II SA/Po 354/23

II SA/Po 354/23 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-11-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Tomasz Świstak /przewodniczący/
Edyta Podrazik /sprawozdawca zdanie odrebne/
Paweł Daniel
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Świadczenie socjalne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 3 par. 1, art. 119 pkt 2, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200, art. 205 par. 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 77 par. 1, art. 140
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 190 ust. 1, art. 190 ust. 3
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2023 r. sprawy ze skargi B. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla pkt 1 zaskarżonej decyzji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
UZSADNIENIE
Wnioskiem złożonym 14 lipca 2022 r. B. Ł. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę wymagającą opieki - Z. K..
W toku postępowania organ I instancji ustalił, że Z. K. urodzona w dniu [...] 1938 r. jest matką wnioskodawczym i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. z 7 lipca 2017 r., znak: [...]) ustalonym na okres od 8 czerwca 2017 r. - na stałe, przy czym nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. W momencie od jakiego orzeczono powyższą niepełnosprawność tj. na dzień 8 czerwca 2017 r. Z. K. miała 79 lat.
W dniu 10.08.2022 r. przeprowadzono z B. Ł. rodzinny wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że zamieszkuje ona z mamą Z. K.. którą się opiekuje. Zaznaczono, że Z. K. wymaga pomocy przy myciu, ubieraniu, zmianie pampersów i cewnikowaniu, przygotowaniu i podaniu posiłków, podaniu leków. Pracownik socjalny ustalił, że Z. K. porusza się na wózku inwalidzkim lub przy pomocy chodzika, a córka B. zapewnia jej całodobową opiekę.
Burmistrz [...] decyzją z 2 września 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "K.p.a.") oraz art. 17, art. 20 ust. 1-3, art. 24 ust. 2, 2a i 4, art. 26 ust. 1 i art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej: "u.ś.r."), odmówił B. Ł. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na Z. K..
Uzasadniając powyższe stanowisko organ I instancji wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia łub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W sprawie nie został zatem spełniony wymóg z cytowanego art. 17 ust. 1b, dotyczący czasookresu powstania niepełnosprawności. Z uwagi na powyższe wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne na nie przysługuje.
Odwołanie od powyższej decyzji w terminie prawem przewidzianym złożyła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego B. Ł..
W odwołaniu z dnia 20 września 2022 r. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 lipca 2022 r. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność Z. K. powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącemu jako jego opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, a także wykładnię tego przepisu z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
W toku prowadzanego postępowania Kolegium pismem z dnia 24 października 2022 r.. na podstawie art. 24a ust. 1 u.ś.r., wezwało stronę (jej pełnomocnika) do złożenia poprawnego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tj. wniosku wg wzoru udostępnionego przez Ministra Rodziny i Polityki Społecznej lub OPS. Poprawiony wniosek, na formularzu SR-5, został złożony przez B. Ł. w dniu 15. listopada 2022 r.
Pismem z dnia 16.01.2023 r.. Kolegium poinformowało pełnomocnika strony, że warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie przez B. Ł. wyboru jednego ze świadczeń tj. emerytury albo świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało, że jeśli wolą Ł. jest pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego, to Kolegium wzywa do złożenia wydanej wobec B. Ł. decyzji ZUS o wstrzymaniu wypłaty emerytury w terminie 30 dni od dnia doręczenia pisma pod rygorem przyjęcia, że zaistniała negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
W piśmie procesowym z 1 lutego 2023 r. (data stempla pocztowego) pełnomocnik B. Ł. wniósł o wydanie decyzji przyznającej stronie świadczenie pielęgnacyjne od 1 lipca 2022 r. do 21 listopada 2022 r. oraz cofnął wniosek o ustalenie prawa do ww. świadczenia w pozostałym zakresie, wnosząc o umorzenie postępowania. Pełnomocnik strony wyjaśnił, że do 21 listopada 2022 r. B. Ł. pobierała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, natomiast od 22 listopada 2022 r. pobiera emeryturę i nie decyduje się na jej zawieszenie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 14 marca 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 K.p.a., w punkcie 1 decyzji utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji w części dotyczącej okresu od dnia 1 lipca 2022 r. do dnia 21 listopada 2022 r., a w punkcie 2 decyzji uchyliło zaskarżoną decyzję w części tj. w zakresie dotyczącym okresu począwszy od dnia 22 listopada 2022 r. i umorzyło postępowanie pierwszej instancji dotyczące tego okresu.
Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium wskazało, że w związku z oświadczeniem procesowym strony z 1 lutego 2023 r., w zakresie dotyczącym okresu od 22 listopada 2022 r. Kolegium uchyliło zaskarżoną decyzję i umorzyło postępowanie przed organem I instancji. Jak wyjaśniono do czasu ostatecznego zakończenia postępowania ma prawo cofnąć wniosek. Cofnięcie wniosku inicjującego postępowanie powoduje, że bezprzedmiotowe jest nie tylko postępowanie przed organem odwoławczym, ale cale postępowanie administracyjne. Cofnięcie wniosku przez stronę oznacza bowiem rezygnację z dalszego postępowania i merytorycznego rozpoznania sprawy.
Dalej Kolegium wskazało, że skoro wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pieIęgnacyjnego został cofnięty za okres od 22.11.2022 r., to niniejsza sprawa podlegała merytorycznemu rozpoznaniu za okres od 1 lipca 2022 r. do 21 listopada 2022 r.
W tym zakresie Kolegium nie znalazło podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Uzasadniając to stanowisko Kolegium przypomniało, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt: K 38/13 stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r,, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Dalej Kolegium wskazało, że w świetle zebranego materiału dowodowego, z uwagi na wiek i schorzenia Z. K.. wymaga ona stałej pomocy osób trzecich w codziennym funkcjonowaniu. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wnioskodawczym nie tylko zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa domowego, ale też wykonuje czynności ściśle związane z osobą matki np. pomoc w czynnościach higienicznych, w tym zmiana pampersów i cewnika.
Zdaniem Kolegium dla sprawy kluczowe były jednak okoliczności w postaci uprawnienia B. Ł. do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a następnie do emerytury. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Kolegium powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazało, że aktualnie dostrzegana jest potrzeba uzupełnienia wykładni językowej przyjmując, że powinnością organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. pozwalającej na realizację zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1) i sprawiedliwości społecznej (art. 2) obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69). Sądy podkreślają, że jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotną cechą osób, będących adresatami zawartej tam normy prawnej określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zdaniem Sądów brak jest przekonujących argumentów uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w sytuacji gdy to świadczenie jest niższe niż świadczenie pielęgnacyjne.
Jednocześnie w ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne pobieranie dwóch świadczeń równocześnie tj. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to ma bowiem stanowić rekompensatę dla osób, które rezygnują z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy ma z kolei na celu zrekompensować ograniczone możliwości zatrudnienia. Organ odwoławczy wskazał, że podziela pogląd wyrażony m.in. w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 7 kwietnia 2022 r. sygn. akt: IV SA/Po 118/22, zgodnie z którym konieczny jest wybór przez osobę uprawnioną do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, czy nadal chce pobierać to świadczenie, czy zamiast niego świadczenie pielęgnacyjne. Nie jest bowiem możliwe otrzymywanie obu świadczeń równocześnie.
Organ powołał się także na wyrok NSA z 2 marca 2022 r. sygn. akt: I OSK 1623/21, gdzie wskazano, że stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt lit. a u.ś.r. w w. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. nowy stan prawny. NSA podkreślił, że aktualnie w orzecznictwie nie budzi już wątpliwości, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt lit, a u.ś.r. zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawniona do świadczeń emerytalno-rentowych działań prowadzących do zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 u.FUS. W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Dotyczy to także zbiegu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy ze świadczeniem pielęgnacyjnym.
Podsumowując swoje rozważania organ wskazał, iż w przypadku B. Ł. nie jest możliwe obecnie zawieszenie prawa do renty, która przysługiwała jej do dnia 21 listopada 2022 r. W konsekwencji w okresie od 1 lipca 2022 r. do 21 listopada 2022 r. występowała przesłanka negatywna uniemożliwiająca przyznanie wnioskodawczym prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określona w przepisie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.
Skargę na powyższą decyzje w terminie prawem przewidzianym wywiodła reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika B. Ł. zaskarżając decyzję w dotyczącej pkt 1 i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w części, tj. w zakresie punktu 1 oraz o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych
W skardze zarzucono naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie przez B. Ł. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.
Zdaniem skarżącej organ błędnie uznał w świetle art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz z pominięciem treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/16, iż skarżąca zobligowana jest do zawieszenia pobieranej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, aby móc pobierać świadczenie pielęgnacyjne. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r. w sprawie o sygn. akt SK 2/17 orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zd. drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W/w przepis w zakresie wskazanym w wyroku Trybunału utracił moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Wyrok powyższy został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 8 lipca 2019 roku pozycją 1257 i wszedł w życie z dniem 9 stycznia 2020 r. Osoba taka, w stosunku do której orzeczona została częściowa niezdolność do pracy, cały czas obiektywnie pozostaje bowiem zdolna do podjęcia zatrudnienia, choć w niepełnym zakresie. Podejmując się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, może tym samym pozbawić się potencjalnej możliwości zatrudnienia czy wykonywania innej pracy zarobkowej. Brak jest więc podstaw prawnych do wykluczenia z możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego osób w stosunku, do których została orzeczona częściowa niezdolność do pracy i które legitymują się z tego tytułu prawem do renty.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. W ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne pobieranie dwóch świadczeń równocześnie tj. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to ma bowiem stanowić rekompensatę dla osób, które rezygnują z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy ma z kolei na celu zrekompensować ograniczone możliwości zatrudnienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Niniejsza sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: P.p.s.a.) sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jako że skarżąca wystąpiła z rzeczonym wnioskiem, zaś Kolegium nie zażądało przeprowadzenia rozprawy, ziściły się przesłanki do zastosowania ostatnio podanej regulacji. Jak stanowi art. 120 P.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów
Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.
Rozpoznając sprawę w granicach tak określonej kognicji stwierdzić należy, iż skarga zasługiwała na uwzględnienie
Z uwagi na to, ze decyzja SKO [...] została zaskarżona jedynie w części dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres od miesiąca złożenia wniosku do uzyskania przez skarżącą prawa do emerytury, a Sąd aprobuje orzeczenie zawarte w pkt 2. rozstrzygnięcia decyzji, dalsza analiza będzie się koncentrować jedynie na przedmiocie zaskarżenia, to jest odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za sporny okres pomiędzy miesiącem złożenia wniosku, a dniem 21 listopada 2022 r.
Wyjaśniając motywy odjętego rozstrzygnięcia w pierwszym rzędzie wskazać należy, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze słusznie pominęło nieprawidłowe stanowisko Burmistrza [...] stanowiące jedyną przesłankę decyzji z 2 września 2022 r., nr [...] i uwzględniło przy rozstrzyganiu sprawy zarówno wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygnaturze K - 38/13, jak i stanowisko prezentowane w aktualnym orzecznictwie sądów administracyjnych, co do skutków tego wyroku dla zawisłych i przyszłych spraw o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Co za tym idzie Kolegium trafnie przeprowadziło ocenę zasadności żądania wniosku z pominięciem niekonstytucyjnego kryterium w postaci momentu powstania niepełnosprawności podopiecznej zawartego w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Przechodząc do występującego w sprawie zagadnienia spornego między skarżącym, a organami administracji, to jest odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego za okres pomiędzy miesiącem złożenia wniosku, a dniem 21 listopada 2022 r. zauważyć należy, iż zasady przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały w przepisach art. 17 ust. 1-5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022, poz. 615; dalej w skrócie "u.ś.r.").
Zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 roku o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
W realiach niniejszej sprawy nie można jednakże pominąć skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 stanowiącego w pkt I, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60, 303, 577, 730 i 752) w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w pkt II, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Wyrok ten opublikowany został w Dzienniku Ustaw w dniu 8 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1257) w związku z czym co najmniej od dnia 9 stycznia 2020 r., w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Przypomnieć bowiem trzeba, iż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, przy czym w myśl art. 190 ust. 3 Konstytucji skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z konstytucją jest utrata mocy obowiązującej tego aktu.
Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP), wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Na gruncie stanu faktycznego kontrolowanej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucja regulacji.
Wobec braku jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust.1a u.ś.r. i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy.
Zauważyć nadto trzeba, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o 6 miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowe. W związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. nieodzowna stanie się wypłata świadczenia pielęgnacyjnego nie tylko samej skarżącej, lecz również i pozostałym osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji. To zaś wymaga dokładnego oszacowania środków, które muszą być dodatkowo przeznaczone na wypłatę świadczeń pielęgnacyjnych osobom uprawnionym, a następnie ujęcie ich w ustawie budżetowej.
Pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego prawodawca nie wprowadził zaś w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego czy też możliwość jego uzyskania, dla sprawujących opiekę osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Podsumowując tą część rozważań stwierdzić należy, iż w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 norma prawna zakodowana w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i w wysokości wynikającej z jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 3 tej samej ustawy (tak wyrok NSA z 11 sierpnia 2022 r., sygn. I OSK 2052/21 oraz wyroki WSA w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2021 r., sygn. II SA/Po 758/20, z 16 grudnia 2021 r. sygn. II SA/Po 730/21, z 27 października 2022 r., sygn. II SA/Po 481/22, , z 4 października 2023 r., sygn. II SA/Po 435/23, wyrok WSA w Białymstoku z 7 lipca 2023 r. II SA/Bk 398/23 – wszystkie przywoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query).
Inaczej rzecz ujmując jak trafnie wskazano w wyroku WSA w Poznaniu z 21 lipca 2022 r., sygn. II SA/Po 257/22 zakres normy prawnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. po opublikowaniu wskazanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie może stanowić podstawy prawnej do odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a w aktualnym stanie prawnym fakt pobierania jednocześnie renty oraz świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w żaden sposób limitowane przepisami prawa. Zaniechanie ustawodawcze nie może w tym momencie stanowić przeszkody do obierania dwóch odmiennych świadczeń.
Podkreślić należy, iż z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, jedynie eliminującego treść normy prawnej uznanej przez Trybunał za sprzeczną z regulacjami rangi konstytucyjnej nie można wyprowadzić wniosku, by w następstwie tego wyroku doszło do ustanowienia uprawnienia do prawa wyboru korzystniejszego świadczenia pomiędzy świadczeniem pielęgnacyjnym a rentą z tytułu częściowej niezgodności do pracy, czy też do ustanowienia obowiązku dokonywania takiego wyboru.
Uprawnienia do zastępowania w tym zakresie prawodawcy nie posiada zaś tak orzekający w niniejszej sprawie Sąd, jak i tym bardziej organ administracji, którego kognicję określa zasada praworządności wyrażona w art. 6 K.p.a. stanowiącym, iż organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, w i stosunku, do którego brak jest jakichkolwiek regulacji uprawniających go do dokonywania oceny tych przepisów pod względem słuszności, czy też zgodności z Konstytucją - a do tego sprowadza się ewentualna argumentacja, że sytuacja opiekunów pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy byłaby uprzywilejowana, gdyby utrzymywali wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości, mimo równoczesnego pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Zauważyć przy tym należy, iż sytuacja faktycznego uprzywilejowania pewnych grup podmiotów nie jest niczym nowym na gruncie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to w pełnej wysokości w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, względnie niepodejmowania zatrudnienia mogą przecież uzyskać osoby uzyskujące nawet znaczne dochody ze źródeł innych niż w skazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., w tym dochody z kapitału, z papierów wartościowych, z najmu nieruchomości, majątkowych praw autorskich itp.
Powyższe czyni całkowicie nieuprawnionymi poglądy wyrażane przykładowo w wyroku WSA w Olsztynie z 17 sierpnia 2022 r., sygn. II SA/Ol 333/22, gdzie wskazano iż prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, nie powinna ograniczać się do jego literalnego brzmienia, lecz wymaga, oparcia się na efektach zastosowania prokonstytucyjnej wykładni celowościowej i systemowej pozwalającej na realizację m.in. zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji), co doprowadziło tenże Sąd do zaaprobowania odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Prokonstytucyjna i celowościowa wykładnia przepisów prawa nie może bowiem prowadzić do pozbawienia obywatela uprawnień wprost mu w tychże przepisach przyznanych. A z taką sytuacją prawną mamy do czynienia w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, którym z katalogu przesłanek uzasadniających odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyeliminowano pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Jednocześnie zauważyć należy, iż przyjęcie poglądu odmiennego, a wyrażonego chociażby w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 marca 2022 r., sygn. I OSK 1623/21 i z 24 sierpnia 2023 r., sygn. I OSK 1665/22 prowadziłoby do pozbawienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 jakiegokolwiek znaczenia normatywnego, albowiem mimo funkcjonowania w obrocie prawnym tegoż rozstrzygnięcia trybunalskiego kreującego od daty jego wyjścia w życie nowy stan prawny odróżniający osoby pobierające renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od pozostałych wskazanych w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. podmiotów mających ustalone i (pobierających) inne świadczenia emerytalno-rentowe, w stosunku do wszystkich tych podmiotów stosowałoby się ten sam wymóg zawieszania prawa do emerytury lub renty. Wymóg ten co należy podkreślić wypracowany został w orzecznictwie sądów administracyjnych przed wydaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 i wynikał z poszukiwania przez sądy rozwiązań prawnych zmierzających do umożliwienia dokonania wyboru świadczeń wszystkim osobom wskazanym w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., wbrew językowej wykładni tego przepisu.
Nie sposób zaś w jakikolwiek sposób uzasadnić domagania się od osoby pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy zawieszenia pobierania tego świadczenia jako warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdy w obecnie obowiązujących przepisach brak jest normy wskazującej, że pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (odmiennie niż innych świadczeń emerytalno rentowych – art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r.) stanowi negatywną przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Skutkiem powyższego naruszenia przepisu prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wykładanego z uwzględnieniem treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, poprzez błędną jego wykładnię było nadto naruszenie przepisów postępowania – art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez brak wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Błędnie przyjmując bowiem, że fakt posiadania uprawnienia do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samodzielną przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, Kolegium pominęło zbadanie czy w sprawie zachodziły zasadnicze przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. to jest nie podejmowanie lub rezygnacja przez wnioskodawcę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podkreślić należy, iż wyjaśnienia tej kluczowej dla sprawy okoliczności faktycznej nie dokonał także organ I instancji wadliwie przyjmując, iż wystarczającą i jedyną przesłanka odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest data powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Wobec powyższego przypomnieć należy, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą wymagającej tej opieki.
Z powołanego na wstępie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18).
Należy pamiętać, iż świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Zarówno charakter omawianego świadczenia, jak i jego cel pozwalają na stwierdzenie, iż stanowi ono pewną formę rekompensaty strat finansowych opiekuna wynikających z rezygnacji z aktywności zawodowej, a co za tym idzie nie może stanowić alternatywnego źródła dochodu. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r.
Wyjaśnić należy, iż niepodejmowanie zatrudnienia w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. - w odróżnieniu od użytego w tym przepisie pojęcia "rezygnacji" z zatrudnienia - nie jest zdarzeniem, które zachodzi w określonym momencie, lecz stanem trwającym przez jakiś (zwykle dłuższy) czas. Ponadto zgodzić należy się, iż z biegiem tego czasu powody niepodejmowania zatrudnienia mogą się zaś zmieniać, to jednakże muszą być to przeszkody z których wynikać będzie chociaż gotowość do podjęcia zatrudnienia np. brak ofert pracy dla osoby bezrobotnej, opieka nad dziećmi.
Pod pojęciem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ustawodawca rozumie wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 3 pkt 22 u.ś.r.). A zatem chodzi o różne formy podejmowania pracy, w tym w niepełnym wymiarze czasu.
Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19).
W świetle powyższego obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (i celem) rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez częściowo niezdolna do pracy skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Tak określonym wymogom Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie sprostało.
W związku z powyższym, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 140 K.p.a. w orzekł jak w pkt I sentencji.
Zaskarżona decyzja została bowiem w tej części wydana z naruszeniem przepisu prawa materialnego wykładanego z uwzględnieniem treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, co niewątpliwie miało wpływ na treść rozstrzygnięcia, zaś skutkiem tego uchybienia był brak wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a więc naruszenie wskazanych wyżej przepisów K.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając sprawę ponownie organ winien uwzględnić poglądy prawne Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu oraz podjąć czynności zmierzające do ustalenia wyżej opisanej istotnej okoliczności faktycznej.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a. uwzględniając wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika skarżącego zgodne z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm).