II SA/Po 353/24

II SA/Po 353/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-10-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-23
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Arkadiusz Skomra
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący/
Zbigniew Kruszewski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 października 2024 r. w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 lutego 2024 r., nr [...]
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 21 marca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania M. J. (skarżącej) od decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 lutego 2024 r. o uznaniu świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego w łącznej kwocie [...]zł za świadczenie nienależnie pobrane oraz orzeczenia o obowiązku zwrotu tego świadczenia, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
Organy zgodnie ustaliły, że skarżąca otrzymała na rzecz małoletniej uprawnionej córki za okres od dnia 1 lutego 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. od x, instytucji (Krajowego Urzędu Poboru Świadczeń Alimentacyjnych) prowadzącej postępowanie egzekucyjne wobec zobowiązanego do alimentacji ojca dziecka skarżącej, łącznie [...] zł. W tym samym okresie skarżąca, na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z 23 września 2022 r., skarżąca otrzymywała [...] zł świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem organów, kwoty otrzymane od instytucji x. skarżąca winna przekazać na konto organu wypłacającego świadczenie, czego jednak nie uczyniła, stąd kwoty te uznano za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit d w zw. z art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm. – dalej również jako: "u.p.o.u.a."). Na podstawie art. 23 ust. 1 tej ustawy zobowiązano skarżąca do ich zwrotu wraz z odsetkami.
Pismem z 19 kwietnia 2024 r. skarżąca wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, stwierdzając, że decyzja jest dla niej krzywdząca i niezrozumiała. Stwierdziła, że od 2015 roku nie otrzymywała w ogóle alimentów. Stwierdziła też, że nie uzyskała żadnego rozliczenia ani informacji od Sądu Okręgowego w K. pośredniczącego w egzekwowaniu alimentów od ojca jej dziecka, który mieszka w X.. Stwierdziła też, że poinformowała organ o wpłatach z zagranicy.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 5 czerwca 2024 r. skarżąca m. in. ponowiła argument, że w egzekucji zagranicznej pośredniczy Sąd Okręgowy w K.. Stwierdziła też, że kwota świadczenia otrzymywanego z funduszu alimentacyjnego jest niższa od przysługujących jej alimentów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Natomiast w myśl z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.
Po rozpoznaniu sprawy w tak opisanych granicach kognicji, Sąd uznał, że wydane w sprawie skarżącej decyzje organów obu instancji naruszały prawo.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy – przede wszystkim jej art. 23 ust. 1 i 1a w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d. u.p.o.u.a.
Stosownie do art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a.).
Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.
Przywołany art. 28 w ustępie pierwszym stanowi zaś, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne (tu: komornik) zaspokaja w następującej kolejności:
1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy – do ich całkowitego zaspokojenia,
2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia,
3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia,
4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia
– po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
Z treści przytoczonych przepisów art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. d ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. Wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. przykładowo: wyroki NSA z 16 września 2020 r., I OSK 2372/18; z 17 listopada 2020 r., I OSK 1163/20; z 8 listopada 2021 r., I OSK 688/21; wyrok WSA w Gdańsku z 19 maja 2022 r., III SA/Gd 851/21; wyrok WSA w Gliwicach z 19 kwietnia 2024 r., II SA/Gl 1954/23; wyrok WSA w Krakowie z 18 października 2023 r., III SA/Kr 811/23; wyrok WSA w Poznaniu z 22 czerwca 2022 r., IV SA/Po 283/22; wyrok WSA w Rzeszowie z 20 czerwca 2023 r., II SA/Rz 124/23; wyrok WSA w Warszawie z 1 grudnia 2021 r., I SA/Wa 1589/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 6 czerwca 2024 r., IV SA/Wr 632/23; wszystkie orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http:// orzeczenia.nsa.gov.pl).
Pogląd o konieczności przeprowadzenia takiego rozróżnienia pojęciowego oraz o związanej z tym dopuszczalności orzekania o zwrocie świadczeń jedynie co do świadczeń nienależnie pobranych w powyższym rozumieniu, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela.
W konsekwencji za uprawniony uznaje wniosek, że na tle definicji "nienależnie pobranego świadczenia" z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nie wystarczy samo tylko stwierdzenie, iż konkretne świadczenia zostały nienależnie wypłacone, do którego to stwierdzenia sprowadzały się ustalenia organów obu instancji, lecz konieczne jest ponadto wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością ich "nienależności". Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy.
W tym kontekście trzeba zaakcentować, że przepis art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. obejmuje zwłaszcza sytuacje, w których dłużnik alimentacyjny uiszcza należność bezpośrednio do rąk wierzyciela (osoby uprawnionej do świadczenia), pomimo tego, że powinien uczynić to na rachunek organu (komornika) prowadzącego egzekucję na podstawie wyroku przyznającego alimenty. Również o takich wypadkach organ powinien jasno pouczyć już na etapie przyznawania świadczenia - strona powinna wiedzieć, że w trakcie trwającej egzekucji, tego rodzaju bezpośrednie regulowanie należności alimentacyjnych (czy to bieżących, czy zaległych) jest nieuprawnione. Jeżeli jednak dojdzie do przekazania należności przez dłużnika bezpośrednio osobie uprawnionej, ta ostatnia powinna o tym niezwłocznie zawiadomić właściwy organ (por. A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 39, s. 45–46; zob. też wyrok WSA z 15.04.2015 r., IV SA/Po 1270/14, CBOSA).
Jednakże w kontrolowanej sprawie zaistniała sytuacja odmienna.
To bowiem nie dłużnik alimentacyjny przekazał bezpośrednio skarżącej kwotę wyegzekwowaną na poczet zasądzonych alimentów, lecz x. instytucja egzekucyjna, czyli instytucja publiczna. Mogło to zostać odebrane przez skarżącą jako prawnie należne świadczenie uzyskane od kompetentnego organu państwa obcego, zaangażowanego w postępowanie w drodze międzynarodowej pomocy prawnej, nota bene przy pośrednictwie polskich organów sądowych - Sądu Okręgowego w K..
Zdaniem Sądu okoliczność ta ma kluczowe znaczenie dla oceny, czy w tej sprawie doszło do zawinionego przez skarżącą "nienależnego pobrania świadczenia" (w opisanym wcześniej rozumieniu) wypłaconego jej przez x. instytucję egzekucyjną.
Uwzględnienie zatem powyższych okoliczności - które zostały niezasadnie przez organy administracji obu instancji pominięte - prowadzi do wniosku, że w kontrolowanej sprawie w istocie nie ustalono czy doszło do nienależnego pobrania świadczenia przez skarżącą. Wobec tego, w ocenie Sądu, w świetle takiego zaniechania ze strony organów, obecnie brak podstaw do żądania od skarżącej zwrotu ww. świadczenia. Ostatecznie Sąd uznał, że wydane w sprawie decyzje naruszają art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieustalenie prawnie istotnych okoliczności, a w konsekwencji również art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie.
Mając wszystko to na uwadze, Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji. Wobec braku sprzeciwu organu co do wniosku skarżącej, sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).
W ponownym postępowaniu Prezydent Miasta [...], kierując się wykładnią sformułowaną w niniejszym uzasadnieniu, ponownie oceni istnienie przesłanek zwrotu świadczenia przez skarżącą.