się odpowiednio przy wyłanianiu rezerwowej listy kandydatów. Jednocześnie z § 10 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MS wynika, że sporządzony przez sekretarza komisji protokół przebiegu konkursu obejmuje w szczególności wskazanie kandydata albo listy kandydatów zakwalifikowanych do zatrudnienia, a jeżeli komisja wyłoniła rezerwową listę kandydatów – także wskazanie tej listy. Protokół przebiegu konkursu wraz z dokumentacją, stosownie do § 10 ust. 2 rozporządzenia MS, komisja przekazuje niezwłocznie prezesowi sądu.
Z ostatnio wspomnianych regulacji nie wynika, by komisja konkursowa mogła oceniać, czy kandydaci spełniają wymogi z art. 149 § 1 P.u.s.p. Jest to w tym przypadku jednak o tyle uzasadnione, iż ocenę tej kwestii wobec brzmienia § 5 ust. 2 rozporządzenia MS - w przypadku konkursów na stanowisko referendarza sądowego - zastrzec trzeba dla prezesa sądu.
Skoro zaś to prezes sądu zobowiązany jest do jej badania przy ustalaniu listy kandydatów, to na nim spoczywa konsekwentnie odpowiedzialność za prawidłowość wynikłej stąd oceny, bądź za ewentualną potrzebę jej zmiany na dalszych etapach konkursu, o czym będzie jeszcze mowa poniżej.
Należy również w tym miejscu zasygnalizować, że jest to rozwiązanie odmienne niż w innych procedurach konkursowych, a zwłaszcza niż to obowiązujące przy naborze na stanowisko asystenta sędziego, gdzie to komisja konkursowa ustala listę kandydatów dopuszczonych do jego części merytorycznej i to na tej komisji spoczywa odpowiedzialność za ocenę spełnienia przez kandydatów wymogów formalnych (por. zwłaszcza § 7 ust. 1 pkt 1, ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 14 października 2013 r. w sprawie przeprowadzania konkursu na stanowisko asystenta sędziego, tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 2106).
Te różnice są w ocenie Sądu o tyle zaskakujące, że poszczególne procedury konkursowe powinny być do siebie co najmniej zbliżone, w sytuacji gdy ustawodawca normując konkurs na stanowisko referendarza sądowego w art. 149a § 1 P.u.s.p. sam odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów ustawowych dotyczących konkursu na stanowisko asystenta sędziego, w tym art. 155a § 3 P.u.s.p. przewidującego, że konkurs przeprowadza komisja konkursowa powołana przez prezesa, zaś delegacje ustawowe zawarte odpowiednio w art. 155a § 7 i art. 149a § 2 P.u.s.p. w ich warstwie materialnej są niemal tożsame.
Dalej wskazać należy, iż w § 12 ust. 1 rozporządzenia MS przewidziano, że informację o wynikach konkursu prezes sądu umieszcza w miejscu powszechnie dostępnym w siedzibie sądu oraz w Biuletynie Informacji Publicznej. Informacja o wynikach konkursu jest dostępna przez okres 3 miesięcy od dnia umieszczenia. Zgodnie natomiast z ust. 2 pkt 2 i 4 tegoż § 12 wspomniana ostatnio informacja o wynikach konkursu zawiera w szczególności imiona i nazwiska kandydatów wybranych lub imię i nazwisko kandydata wybranego na stanowisko, na które przeprowadzany był konkurs, albo informację, że żaden z kandydatów nie uzyskał wymaganej liczby punktów, a także rezerwową listę kandydatów albo informację, że taka lista nie została sporządzona.
Zestawienie ze sobą treści przywołanych przepisów ujętych w § 9, § 10 i § 12 rozporządzenia MS prowadzi zatem do wniosku, że o ile komisja konkursowa wskazuje kandydata zakwalifikowanego do zatrudnienia, jeżeli uzyskał on liczbę punktów wymaganą w § 8 tego aktu wykonawczego, a także rezerwową listę kandydatów, o ile została ona przez tę komisję wyłoniona, to prezes sądu w informacji o wynikach konkursu wskazuje kandydata wybranego na stanowisko, albo informację, że żaden z kandydatów nie uzyskał wymaganej liczby punktów, oraz rezerwową listę kandydatów albo informację, że taka lista nie została sporządzona.
Porównując tę treść należy zatem przyjąć, że ostateczny wybór kandydata na stanowisko referendarza sądowego należy do prezesa sądu, w tym znaczeniu, że prezes ten nie jest bezwzględnie związany wskazaniami komisji konkursowej, która podaje jedynie wyniki części pisemnej konkursu oraz osoby zakwalifikowane do tego zatrudnienia, nie będąc jednocześnie uprawnioną do badania czy poszczególni kandydaci spełnili wymogi formalne do objęcia stanowiska referendarza o jakich mowa w art. 149 P.u.s.p.
Rzecz jasna nie oznacza to, że czynności ta może być wykonana przez prezesa sądu arbitralnie. Zarówno kandydat zakwalifikowany do zatrudnienia przez komisję, jak i wybrany na stanowisko referendarza sądowego przez prezesa sądu, powinien być kandydatem, który uzyskał najwyższą liczbę punktów, gdy liczba tych punktów odpowiada wartościom wskazanym w § 8 rozporządzenia MS. Prezes sądu nie może przy tym ingerować w materię zastrzeżoną wyłącznie dla komisji konkursowej, to jest w dokonane oceny prawidłowości udzielonych odpowiedzi i zaproponowanych przez uczestników konkursu rozwiązań kazusów i co za tym idzie w przyznane poszczególnym kandydatom ilości punktów (por. wyrok WSA w Łodzi z 9 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 618/20).
Prezes sądu, jako organ demokratycznego państwa prawa, powinien mieć jednak na względzie także powszechnie obowiązujące przepisy prawa i nie można wykluczyć zwłaszcza takiej sytuacji, w której na etapie wyboru na stanowisko referendarza sądowego zweryfikuje on swoją uprzednią ocenę co do spełnienia przez takiego kandydata wymogów formalnych, bądź stwierdzi, że ocena ta ze względu na określone okoliczności faktyczne się zdezaktualizowała.
Jedynie gwoli przykładu wskazać należy, iż w przypadku, w którym kandydat uzyskujący najwyższą liczbę punktów utraciłby pełnię praw cywilnych i obywatelskich, bądź podważył swój nieskazitelny charakter w okresie przypadającym po ustaleniu przez prezesa listy kandydatów stosownie do § 5 ust. 2 rozporządzenia MS, niewyobrażalnym byłoby przyjęcie, że prezes sądu i tak musiałby takiego kandydata wskazać do zatrudnienia. Analogicznie niewyobrażalnym byłoby wskazanie do zatrudnienia kandydata, który w sposób oczywisty nie posiada cenzusu wyższego wykształcenia, w tym prawniczego, a mimo to wadliwie został dopuszczony do konkursu.
Zresztą o tym, że prezes sądu nie jest bezwzględnie związany wskazaniami komisji konkursowej dobitnie świadczy przebieg przedmiotowego konkursu, w którym podjęta została zaskarżona do tut. Sądu czynność. Otóż Prezes Sądu w informacji z 13 maja 2024 r., jako kandydata wybranego na stanowisko wskazał uczestnika postępowania M. K., zaś na liście rezerwowej pierwotnie podał kandydata M. G., co nastąpiło za wskazaniami komisji konkursowej zawartymi w protokole z przebiegu konkursu.
Następnie, bez zmiany protokołu komisji konkursowej, Prezes Sądu sprostował 15 maja 2024 r. informację o wynikach konkursu w ten sposób, że na miejsce M. G. wpisał na liście rezerwowej kandydatów skarżącą - z uwagi na nie uzyskanie przez M. G. co najmniej 12 punktów za rozwiązanie kazusów (§ 8 rozporządzenia MS). Takie działanie Prezesa Sądu, które co należy podkreślić nie ingerowalo w merytoryczne sprawdzenie prac przez członków komisji konkursowej, nie było kwestionowane przez żadną z osób uczestniczących w postępowaniu przed tut. Sądem ani nie budzi zastrzeżeń Sądu.
Nie sposób jednocześnie mówić o tym, by czynność dokonana przez Prezesa Sądu Okręgowego 25 kwietnia 2024 r. polegająca na ustaleniu listy kandydatów miała przymiot ostateczności bądź prawomocności, jak podnosił to uczestnik postępowania. Czynność ta bez wątpienia nie stanowi ani decyzji administracyjnej, ani innego orzeczenia, któremu w świetle powszechnie obowiązujących przepisów prawa takie cechy mogłyby być przypisane.
Z kolei przywołany przez uczestnika na rozprawie przed tut. Sądem wyrok NSA z 11 czerwca 2024 r., sygn. akt III OSK 5033/21 (dostępny w CBOSA na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl), zapadł w innych od rozpatrywanej sprawy okolicznościach faktycznych i dotyczy odmiennego problemu prawnego – zarządzenia prezesa sądu o unieważnieniu konkursu na stanowisko referendarza sądowego, które wydane zostało z uwagi na stwierdzoną przez prezesa niezgodność zakresu materiału na egzamin testowy.
Wyrok ten dotyczy wyłącznie możliwości unieważnienia zakończonego konkursu. Nie przesądza natomiast w żadnym razie o tym, by na kolejnych etapach trwającej procedury konkursowej organ odpowiedzialny za przeprowadzenie konkursu jako całości – to jest prezes sądu – nie mógł weryfikować zgodności z prawem swoich uprzednich czynności materialno-technicznych, w tym czynności dopuszczenia danego kandydata do części pisemnej konkursu i obowiązany był niejako "trwać w błędzie" gdyby czynność ta okazała się obiektywnie sprzeczna z prawem.
Nadto przyjęcie zapatrywania uczestnika postępowania M. K. prowadziłoby do tego, że inni kandydaci, a zwłaszcza ten kandydat, który został ujęty na liście rezerwowej, pomimo możliwości zaskarżenia do sądu administracyjnego informacji o wynikach konkursu, gdzie ich interes prawny nie budzi wątpliwości, nie byliby w stanie skutecznie zakwestionować spełnienia przez kontrkandydata wybranego na stanowisko referendarza sądowego, wymogów formalnych określonych w art. 149 § 1 P.u.s.p.
Nie budzi bowiem wątpliwości Sądu, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, że choć wspomnianym innym kandydatom przysługuje interes prawny w zaskarżeniu ogłoszenia o wynikach konkursu, to nie przysługiwałby im już interes prawny do zaskarżenia czynności prezesa sądu o ustaleniu listy kandydatów dopuszczonych do konkursu, w zakresie innych osób do konkursu dopuszczonych, co szerzej omówiono już uprzednio.
Odnosząc się już do istoty zaistniałego w sprawie sporu przypomnieć należy, że w art. 149 § 1 P.u.s.p. ustawodawca wskazał kto może być mianowany na stanowisko referendarza sądowego. Zgodnie z tym przepisem na stanowisko to może być mianowany ten, kto: 1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru; 3) ukończył wyższe studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra prawa lub zagraniczne uznane w Polsce; 4) (uchylony); 5) zdał egzamin referendarski, sędziowski, prokuratorski, notarialny, adwokacki albo radcowski lub ukończył aplikację sędziowską albo aplikację prokuratorską, lub uzyskał wpis na listę adwokatów albo wpis na listę radców prawnych albo został powołany przez Ministra Sprawiedliwości na notariusza.
Wymaganie określone w ostatnio przywołanym punkcie, to jest w art. 149 § 1 pkt 5 P.u.s.p., co wynika właśnie z art. 149 § 1a tej ustawy, nie dotyczą tego, kto przed mianowaniem przez okres co najmniej 5 lat był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego w pełnym wymiarze czasu pracy. W przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy okres ten podlega proporcjonalnemu wydłużeniu.
Przepis art. 149 § 1a P.u.s.p. dodany został z dniem 28 września 2023 r. na mocy art. 2 pkt 10 lit. b ustawy z 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1860). Jako że nie był on przewidziany w pierwotnych założeniach projektowych, próżno szukać uzasadnienia jego dodania w projekcie rzeczonej nowelizacji (por. rządowy projekt przywołanej nowelizacji, Sejm IX kadencji druk nr 3216).
Sąd, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, zgadza się ze stanowiskiem skarżącej, która zwraca uwagę na to, że art. 149 § 1a P.u.s.p. stanowi wyjątek od wymogu określonego w art. 149 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, a zatem niedopuszczalna jest jego wykładnia rozszerzająca, a powinien on podlegać wykładni ścisłej. Powyższe wynika wprost z jednej z powszechnie przyjmowanych w nauce prawa i orzecznictwie zasad wykładni, iż wyjątki nie mogą być wykładane rozszerzająco lub stosowane przez analogię.
Tymczasem z brzmienia tego przepisu jasno wynika, że osoba, która chce skorzystać z przewidzianego w nim wyjątku, musi być przez okres co najmniej 5 lat zatrudniona na stanowisku asystenta sędziego w pełnym wymiarze czasu pracy. Jednocześnie przepis ten w zdaniu drugim odnosi się do sytuacji zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, przewidując, że 5-letni okres zatrudnienia podlega wówczas proporcjonalnemu wydłużeniu (oznacza to, że np. osoba zatrudniona na pół etatu musi wykazać się takim zatrudnieniem przez okres co najmniej 10 lat).
Przepis ten w żadnym momencie nie wskazuje natomiast na sytuację, w której mogłoby dojść do proporcjonalnego skrócenia okresu zatrudnienia na stanowisku asystenta sędziego i to z tego powodu, jakby chciał tego uczestnik postępowania, że dana osoba jest zatrudniona na rzeczonym stanowisku sumarycznie ponad pełen wymiar czasu pracy, podejmując to zatrudnienia w tym samym czasie na więcej niż jednym stanowisku asystenta sędziego.
Zgodzić trzeba się z uczestnikiem postępowania w tym, że przy wykładni art. 149 § 1a P.u.s.p. sięgnąć można także po metody wykładni systemowej i funkcjonalnej, jednak konieczność przyjęcia jego wykładni ścisłej oznacza, że znaczenie przyznać trzeba rezultatom wykładni językowej. Zresztą w ocenie Sądu, żadna z pozostałych metod wykładni proponowanych przez uczestnika nie prowadzi do odmiennych rezultatów.
Wymóg formalny na stanowisko referendarza sądowego, jaki ukształtowany został przez normy prawne zakodowane w art. 149 § 1 pkt 5 i art. 149 § 1a P.u.s.p., obok wymogu z art. 149 § 1 pkt 3 tej ustawy, służyć ma zagwarantowaniu tego, że osoba mianowana na stanowisko charakteryzować się będzie rzetelnym przygotowaniem do pełnienia obowiązków referendarza sądowego, na co słusznie zwraca uwagę uczestnik postępowania. W art. 149a § 1 P.u.s.p. prawodawca zakodował wymóg merytoryczny, w świetle którego kandydat wyłoniony na rzeczone stanowisko w drodze konkursu powinien cechować się największą wiedzą i najwyższymi umiejętnościami, predyspozycjami i zdolnościami ogólnymi, niezbędnymi do wykonywania obowiązków referendarza, spośród pozostałych kandydatów uczestniczących w tym konkursie. Każdy z tych kandydatów musi przy tym spełniać któryś z wymogów formalnych z art. 149 § 1 pkt 5 albo art. 149 § 1a P.u.s.p. Uwzględnienie wszystkich z przywołanych przepisów nie daje jednak podstaw do tego, aby w art. 149 § 1a P.u.s.p. doszukiwać się warunku, który nie został tam expressis verbis przewidziany, bowiem prowadziło by to do jego wykładni rozszerzającej, a wręcz do wykreowania w drodze wykładni i poprzez odwoływanie się do analogii prawa uprawnienia do skrócenia okresu o jakim mowa w tym przepisie w sytuacji równoczesnego zatrudnienia na więcej niż jednym etacie asystenta sędziego.
Nie jest w tym zakresie trafny argument akcentowany przez uczestnika postępowania, że art. 149 § 1a P.u.s.p. służy temu, by osoba aspirująca do zawodu referendarza sądowego wykonywała czynności asystenta sędziego wystarczająco intensywnie, przez co uczestnik stara się nawiązać do intensywności własnego, jednoczesnego zatrudnienia na różnych etatach asystenta sędziego. Gdyby racjonalny prawodawca chciał uwzględnić taką wzmożoną intensywność zatrudnienia z pewnością dałby temu wyraz w brzmieniu art. 149 § 1a P.u.s.p. wskazując na proporcjonalne skrócenie przewidzianego tam 5-letniego okresu, analogicznie jak uczynił to wskazując na konieczność wydłużenia tego okresu w przypadku zatrudnienia na niepełny wymiar czasu pracy.
Skoro prawodawca tego nie uczynił, to oznacza to, że nie istniała i nie istnieje jakakolwiek luka w prawie polegająca na braku przepisów regulujących sytuację osoby zatrudnionej równocześnie na więcej niż jednym stanowisku asystenta sędziego wymagająca wykreowania w drodze wykładni i poprzez odwoływanie się do analogii prawa uprawnienia do skrócenia tego minimalnego okresu. Co za tym idzie za jednoznaczny w tym zakresie uznać należy zamiar ustawodawcy ustanowienia minimalnego 5-letniego okresu zatrudnienia na stanowisku asystenta, który nie może być pomijany przez stosujące te przepisy organy i orzekające w tego rodzaju sprawach sądy.
Nie sposób dopatrzyć się przy tym nawet potencjalnej racjonalności w takiej wykładni tego przepisu, która skłaniałaby osoby aspirujące do pełnienia funkcji referendarza sądowego, a nie spełniające wymogów o jakich mowa w art. 149 § 1 pkt 5 P.u.s.p., do długotrwałej, kilkuletniej pracy w wymiarze ponad pełen etat asystenta sędziego, w tym na dwóch tego rodzaju etatach.
Nie bez znaczenia pozostaje wreszcie zestawienie okresu zatrudnienia o jakim mowa w art. 149 § 1a P.u.s.p. z okresami niezbędnymi do uzyskania uprawnień zawodowych o jakich mowa w art. 149 § 1 pkt 5 tej samej ustawy, od których, stanowiący wyjątek od zasady okres zatrudnienia wynikający z tegoż przepisu nie powinien być istotnie krótszy.
Nie jest trafne odwoływanie się przez uczestnika postępowania M. K. do regulacji art. 25 ust. 2 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 499, dalej: "u.r.p.") i art. 66 ust. 1 i 2 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 1184 ze zm.), a także zapadłego na ich tle orzecznictwa sądów administracyjnych. Przepisy tam zawarte, a konkretniej rzecz ujmując art. 25 ust. 2 pkt 2, 3, 4 i 4a u.r.p. i art. 66 ust. 2 pkt 2, 3, 4 i 4a P.a., przewidują, że odpowiednio do egzaminu radcowskiego bądź adwokackiego, bez odbycia stosownej aplikacji, mogą przystąpić osoby, które przez okres co najmniej 4 lat w okresie nie dłuższym niż 6 lat przed złożeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu były zatrudnione na określonym stanowisku lub wykonywały podane tam czynności. Analogiczne rozwiązania odnośnie okresu czasu pozostawania w zatrudnieniu lub wykonywania wskazanych czynności przewidują wprowadzające zwolnienie z obowiązku odbycia aplikacji i złożenia egzaminu zawodowego art. 25 ust. 1 pkt 4 i 5 u.r.p. i art. 66 ust. 1 pkt 4 i 5 P.a. Jednocześnie w art. 25 ust. 4 u.r.p. i art. 66 ust. 4 P.a. prawodawca przewidział proporcjonalne wydłużenie poszczególnych okresów w przypadku wykonywania pracy w niepełnym wymiarze.
Łatwo zauważyć, że ostatnio wspomniane rozwiązania są odmienne niż to, przyjęte w art. 149 § 1a P.u.s.p. Ten ostatni przepis nie przewiduje zwłaszcza żadnego limitu czasu, w którym przed mianowaniem na stanowisko referendarza sądowego, określona osoba powinna pozostawać we wskazanym 5-letnim okresie zatrudnienia na stanowisku asystenta sędziego w pełnym wymiarze czasu pracy. Zresztą podniesienie na tle przepisów z ustaw zawodowych możliwości sumowania etatów cząstkowych w sytuacji, gdy kandydat w danym okresie pracuje na takich etatach, w orzecznictwie podanym przez uczestnika postępowania nie tylko odbywa się na marginesie czynionych przez sądy rozważań, lecz nadto każdorazowo dotyczy możliwości takiego sumowania do pełnego wymiaru czasu pracy, a nie ponad ten wymiar, jak chciałby tego uczestnik (zob. powołany w piśmie z 20 września 2024 r. wyrok WSA w Warszawie z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt VI SA/Wa 3488,13, wyrok NSA z 9 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 1247/10, czy poprzedzający ten ostatni wyrok WSA w Warszawie z 26 maja 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 494/10, wszystkie dostępne w CBOSA).
Wskazać wobec powyższego należy, że w sprawie nie jest kwestionowane, że uczestnik postępowania M. K. według stanu na dzień przygotowania wniosku o zatrudnienie na stanowisko referendarza sądowego (15 kwietnia 2024 r.) był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego: 1) w Sądzie Apelacyjnym [...] w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie od 1 września 2020 r., a więc przez 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni, 2) w Sądzie Okręgowym [...] na połowę etatu: a. w okresie od 16 lutego 2021 r. do 6 kwietnia 2021 r., a więc przez 1 miesiąc i 21 dni, to jest w przeliczeniu na pełny etat 25 dni, b. w okresie od 12 kwietnia 2021 r. do 28 lutego 2022 r., a więc przez 10 miesięcy i 16 dni, to jest w przeliczeniu na pełny etat 5 miesięcy i 8 dni, c. w okresie od 1 marca, a więc przez 2 lata, 1 miesiąc i 17 dni, to jest w przeliczeniu na pełen etat 1 rok i 23 dni. Prezes Sądu wskazał w odpowiedzi na skargę odmienne nieznacznie krótsze okresy, co wynika zapewne z przyjęcia jako punktu odniesienia daty dołączonych do wniosku zaświadczeń, lecz rozbieżności stąd wynikające nie mają istotnego znaczenia dla czynionych rozważań i mogą zostać pominięte.
W świetle art. 149 § 1a P.u.s.p., przyjmując przedstawione powyżej ścisłe rozumienie tego przepisu, oznacza to, że uczestnik postępowania M. K. nie spełnił wyrażonego w tym przepisie wymogu, by przed mianowaniem przez okres co najmniej 5 lat być zatrudnionym na stanowisku asystenta sędziego w pełnym wymiarze czasu pracy. Uczestnik postępowania był bowiem zatrudniony na takim stanowisku przez 3 lata, 7 miesięcy i 14 dni, poczynając od 1 września 2020 r. Podejmowane przez uczestnika jednoczesne zatrudnienie na dodatkowych etatach cząstkowych nie prowadzi do dopełnienia tego okresu.
Podkreślić w tym miejscu trzeba, że Sąd w żadnym razie nie kwestionuje pozytywnych ocen pracy uczestnika postępowania jako asystenta sędziego, a także i tego, że w ramach przeprowadzonego naboru wykazał się on wysokim poziomem merytorycznym, o czym świadczą wprost wyniki konkursu ustalone przez komisję konkursową.
Nie można jednak zgodzić się ze stanowiskiem Prezesa Sądu, że uczestnik postępowania M. K. spełnił wymóg formalny z art. 149 § 1a P.u.s.p., co zostało błędnie przyjęte przez organ, stanowiąc o naruszeniu tego przepisu i o konieczności wyeliminowania zaskarżonej czynności z obrotu prawnego.
Brak było podstaw do uwzględnienia zawartych w piśmie z 20 września 2024 r. wniosków dowodowych. Zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Po pierwsze, wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych jest bezpodstawny z uwagi na to, że stosownie do art. 133 § 1 P.p.s.a. sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, a więc z urzędu zobowiązany jest uwzględnić dokumenty zgromadzone przez organ, a które w świetle art. 54 § 2 P.p.s.a. podlegają przekazaniu wraz ze skargą i odpowiedzią na skargę. Po drugie, bez znaczenia pozostaje opinia o pracy uczestnika postępowania na stanowisku referendarza sądowego. Opinia ta nie służy bowiem wykazaniu przesłanki z art. 149 § 1a P.u.s.p., a nadto pochodzi z daty po dokonaniu zaskarżonej czynności.
Mając powyższe na uwadze w oparciu o art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzeczono jak w pkt I. sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania sądowego, obejmującym wpis od skargi w kwocie 200 zł, postanowiono w pkt II. sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 P.p.s.a.