II SA/Po 308/22

II SA/Po 308/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2022-09-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /przewodniczący sprawozdawca/
Paweł Daniel
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 353/23 - Wyrok NSA z 2024-03-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 09 września 2022 r. sprawy ze skargi K. K. od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 marca 2022 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Prezydent Miasta O. (dalej również jako Prezydent) decyzją z dnia 13 stycznia 2022 r., nr [...], działając na podstawie art.17 ust.1, ust. 1a pkt 1, ust. 1b, ust. 5, pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003r o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020r, poz. 111 ze zm. dalej u.ś.r.), art.104 Kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 202lr, poz.735, dalej k.p.a.), odmówił K. K. (dalej jako skarżąca lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem P. T. na okres od 01 września 2021 r. do 31 sierpnia 2023 r.
Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 09 września 2021 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia 19 sierpnia 2020 r. P. T. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres do 31 sierpnia 2023r. W pkt 4 orzeczenia jest zapis, że niepełnosprawność istnieje od - nie da się ustalić.
Na podstawie przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 24 września 2021 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że brat skarżącej urodził się [...] 1993 r., jest kawalerem, a w dniu 20 kwietnia 2021 r. Sąd Rejonowy w O. , Wydział Rodzinny i Nieletnich ustanowił skarżącą opiekunem całkowicie ubezwłasnowolnionego P. T. (zob. k. [...]). Podczas wywiadu ustalono, że matka skarżącej i jej brata zmarła w 2012 roku, natomiast ojciec jest osobą aktywną zawodowo, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, lecz nie utrzymuje kontaktu z synem. P. T. mieszka z dziadkami, jednak oni nie zdecydowali się na opiekę nad wnukiem z uwagi na podeszły wiek. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca wykonuje czynności opiekuńcze przy P. T., zabiera go na wizyty lekarskie, dba o sprawy urzędowe oraz aby regularnie zażywał leki.
Decyzją [...] z dnia 07 października 2021r Prezydent odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w wyniku rozpoznania odwołania K. K., decyzją nr [...] z dnia 06 grudnia 2021 r. uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, nakazując dokonanie ustaleń w zakresie faktycznych i rzeczywistych możliwości sprawowania opieki nad synem przez jego ojca.
Zgodnie z ww. zaleceniami organ I instancji wezwał ojca P. T. - Pana P. T. do osobistego stawienia się w charakterze świadka celem złożenia wyjaśnień dotyczących sprawowania opieki nad całkowicie ubezwłasnowolnionym synem P. T..
W dniu 10 stycznia 2022r. przesłuchano P. T., który oświadczył, że pracuje zawodowo, przez co nie może sprawować osobistej opieki nad synem P. T.. Z zatrudnienia nie może zrezygnować ponieważ utrzymuje rodzinę. Oświadczył również, że nie ma zasądzonych alimentów na syna. Alimenty płacił do uzyskania przez syna pełnoletności. Kontakt z synem utrzymywał i mu pomagał, ale syn pomoc odrzucał. Obecnie nie ma osobistego kontaktu z synem, jakiekolwiek informacje na jego temat uzyskuje od byłych teściów, z którymi syn mieszka.
K. K. oświadczyła w dniu 12 stycznia 2022 r., że jest słuchaczem ostatniego roku technikum w trybie zaocznym. Po zakończeniu nauki nie będzie podejmowała żadnego zatrudnienia, ponieważ sprawuje osobistą opiekę nad bratem P. T..
Wskazując na powód odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia Prezydent wskazał, że jest nim daty powstania niepełnosprawności. Brat skarżącej 19 sierpnia 2020r został zaliczony przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na okres trzech lat. Brak jest informacji, kiedy powstała niepełnosprawność. Jak wynika z oświadczenia skarżącej z dnia 16 września 2021 r. oraz przeprowadzonego wywiadu, wcześniejszego orzeczenia brat nie posiada, ponieważ choroba psychiczna ujawniła się w roku 2019. Organ stwierdził, że mimo, iż skarżąca jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad bratem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad nim jej nie przysługuje, ponieważ nie została spełniona przesłanka art. 17 ust. 1b u.ś.r.
K. K. odwołała się od decyzji Prezydenta Miasta O. nr [...] wskazując, że jej brat potrzebuje całodobowej opieki, ona zajmuje się bratem odkąd zachorował, dba o niego i pomaga mu w codziennych czynnościach. Jej dziadkowie nie mogą sprawować nad nim opieki ze względu na wiek i stan zdrowia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 23 marca 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 1, 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018r., poz. 570), art. 17 pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
Kolegium wskazało, że wyrokiem z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny (Dz.U. z 2014 r. poz. 1443) uznał, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na wiek powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie Trybunału zróżnicowanie uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zależności od powstania niepełnosprawności najpóźniej przed ukończeniem 25 roku życia jest niezgodne z Konstytucją RP, dlatego art. 17 ust. 1b ustawy nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści po wejściu w życie omawianego orzeczenia. Wobec tego zdaniem SKO organ I instancji nie mógł jako podstawy odmowy powołać art. 17 ust. 1 b u.ś.r.
Pomimo tego, organ II instancji uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie jest prawidłowe. W tymj zakresie Kolegium wskazało, że skarżąca, będąc siostrą osoby wymagającej opieki jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, tj. inną osobą (niż wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 ustawy), na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Jednakże aby strona mogła uzyskać wnioskowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie może być w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Kolegium zwróciło uwagę, że wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopni niepełnosprawności.
W ocenie SKO nie ulega wątpliwości, że ojciec osoby wymagającej opieki zobowiązany jest do alimentacji w pierwszej kolejności, przed skarżącą. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania K. K. świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wówczas, gdyby ojciec nie był w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec syna.
Z akt sprawy wynika, że ojciec wymagającego opieki P. T. żyje, nie wykazuje na tyle istotnych schorzeń lub chorób, które bezwzględnie i całkowicie uniemożliwiałyby sprawowanie funkcji opiekuńczych nad niepełnosprawnym synem. W ocenie organu odwoławczego nie może odnieść zamierzonego skutku twierdzenie, że ojciec (ur. 1973 r.) wymagającego opieki nie może się opiekować niepełnosprawnym synem, gdyż ma własną rodzinę, pracuje zawodowo i opiekuje się córką. Kolegium zauważyło, że to rodzice są w pierwszej kolejności zobowiązani do sprawowania opieki nad dziećmi niepozostającymi w związku małżeńskim i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby, w tym wypadku siostrę. W ocenie organu odwoławczego w sprawie takie nadzwyczajne okoliczności nie zachodzą, a obowiązek alimentacyjny skarżącej się nie zaktualizował.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu K. K. podała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Podkreśliła, że ojciec nie interesuje się bratem, nie wspiera go w żaden sposób. To ona sprawuje opiekuje się bratem, który cierpi na schizofrenię paranoidalną. Skarżąca opisała swoją trudną sytuację życiową i finansową, podkreślając że z uwagi na opiekę nie jest w stanie podjąć pracy. Jak pracowała to brat częściej uciekał, stwarzał problemy.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 marca 2022 r., którym to rozstrzygnięciem utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem.
Na wstępie należy wskazać, że w świetle wyroku T. K. z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, nie może powodować odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego moment powstania niepełnosprawności - po ukończeniu 18 lub 25 roku życia przez osobę wymagającą opieki, jeżeli wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia. Takie samo stanowisko zajęło Kolegium rozpatrując odwołanie skarżącej, nie ma więc potrzeby dalszego rozważania tej sytuacji.
Powodem utrzymania w mocy decyzji odmownej przez Kolegium było stwierdzenie, że w sprawie nie ziściły się warunki aktualizujące obowiązek alimentacyjny skarżącej względem P. T. - ojca jej i brata P. T..
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z powyższych przepisów wynika, że jednym z warunków nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę spokrewnioną z pełnoletnią osobą wymagającą opieki w stopniu innym niż pierwszy jest brak rodziców lub innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu albo legitymowanie się przez nich orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony, albowiem nadal żyje ojciec (P. T.) osoby wymagającej opieki. Jakkolwiek formalne niespełnienie powyższego warunku negatywnego nie jest w świetle prezentowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych linii orzeczniczej (ostatnio podważanej w orzeczeniach NSA) bezwzględną przeszkodą do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, to jednak wynikające z przełamania wyników wykładni językowej ograniczone zastosowanie art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do stanów faktycznych, w których rodzice lub inne osoby spokrewnione w stopniu pierwszym żyją i nie legitymując się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie są w stanie realnie i efektywnie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, jest zastrzeżone jedynie do wypadków wyjątkowych i aksjologicznie uzasadnionych, które ponadto wymagają przedłożenia bezspornych i niewątpliwych dowodów, że poprzestanie jedynie na wynikach wykładni językowej relewantnych przepisów w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego prowadzi do rażąco niesprawiedliwych i sprzecznych z zasadami i wartościami konstytucyjnymi rezultatów. Są to zatem sytuacje szczególne, których zaistnienie wymaga rzetelnego dowodowego wykazania. W tym zakresie ciężar dowodowy i argumentacyjny obciąża podmioty potencjalnie uprawnione do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego w dalszej kolejności (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1593/21, z dnia 25 stycznia 2022 r. sygn. II SA/Rz 1624/21, CBOSA).
W rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienia z takim wyjątkowym przypadkiem. Z ustaleń organów wynika, że P. T. – ojciec skarżącej i jej brata, ma 49 lat i pracuje zawodowo. Z jego oświadczenia wynika, że nie może się zajmować synem ponieważ założył nową rodzinę, którą musi utrzymać i zająć się córką, która była po operacji. Podał, że nie ma osobistego kontaktu z synem, nie pomaga synowi, gdyż ten tę pomoc odrzucał (zob. protokół k. [...]).
W ocenie Sądu powyższe wyjaśnienia nie stanowią przyczyn obiektywnych uniemożliwiających ojcu sprawowanie opieki, lecz są konsekwencją jego życiowych wyborów. Fakt zmiany sytuacji życiowej ojca względem syna z poprzedniego małżeństwa nie świadczy o ustaniu obowiązku alimentacyjnego. W szczególności, że jak wynika z ustaleń organów, choroba syna ujawniła się dopiero w dorosłym życiu i wymaga on stałej opieki innej osoby. Opiekę tę sprawuje siostra, lecz w świetle powołanych przepisów sam fakt sprawowania opieki nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie wskazuje się, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. I OSK 1700/12). W tych okolicznościach to ojcu w pierwszej kolejności przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest osobą zdrową, aktywną zawodowo, ma obiektywną możliwość podjęcia się opieki nad synem.
Reasumując, w ocenie Sądu, nie istnieją więc obiektywne powody uniemożliwiające ojcu podjęcia się opieki nad niepełnosprawnym synem. To, że ojciec nie opiekuje się niepełnosprawnym synem, a pracuje zawodowo i założył nową rodzinę, jest kwestią jego wyboru. A zatem w niniejszej sprawie istotne jest nie tylko to, że skarżąca jest spokrewniona w dalszym stopniu z osobą niepełnosprawną niż ojciec ale także okoliczność, że ojciec obiektywnie jest w stanie zajmować się niepełnosprawnym synem.
Trzeba ponadto pamiętać, że sprawowanie opieki przez osobę zobowiązaną do świadczeń alimentacyjnych w bliższej kolejności (np. ojca przed siostrą) może przyjąć postać nie tylko osobistych świadczeń, lecz także świadczeń finansowych w celu zapewnienia opieki zastępczej. Takie podejście jest uzasadnione treścią art. 132 k.r.o. ("Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami."), który to przepis na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. znajduje zastosowanie w sprawach o przyznanie świadczenia alimentacyjnego na zasadzie ustawowego odesłania. W określonych przypadkach w razie niemożności osobistego zapewnienia osobie niepełnosprawnej opieki przez krewnego (w tym wstępnego) istnieją podstawy do wystąpienia o przyznanie tej osobie odpowiednich usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych (art. 50, 50a, 51 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej/u.p.s.). W szczególności zgodnie z art. 50 ust. 2 u.p.s. usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić.
Wskazane wyżej okoliczności, zdaniem Sądu powodują, że w realiach niniejszej sprawy nie było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, mimo faktycznego sprawowania przez nią opieki nad bratem. Przedstawiona w skardze argumentacja nie mogła doprowadzić do wzruszenia zapadłych w sprawie decyzji.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) oddalił skargę.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na które została skierowana zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II tut. Sądu z dnia 2 maja 2022 r., które wydane zostało na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.).