II SA/PO 2629/03

II SA/Po 2629/03 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2005-12-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2003-11-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Andrzej Zieliński /przewodniczący/
Jolanta Szaniecka /sprawozdawca/
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Sygn. powiązane
I OSK 576/06 - Wyrok NSA z 2007-06-26
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w P w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Zieliński Sędzia NSA Jolanta Szaniecka /spr./ Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Protokolant sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 02 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi Parafii "A" w P na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...]r. Nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ W.Batorowicz /-/ A.Zieliński /-/ J.Szaniecka
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] sierpnia 2003 r. na podstawie art. 157 § 1 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 158 § 1 pkt 1 kpa orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Kierownika Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej P. Nowe Miasto z dnia [...] września 1967 r. nr [...], którą uwłaszczono J.F. na nieruchomości rolnej zapisanej w Kw Nr [...] cz. o powierzchni 7.1549 ha, położonej w G. , w części dotyczącej salki katechetycznej wraz z gruntem o powierzchni 460 m2.
Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i wnioski.
W dniu [...]III.2003 r. wpłynął wniosek Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. Św. Jakuba Apostoła w P. – G. o stwierdzenie nieważności opisanej na wstępie decyzji z 1967 r. w części dotyczącej salki katechetycznej wraz z gruntem.
Przedmiotowa salka parafialna została wybudowana w 1905 r. z ofiar wiernych i stanowiła własność Kościoła. Salka została dobudowana do domu mieszkalnego dzierżawcy, którym w dniu wydania zaskarżonej decyzji był J.F. W 1964 r. w budynku salki wydzielono obok części katechetycznej także służbowe mieszkanie dla organisty. Taki stan utrzymał się do dnia dzisiejszego. Racjonalne korzystanie z budynku wymaga wydzielenia działki gruntu o powierzchni 460 m2. Skarżąca Parafia zamierza osiągnąć 2 cele. Po pierwsze wykazać, że w chwili wydania decyzji z dnia [...] września 1967 r. salka parafialna była własnością Kościoła katolickiego. Po drugie wykazać, że wraz z unieważnieniem tej decyzji w zakresie dotyczącym salki parafialnej, stanie się ona automatycznie własnością Parafii.
W ocenie Kolegium, już na wstępie należy wykluczyć, aby poprzez unieważnienie decyzji z dnia [...] września 1967 r. we wnioskowanej części, możliwa była realizacja drugiego celu. Stanowisko powyższe Kolegium Oparto na następujących argumentach.
Na mocy decyzji z dnia [...] września 1967 r. (nr [...]) wydanej przez Kierownika Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej P. - Nowe Miasto, J.F. stał się właścicielem gospodarstwa rolnego wraz z działką nr "1", na której posadowiona jest sporna salka parafialna. Zdaniem strony skarżącej wymieniona decyzja w zakresie dotyczącym salki parafialnej rażąco narusza prawo.
Jednakże J.F. przekazał nieformalnie gospodarstwo rolne (wraz ze sporną nieruchomością) M.M. w zamian za dożywotnie utrzymanie siebie, żony i córki. Decyzją z dnia [...]IV.1975 r. (nr [...]) Dzielnicowa Komisja ds. Uwłaszczenia P. - Nowe Miasto orzekła, że M.M. stał się z mocy prawa właścicielem nieruchomości rolnej z domem i zabudowaniami (w tym i działki nr "1") należącej poprzednio do J.F. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Wojewódzkiej Komisji ds. Uwłaszczenia z dnia [...]IX.1975 r. (nr [...]). M.M. został wpisany jako właściciel nieruchomości rolnej, w tym i działki nr "1", do księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w P. Umową darowizny zawartą w dniu [...]X.1992 r. M.M. przeniósł własność nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej nr [...] na rzecz swej żony E.M. Powyższy stan prawny pozostał niezmieniony do dnia dzisiejszego.
Należy wyjaśnić, iż M.M. został w 1975 r. uwłaszczony w trybie art. 1 ust. 1 i art. 12 ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. 1971 Nr 27 poz. 250 ze zm.), która obowiązywała w okresie od 04.XI.1971 r. do 06.IV.1982 r. Wymieniona ustawa przewidywała nabycie przez rolników z mocy prawa własności nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości w posiadanie na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy o przeniesienie własności. Zatem M.M. nabył własność nieruchomości tworzących gospodarstwo rolne n(w tym działki nr "1"), w sposób pierwotny. Nie był on następcą prawnym J.F., lecz swoje prawo własności nabył z mocy ustawy.
Mając na uwadze powyższe ustalenia, należy zauważyć, iż ewentualne unieważnienie decyzji z dnia [...] września 1967 r. w części wnioskowanej przez skarżącą Parafię, nie wpłynie na tytuł prawny E.M. do działki nr "1", gdyż tytuł ten wywodzi się z innego źródła.
Poza głównym nurtem rozważań, należy wskazać, że decyzje wydane w trybie ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, nie podlegają weryfikacji w drodze postępowania administracyjnego (art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19.X.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, tj. Dz.U. 2001 Nr 57 poz. 603 ze zm.).
Należy zbadać przedmiot niniejszego postępowania. Zaskarżona decyzja z dnia [...] września 1967 r. została wydana na podstawie art. 1, 3, 4 i 18 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (tj. Dz.U. 1959 Nr 14 poz. 78 ze zm.). Powołane przepisy dotyczą uwłaszczenia dzierżawców na nieruchomościach państwowych. Uwłaszczenie obejmuje tylko rolników, którzy zawarli umowę dzierżawy nieruchomości państwowych i faktycznie na nich gospodarują (użytkują je - art. 1, art. 18). W zaskarżonej decyzji stwierdzono, iż J.F. użytkuje nieruchomości na podstawie umowy dzierżawy, jest rolnikiem a praca na dzierżawionej nieruchomości stanowi jego główne źródło utrzymania.
Do skutecznego uwłaszczenia nie wystarczało być dzierżawcą nieruchomości, lecz należało ją także faktycznie użytkować (art. 1). Parcela nr "2" wraz z zabudowaniami (budynek mieszkalny dzierżawcy, stajnia - obora, stodoła drewniana) była użytkowana przez J.F., stanowiła bowiem działkę siedliskową gospodarstwa rolnego. W przypadku salki parafialnej trudno uznać, aby była ona użytkowana przez J.F., skoro bezsprzecznym jest, iż od momentu jej wybudowania do dnia dzisiejszego korzysta z miej skarżąca Parafia. Zaznaczenia wymaga, iż od 1964 r. część sali katechetycznej zamieniono na mieszkanie organisty. Zatem parcelę nr "2" (obecnie działka nr "1") wraz ze wszystkimi zabudowaniami - z wyjątkiem salki parafialnej - użytkował J.F. Był on dzierżawcą i faktycznym użytkownikiem parceli nr "2".
Jako przedmiot uwłaszczenia zaskarżona decyzja wskazuje "nieruchomość rolną zapisaną w księdze wieczystej nr [...] cz., składającą się z działek nr "3", "4" i "5" wraz z zabudowaniami, o łącznej pow. 7,1549 ha, położoną w P. przy ul. G.". Nie zachowały się materiały, na podstawie których wydano zaskarżoną decyzję, i które pozwalały by bliżej opisać wymienioną nieruchomość.
Według inwentarza majątku kościelnego sporządzonego w dniu [...]VI.1955 r. w Parafii Rzymsko-Katolickiej w P. – G., budynek salki katechetycznej wymieniony jest jako składnik majątku kościelnego. Nadto wskazano, że budynek posadowiony jest na działce nr "2". Również w piśmie z dnia [...]VII.1989 r. Proboszcz Parafii wyjaśnił, iż budynek salki katechetycznej posadowiony jest na działce nr "2" i nie został przejęty na rzecz Państwa w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki.
Również pełnomocnik E.M. udowadnia w piśmie z dnia [...]V.2003 r., iż budynek salki katechetycznej położony na działce nr "2" i powołuje się na mapę otrzymaną w ZGiKM w P.
Porównując wymienioną mapę z mapami zawartymi w aktach sprawy i przedstawiającymi działkę nr "1", trzeba stwierdzić, iż nr "2" oraz późniejszy nr "1" oznaczają tę samą działkę, na której znajduje się budynek salki katechetycznej.
Pełnomocnicy obu stron zgodnie podają, iż budynek salki parafialnej położony jest na działce nr "1", która powstała w wyniku podziału działki nr "5". Ta ostatnia została wymieniona w zaskarżonej decyzji z dnia [...] września 1967 r.
Reasumując: parcela nr "2" (obecnie działka nr "1") była dzierżawiona i faktycznie użytkowana wraz z zabudowaniami (w wyłączeniem salki parafialnej) przez J.F. Spełnione zatem zostały prawie wszystkie przesłanki uwłaszczenia określone w art. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1955 r. Do rozważenia pozostaje ostatnia przesłanka wymieniona w tym przepisie: uwłaszczona nieruchomość musiała być własnością Państwa.
Aby wykazać, że sporna salka parafialna stanowiła własność Kościoła katolickiego przed 6 września 1967 r., należałoby udowodnić, iż nie została ona przejęta przez Państwo na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (Dz.U. 1950 Nr 9 poz. 87 ze zm.). W opinii pełnomocnika skarżącej Parafii, dowód taki jest możliwy.
Pełnomocnik Parafii podnosi, iż budynek salki parafialnej od początku istnienia stanowił własność Kościoła i nie został przejęty przez Państwo w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki. Zatem budynek salki katechetycznej wraz z gruntem, na którym jest posadowiony, nie stanowił własności Państwa i jako taki nie mógł skutecznie zostać przekazany na własność J.F. na mocy zaskarżonej decyzji z dnia [...] września 1967 r. Decyzja powyższa mogła rozstrzygać tylko o losach prawnych gruntów będących własnością Skarbu Państwa.
Pełnomocnik Parafii jako podstawowy i najważniejszy argument na poparcie swojego stanowiska wskazuje zapisy zawarte w protokole z dnia [...] lipca 1950 r. sporządzonym przez komisję Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w P. W powołanym protokole opisano nieruchomości należące do Parafii Rzymsko-Katolickiej w G., które na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki (Dz.U. 1950 Nr 9 poz. 87 ze zm.), przeszły z dniem 23.III.1950 r. na własność Państwa. Zdaniem pełnomocnika Parafii w pkt 6 protokołu wyraźnie wymieniono salkę parafialną wśród zabudowań wyłączonych spod przejęcia na rzecz Państwa.
Z kolei pełnomocnik E.M. podnosi, iż jego mandantka jest właścicielką budynku salki katechetycznej i działki, na której jest posadowiony budynek. Właścicielem bowiem był J.F. - poprzednik prawny E.M. Jej pełnomocnik całą argumentację zbudował wokół ustaleń zawartych w protokole z dnia [...] lipca 1950 r. Stwierdził, iż protokół wprawdzie wyłącza salkę parafialną od przejęcia na rzecz Państwa, ale nie wyłączono od takiego przejęcia działkę gruntu, na którym jest posadowiony budynek salki. Nie można (poza przypadkami ustawowo określonymi) oderwać własności budynku od własności gruntu. Pełnomocnik E.M. wyjaśnił, iż w pkt. IV i V protokołu wymieniono grunty przeznaczone dla użytku kościelnego oraz użytku organisty. Wśród tych gruntów nie było parceli nr "2", na której posadowiony jest budynek salki parafialnej.
Pełnomocnicy obu stron w swoich wypowiedziach zajmują się przede wszystkim analizą postanowień protokołu z dnia [...] lipca 1950 r. sporządzonym przez komisję Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w P. W powołanym protokole opisano nieruchomości należące do Parafii Rzymsko-Katolickiej w G., które na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (Dz.U. 1950 Nr 9 poz. 87 ze zm.), przeszły z dniem 23.III.1950 r. na własność Państwa.
Zarzut wobec zaskarżonej decyzji czyni jedynie pełnomocnik Parafii. W jego ocenie decyzja z dnia [...] września 1967 r. bezpodstawnie orzeka o przekazaniu na własność J.F. budynku salki katechetycznej, gdyż budynek ten nie był własnością Państwa lecz własnością Kościoła.
Do rozpatrywanej sprawy kluczowe znaczenie posiadają zapisy zamieszczone w pkt. IV i pkt. VI protokołu z dnia [...] lipca 1950 r. W pkt. IV od przejęcia na rzecz Państwa wyłączono grunty kościelne oznaczone jako parcele "6", "7" i "8". Z kolei w ostatnim akapicie pkt. VI protokołu wskazano budynki wyłączone spod przejęcia. Są to: kościół, plebania, stodoła drewniana, chlewik murowany, salka parafialna. Na parceli nr "8" urządzony był cmentarz. Na parceli nr "6" znajduje się kościół, a na parceli nr "7" posadowione były plebania, stodoła drewniana i chlewik murowany. Zatem pozostaje jedynie kwestia salki parafialnej, gdyż w protokole nie wyłączono spod przejęcia na rzecz Państwa parceli nr "2", na której posadowiona była m.in. salka parafialna. Ponieważ budynek stanowi część składową gruntu, zatem dzieli on los prawny gruntu.
W ocenie Kolegium kluczowe znaczenie posiadają zapisy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, a nie ustalenia zawarte w protokole z [...] lipca 1950 r. Ustawa przewiduje przejęcie przez Państwo z mocy samego prawa wszystkich nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych (art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1). Przejęcie nieruchomości ziemskich następuje wraz z zabudowaniami (art. 2 ust. 1). Objęcie przejętych nieruchomości należało do zadań Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych (art. 5). W przypadku parafii rzymsko-katolickich od przejęcia na rzecz Państwa zostały wyłączone gospodarstwa rolne proboszczów oraz miejsca przeznaczone do wykonywania kultu religijnego (np. kościoły, cmentarze - art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 2). Zatem co do zasady wszystkie nieruchomości związków wyznaniowych przeszły z dniem 23 marca 1950 r. z mocy prawa na własność Państwa.
Przy założeniu, że Państwo przejmowało wszystkie nieruchomości kościelne w trybie ustawy z 20 marca 1950 r., oprócz nieruchomości wyłączonych przez samą ustawę, nie sposób stwierdzić, że ustawa nie objęła salki parafialnej, skoro objęła parcelę nr "2", na której posadowiona jest salka.
Zresztą w pkt. VI, akapit pierwszy, protokołu z dnia [...] lipca 1950 r., gdzie opisano przejmowaną na rzecz Państwa nieruchomość ziemską, wymieniono wszystkie zabudowania znajdujące się na parceli nr "2", z wyjątkiem salki parafialnej. W zestawieniu z pozostałymi zapisami zamieszczonymi w pkt. VI oraz pkt. IV, należy przyjąć, że parcela nr "2" wraz ze wszystkimi częściami składowymi przeszła na własność Państwa, z tym że salkę parafialną znajdującą się na tej parceli pozostawiono do użytkowania skarżącej Parafii.
W art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17.V.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1989 Nr 29 poz. 154 ze zm.), ustawodawca sam wyjaśnił, iż nieruchomości, które zostały przejęte na własność Państwa na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, mogły zostać na podstawie tej ustawy pozostawione, wydzierżawione lub przekazane kościelnym osobom prawnym. W ocenie Kolegium salka parafialna - mimo, iż parcela nr "2", na której była posadowiona przeszła na własność Państwa wraz ze wszystkimi zabudowaniami - została pozostawiona skarżącej Parafii do użytku kościelnego.
Dokonując podsumowania powyższych rozważań, Kolegium stwierdza, że w chwili wydania zaskarżonej decyzji z dnia [...] września 1967 r., J.F. dzierżawił i faktycznie użytkował działkę nr "1" (przed podziałem wchodziła w skład działki nr "5"), która stanowiła własność państwową. Salka parafialna jest częścią składową gruntu oznaczonego jako działka "5" (po podziale działka nr "1") i co za tym idzie objęta jest prawem własności gruntu. Zatem stanowiła własność Państwa pozostawioną do użytkowania skarżącej Parafii.
Mając na uwadze powyższe, decyzja z dnia [...] września 1967 r. zaskarżona w oznaczonej części, nie narusza prawa w sposób wskazany w art. 156 1 kpa. Nie została bowiem naruszona norma z art. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (tj. Dz.U. 1959 Nr 14 poz. 78 ze zm.).
Na zakończenie należy wskazać, że zamierzeniem ustawodawcy było uniknięcie spraw administracyjnych takich jak ta tutaj rozważana. W tym celu ustawodawca ustanowił art. 60 ustawy z dnia 17.V.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1989 Nr 29 poz. 154 ze zm.). Ust. 8 i 9 powołanego przepisu jasno wskazuje, że kościelne osoby prawne powinny regulować stosunki własnościowe w oparciu o art. 60 ust. 1 i 5, a nie poprzez weryfikowanie wcześniejszych rozstrzygnięć administracyjnych. Skarżąca Parafia nieskutecznie dochodziła swych roszczeń w trybie art. 60 powołanej ustawy (wyrok NSA z dnia 12 lutego 2003 r. sygn. akt I SA 1653/01).
Powyższa decyzja zaskarżona została przez Parafię Rzymsko-Katolicką p.w. Św. Jakuba w P.-G. W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca Parafia powołała się na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego dotyczące interpretacji przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podniosła, że zgodnie z powołanym orzecznictwem przejęciu na rzecz Państwa w trybie reformy rolnej nie podlegały wszystkie nieruchomości właściciela ziemskiego, lecz tylko te, które mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności rolnej. W szczególności wyłączeniu spod dekretu z 6.IX.1944 r. podlegała ta część nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym. Taki charakter niewątpliwie miała salka parafialna, skoro od 1905 r. jest we władaniu Parafii i służy celom kościelnym.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] października 2003 r. utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2003 r. Podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji Kolegium Odwoławcze dodało, że Parafia bezzasadnie przyjmuje, ze rozwiązania dotyczące dekretu z 6.IX.1944 r. o reformie rolnej trzeba przez analogię stosować do ustawy z 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki oraz do dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu. Zabieg polegający na lakonicznym stwierdzeniu, iż ustalenia dotyczące powołanego wyżej dekretu o reformie rolnej odnoszą się wprost do ustawy z 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki oraz do dekretu z 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu stanowi oczywiste nadużycie intelektualne.
Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. Św. Jakuba P. – G. wniosła na powyższa decyzję skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji skarżąca podkreśliła, że zgodnie z protokołem przejęcia gruntów [...]VII.1950 r. wyłączono od owego przejęcia między innymi salkę parafialną usytuowaną na nieruchomości o powierzchni 460 m2, która to salka wraz z gruntem zawsze znajdowała się we władaniu Parafii i służyła celom kościelnym. To oznacza, że wskazany obiekt nigdy nie był związany funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym. W tej sytuacji w ocenie skarżącej Parafii decyzja uwłaszczeniowa, w części dotyczącej nieruchomości zabudowanej salką parafialną wydana została z rażącym naruszeniem prawa, bowiem nieruchomość ta nigdy nie była własnością Skarbu Państwa, pozostawała i nadal pozostaje we władaniu Parafii, a wreszcie nie była częścią gospodarstwa rolnego użytkowanego przez J.F. W piśmie procesowym z dnia [...] września 2005 r. skarżąca podtrzymała zarzuty skargi podkreślając, że decyzja uwłaszczeniowa naruszyła art. 1 dekretu o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej z dnia [...] września 1967 r. Nr [...] w części dotyczącej działki zabudowanej budynkiem salki parafialnej organ orzekający zobowiązany był rozstrzygnąć, czy decyzja ta - według stanu prawnego obowiązującego w dacie jej wydania - dotknięta jest jedną z kwalifikowanych wad przewidzianych w art. 156 1 kpa, a w szczególności, czy trafnie skarżąca Parafia zarzuciła, iż wydana ona została z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 1 pkt 2 kpa).
W podstawach kwestionowanej decyzji powołano art. 1, 3, 4 i 18 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 14 poz. 78 z 1959 r.). Zważywszy na zarzuty sformułowane przez skarżącą Parafię, słusznie Kolegium Odwoławcze skoncentrowało się na ocenie, czy istniały podstawy do uwłaszczenia J.F. na przedmiotowej nieruchomości, w świetle postanowień art. 1 i 18 cyt. wyżej dekretu. Przepisy te stanowią, że nieruchomości państwowe użytkowane przez rolników (osoby, dla których praca na roli stanowi zawód dający główne źródło utrzymania) na podstawie umów dzierżawy co najmniej przez 3 lata przed dniem wejścia w życie dekretu nadaje się tym rolnikom lub ich następcom prawnym na ich wniosek na własność, jeżeli gospodarują na tych nieruchomościach.
Z cytowanych przepisów wynika, że przedmiotem nadania rolnikowi własności nieruchomości w trybie dekretu, mogły być tylko nieruchomości państwowe. Oceniając zaistnienie tej przesłanki uwłaszczenia Kolegium Odwoławcze przedstawiło obszerną analizę materiału dowodowego oraz przepisów ustawy z 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz.U. Nr 9 poz. 87 ze zm. zwanej dalej ustawą o dobrach martwej ręki) przyjmując ostatecznie, że z mocy ostatnio powołanej ustawy Państwo przejęło z dniem 23.III.1950 r. na własność nieruchomość ziemską wraz z zabudowaniami, obejmującą między innymi teren zabudowany budynkiem salki parafialnej (tj. teren wchodzący w skład parceli nr "2", oznaczonej następnie jako działka nr "5"; obecnie teren wchodzący w skład działki o numerze "1").
Tymczasem punktem wyjścia dla oceny powyższego zagadnienia winny być ustalenia oparte o dane ujawnione w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości i to na dzień wydania decyzji uwłaszczeniowej. Należy wskazać, że z decyzji z dnia [...] września 1967 r. wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem nadania w trybie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. (działki nr "3", "4", "5" wraz z zabudowaniami) wchodziła w skład nieruchomości zapisanej w KW nr [...], przejętej przez Skarb Państwa na podstawie przepisów ustawy z 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki. Ponadto, w zamieszczonej w aktach administracyjnych opinii biegłego sądowego R.W. z [...]I.1991 r. - sporządzonej na potrzeby sprawy cywilnej Sądu Rejonowego w P. I C 728/90 - podano, że działka nr "1" (wcześniej oznaczona nr "5"), jest częścią składową nieruchomości przejętej na własność Państwa z mocy cyt. wyżej ustawy "co stwierdził Wydział ds. Wyznań PWRN w P. decyzją z dnia [...] lipca 1960 r. (L.dz. [...]) znajdującą się w aktach księgi wieczystej G. tom II, karta 28". Ponadto w omawianej opinii sporządzonej - jak wynika z jej treści - między innymi na podstawie akt ksiąg wieczystych PBN w P., podano, że dla przejętego na rzecz Skarbu Państwa mienia kościelnego urządzono księgę wieczystą KW nr [...].
Oceniając zatem, czy przedmiotem uwłaszczenia J.F. była nieruchomość państwowa Kolegium Odwoławcze winno było zbadać, czy w czasie wydania decyzji z [...] września 1967 r. Skarb Państwa był istotnie ujawniony w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości będącej przedmiotem decyzji.
Należy przypomnieć, że zgodnie z obowiązującym w 1967 r. art. 18 prawa rzeczowego "domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym". Domniemanie to stanowiło podstawę i uzasadnienie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych i było wiążące dopóki nie zostało obalone stosownym orzeczeniem Sądu. Ponadto, zgodnie z wyrażoną w art. 47 i 48 kc, a wcześniej w art. 4 i 9 prawa rzeczowego zasadą, iż część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych (poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie) budynek salki parafialnej usytuowany na działce oznaczonej obecnie nr "1" dzielił los prawny nieruchomości gruntowej.
Przy założeniu zatem (co wymaga jednak jednoznacznego wyjaśnienia), że w dniu wydania decyzji uwłaszczeniowej, nieruchomość w niej opisana (między innymi działka nr "5" wraz z zabudowaniami) była ujawniona w księdze wieczystej jako własność Skarbu Państwa, to rozważania dotyczące zakresu przejęcia przez Państwo na podstawie ustawy o dobrach martwej ręki nieruchomości ziemskiej należącej do Katolickiej Gminy Kościelnej w G. nie miałyby wpływu na ocenę legalności decyzji uwłaszczeniowej.
Należy w tym miejscu dodać, że istotnie protokół z dnia [...]VIII.1950 r. dotyczący przejęcia przez Państwo nieruchomości wskazanej wyżej Gminy Kościelnej w trybie ustawy o dobrach martwej ręki budzi wątpliwości skoro z jednej strony salkę parafialną wymieniono jako "zabudowania" wyłączone od przejęcia, z drugiej zaś parcela, na której owa salka była posadowiona (nr "2") nie została wymieniona jako obszar wyłączony od przejęcia, względnie pozostawiony w użytkowaniu Kościoła. Takie postanowienia protokołu nie korespondowały też z art. 2 ust. 2 ustawy z 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, w którym ustawodawca wprawdzie zastrzegł, że Wydział do Spraw Wyznań wyłączy od przejęcia między innymi budynki, choćby stanowiły one część nieruchomości podlegających przejęciu na własność Państwa, jednak tylko takie, które stanowiły siedzibę klasztorów, kurii biskupich i arcybiskupich konsystorzy i zarządów innych związków wyznaniowych.
Kolejną przesłanką warunkująca nadanie na własność rolnikowi nieruchomości państwowej w trybie dekretu z 18.IV.1955 r. (Dz.U. Nr 14 poz. 78 ze zm.) było użytkowanie takiej nieruchomości przez rolnika na podstawie umów dzierżawy przez 3 lata przed dniem wejścia w życie dekretu i gospodarowanie na tych nieruchomościach w dacie uwłaszczenia.
Z bezspornych okoliczności rozpoznawanej sprawy wynika, że J.F. nigdy nie użytkował obiektu w postaci budynku salki parafialnej, a w konsekwencji gruntu zabudowanego tym obiektem (460 m2). Ta część nieruchomości (nie wyodrębniona geodezyjnie) zawsze pozostawała we władaniu skarżącej Parafii i nigdy funkcjonalnie nie była związana z gospodarstwem rolnym.
Wobec tego za nieuprawnione należy uznać stanowisko Kolegium Odwoławczego, że decyzja z dnia [...] września 1967 r. w zakresie obejmującym opisaną wyżej część nieruchomości nie naruszyła art. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. W konsekwencji wyrażonego w zaskarżonej decyzji poglądu, Kolegium Odwoławcze nie rozważyło, czy naruszenie powołanego wyżej przepisu miało charakter rażący w rozumieniu art. 156 1 pkt 2 kpa, i jeśli tak, czy dopuszczalne byłoby, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy stwierdzenie nieważności części decyzji administracyjnej (por. między innymi uchwała składu 7 Sędziów NSA z dnia 23.II.1998 r. OPS 6/97 ONSA z 1998 r. z. 2 poz. 40, wyrok SN z 23.I.2003 r. III RN 3/02 OSNP 2004/4/56). Należy w tym miejscu przypomnieć, że rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisu prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (por. wyrok NSA z 21.X.1992 r. V SA 86/92 i 436-466/92, ONSA 1993 nr 1 poz. 23).
Nawiązując do ustaleń i wypowiedzi Kolegium Odwoławczego odnoszących się do zmian stanu prawnego przedmiotowej części nieruchomości, zaistniałych po wydaniu decyzji uwłaszczeniowej należy wskazać, że te zagadnienia będą mogły być przedmiotem oceny i rozstrzygnięć organu dopiero w wypadku wystąpienia przesłanek z art. 156 1 pkt 2 kpa i to w kontekście postanowień § 2 in fine tego przepisu.
W przedstawionych wyżej okolicznościach na podstawie art. 145 1 pkt 1 lit. c, art. 135, art. 152 i art. 200 ustawy z dnia 30.VIII.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270) w związku z art. 97 1 ustawy z dnia 30.VIII.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1271 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.
/-/ W.Batorowicz /-/ A.Zieliński /-/ J.Szaniecka
MK