II SA/Po 152/22

II SA/Po 152/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2022-07-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Edyta Podrazik /przewodniczący sprawozdawca/
Sebastian Michalski
Wiesława Batorowicz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 67/23 - Wyrok NSA z 2024-01-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 1-4, art. 17 ust. 1a pkt 1-3
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1359
art. 128, art. 129 par. 1, art. 132
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 lipca 2022 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 stycznia 2022 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Wójt Gminy K. decyzją z dnia 9 grudnia 2021 r., nr [...], działając na podstawie art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 11, art. 17 i art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej: "u.ś.r.") oraz art. 104 i art. 107 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, ze zm.; dalej: "K.p.a."), odmówił przyznania J. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., wnioskowanego na dziadka C. M..
W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 18 listopada 2021 r. J. M. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w zwiazku z opieką nad dziadkiem C. M., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 3 września 2021 r. W orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności określono na dzień 27 lipca 2021 r.
Dalej organ I instancji wskazał, że w czasie przeprowadzenia wywiadu u J. M. ustalono, że J. M. tworzy gospodarstwo domowe wraz z mężem i dwójką swoich dzieci. Rodzina zajmuje piętro, natomiast na parterze zamieszkują M. i C. M. - dziadkowe strony. M. M. choruje przewlekle, ma cukrzycę, nadciśnienie tętnicze oraz problemy z kręgosłupem (garb nadłopatkowy), w wyniku czego ma trudności przy wykonywaniu najprostszych czynności domowych. Ze względu na swój stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie zapewnić stałej opieki swojemu mężowi - C. M.. C. M. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Cierpi na niedowład rąk, skutkiem czego może poruszać trzema z pięciu palców, choruje na nowotwór pęcherzyka moczowego oraz ma niedosłuch. Traci orientację w terenie i porusza się tylko z pomocą drugiej osoby. Jest pod opieką poradni specjalistycznej (urologicznej), wymaga leczenia farmakologicznego oraz oszczędnego trybu życia. Wnioskodawczyni podała, że pomaga dziadkowi we wszystkich czynnościach życia codziennego, tj. ubieranie, dbanie o higienę osobistą, przygotowanie posiłków, dawkowanie i podawanie leków, robienie zakupów. Jest także odpowiedzialna za kontakt z placówkami medycznymi oraz zapewnia do nich dojazd. M. M. nie może opiekować się swoim mężem z powodu swojego stanu zdrowia, dlatego też korzysta z pomocy wnuczki J. M.. Państwo M. maja łącznie troje dzieci, które pracują zawodowo i nie mogą opiekować swoim ojcem.
Przechodząc do meritum organ I instancji wskazał, że co prawda J. M. opiekuje się swoim dziadkiem, ale w sprawie nie została spełniona przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność u C. M. powstała po ukończeniu 25 roku życia. Choć przy tym Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014, poz. 1443) uznał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, dotychczas nie podjęto inicjatywy ustawodawczej.
W odwołaniu z dnia 17 grudnia 2021 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego J. M. wskazała, że nie zgadza się z wydaną decyzją, albowiem mieszka z dziadkiem i pomaga mu we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Żona C. M. nie może opiekować się mężem z powodów zdrowotnych.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości.
Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że wydawanie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.
Jednakże zdaniem organu odwoławczego stronie należy odmówić wnioskowanego świadczenia, albowiem w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania opieki nad C. M. ciąży na jego córkach i synu tj. R. Z., D. K. oraz M. M., którzy nie legitymują się znacznym stopniem niepełnosprawności. Z oświadczenia złożonego w dniu [...] września 2021 r. przez R. Z. wynika, że nie może ona sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem, gdyż pracuje w pełnym wymiarze czasu pracy i mieszka w miejscowości oddalonej o około 18 km od miejsca zamieszkania rodziców. D. K. w dniu [...] października 2021 r. oświadczyła natomiast, że ze względu na system pracy godzinowej (ponadwymiarowy) nie może opiekować się ojcem. Z kolei M. M. w oświadczeniu z dnia [...] listopada 2021 r. wskazał, że często pracuje po godzinach i z tego powodu nie może opiekować się ojcem. Z ustaleń organu wynika przy tym, że D. K. zamieszkuje pod tym samym adresem co ojciec, a syn M. M. w pobliżu.
Organ odwoławczy podkreślił, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego dalszy krewny - w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji, tj. gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne czy specjalny zasiłek opiekuńczy nie są bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto podejmie się tej opieki. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym, w danym stanie faktycznym, przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna, niż wymienione expressis verbis w ustawie, kategoria członków szeroko rozumianej rodziny, o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu wśród jej członków winno być przyznane świadczenie pomocowe, a decyduje o tym przepis prawa.
Z dokumentów bezspornie wynika, że C. M. ma dwie córki i syna, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wykluczałyby możliwość sprawowania opieki nad ojcem. Ponadto jedna z córek mieszka pod tym samym adresem, syn bardzo blisko i wszyscy pracują zawodowo. To na dzieciach C. M. spoczywa prawny obowiązek zapewnienia opieki ojcu. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny przechodzi na kolejne osoby zobowiązane do alimentacji wówczas, gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszej kolejności albo gdy osoby te nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Należy również zauważyć, że swoistą cechą stosunku alimentacyjnego jest przedmiot świadczenia. Jest nim m.in. dostarczanie środków utrzymania również w formie osobistych świadczeń, które powinny być realizowane w pierwszej kolejności przez dzieci. W tej sytuacji organ odwoławczy uznał, że obowiązek alimentacyjny wnuczki, a więc krewnego w drugim stopniu wobec dziadka powstałby w przypadku kiedy dziecko nie mogłyby dopełnić swego obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Fakt zatrudnienia nie stanowi przy tym przesłanek wyłączających możliwość sprawowania opieki nad osobom niepełnosprawną. Osoby zobowiązane do alimentacji mają bowiem możliwość spełnienia obowiązku alimentacyjnego poprzez sfinansowanie kosztów związanych z opieką nad osobą niepełnosprawną.
W skardze z dnia 25 stycznia 2022 r., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy K. oraz przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dziadkiem C. M., a także zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r., art. 7, art. 7a, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r., poz. 2325; dalej: "P.p.s.a."), a także art. 2, art. 32 ust. 1,art. 69 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że faktycznie jej dziadkowie mają jeszcze dzieci, ale nie mogą one zrezygnować z obowiązków zawodowych, bo mają rodziny na utrzymaniu. R. Z. zamieszkuje daleko od miejsca zamieszkania swojego ojca C. M., ponadto pracuje zawodowo i nie może z tego zrezygnować. D. K. nie może podjąć się opieki z uwagi na swoje zobowiązania zawodowe, podobnie M. M.. D. K. nie przebywa stale pod wskazanym adresem zamieszkania, przebywa obecnie u siostry skarżącej, która zamieszkuje w P. i cierpi na depresję. Skarżąca wskazała także, że miała szczególne bliskie relacje z dziadkami, albowiem zamieszkuje z nimi, otrzymała również od nich nieruchomość zabudowaną, w której zamieszkują.
Zdaniem skarżącej wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art 18 Konstytucji RP).
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:
Skarga okazała się niezasadna.
W rozpoznawanej sprawie J. M. ubiega się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem, który na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 3 września 2021 r., nr [...], został zaliczony do grona osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.
Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tymczasem z dokumentacji wynika, że daty powstania niepełnosprawności C. M. nie da się ustalić a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] lipca 2021 r.
Choć przy tym organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przyznał rację stronie skarżącej w kwestii daty powstania niepełnosprawności, albowiem w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, to uznał, że w sprawie nie ziściła się przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., tj. odmówił przyznania świadczenia z tego powodu, że C. M. posiada dwie córki i syna, którzy jako osoby spokrewnione w pierwszym stopniu mogą sprawować nad nim opiekę.
W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, ustawa przewiduje katalog przesłanek pozytywnych, których dopiero łączne spełnienie umożliwia przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżąca jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359; dalej: "K.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca, jako wnuczka niepełnosprawnego, jest jego krewną w linii prostej w stopniu drugim.
Dalej wyjaśnienia wymaga, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustalając kolejność zobowiązanych, w art. 129 § 1 stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W art. 132 wskazano przy tym, ze obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten koresponduje z treścią art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 u.ś.r., albowiem przepisy te jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18 – wszystkie powołane w niniejszym wyroku orzeczenia dostępne są na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Jak przy tym wynika z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., jednym z warunków przyznania świadczenia osobie spokrewnionej w stopniu dalszym niż pierwszy z osobą niepełnosprawną, jest okoliczność, iż nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie, bądź też legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że co do zasady, przepis ten należy odczytywać ściśle. Tylko więc wystąpienie którejś z tych dwóch przesłanek – niepełnoletność lub legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w stopniu dalszym. Konkluzja ta uwzględnia bowiem wolę ustawodawcy uzewnętrzniającą się poprzez zmianę brzmienia art. 17 ust. 1a u.ś.r. w dniu 1 stycznia 2013 r. Przed tą datą przepis ten stanowił, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.
W kontekście powyższego podkreślenia wymaga, że aktualne brzmienie ustępu 1a, z woli ustawodawcy, wyraźnie zawęziło przypadki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do określonych sytuacji, dając nadal prymat osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu, a w dalszym – tylko w razie kumulatywnego spełnienia warunków opisanych w punktach 1) do 3). Trzeba podkreślić, że znowelizowane od 1 stycznia 2013 roku brzmienie omawianego przepisu nie wprowadza obowiązku ustalania – tak jak miało to miejsce w poprzednim stanie prawnym – czy osoby z kręgu spokrewnionych w pierwszym stopniu nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną. Omawiane unormowanie nie opiera się także na konstrukcji akceptacji (celem przyznania świadczenia) swobodnego wyboru przez potencjalny krąg osób zainteresowanych sprawowaniem takiej pieczy.
W uzasadnieniu komentowanej zmiany wskazano, że wprowadzenie takiego rozwiązania jest uzasadnione tym, że pierwszeństwo w obowiązku alimentacyjnym wobec osoby niepełnosprawnej mają osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) przed osobami spokrewnionymi w stopniu dalszym (s. 4 uzasadnienia do projektu, druk sejmowy nr 724, w zakładce proces legislacyjny -> przebieg procesu legislacyjnego, www.sejm.gov.pl). Dla osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a które nie spełniają warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego na warunkach określonych w nowych przepisach, wprowadzono natomiast specjalny zasiłek opiekuńczy, którego uzyskanie jest uzależnione od spełnienia kryterium dochodowego.
Zmiany wprowadzone ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548) podyktowane były faktem, że wśród grupy świadczeniobiorców, którzy uzyskali prawo do świadczenia pielęgnacyjnego po 2010 r. w wyniku rozszerzenia katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, znaczną część stanowiły osoby nadużywające pomocy finansowej ze strony państwa. Zauważono również postępującą tendencję do wyszukiwania przez osoby nieaktywne zawodowo osób niepełnosprawnych w swoich rodzinach jedynie w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, bez faktycznego sprawowania opieki nad taką osobą (s. 6 uzasadnienia do projektu). Konieczne było więc inne określenie warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, aby środki z budżetu państwa były kierowane do adresatów rzeczywiście sprawujących opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.
W przypadku istnienia osób spokrewnionych z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu, dopiero więc wystąpienie jednej z przesłanek wskazanych w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. aktualizuje obowiązek alimentacyjny osób spokrewnionych w stopniu dalszym, a co za tym idzie, uprawnia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez te osoby. Co do zasady wystąpienie innych przeszkód utrudniających sprawowanie opieki nie zwalnia bowiem osoby spokrewnionej z osobą niepełnosprawną w pierwszym stopniu z obowiązku alimentacyjnego. Do tej osoby będzie należał wybór, czy właściwszym będzie utrzymanie zatrudnienia i realizacja obowiązków alimentacyjnych względem osoby niepełnosprawnej w sposób pośredni, np. poprzez opłacenie odpowiednich usług opiekuńczych, czy też rezygnacja z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania samodzielnej opieki nad niepełnosprawną i w konsekwencji uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, będącego swego rodzaju rekompensatą pieniężną związaną z rezygnują z własnej aktywności zawodowej. Rygoryzm art. 17 ust. 1a u.ś.r., którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada w sposób niebudzący wątpliwości celom ustawy. Nieuzasadnione byłoby bowiem obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych.
Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki – w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej w tym przepisie kategorii osób. To nie rodzina decyduje więc, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa [por. R. Kopania (red.), Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz. Warszawa 2017; dostęp el./Legalis]. Przykładowo, wystąpienie okoliczności, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu pracuje, wobec czego nie może sprawować opieki, nie uprawnia do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia jej z obowiązku alimentacyjnego wobec uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może to być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.
Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z ust. 1a mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu ust. 1a za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. cytowany w treści skargi wyrok NSA z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16 oraz wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 i wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Po 307/17). W takim jednak wypadku muszą zaistnieć szczególne okoliczności i to natury obiektywnej, czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji, takie jak starczy wiek, ewidentne, ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Sama zatem tylko deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda tudzież brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i decyzji, nie są wystarczające dla naruszenia ustawowych reguł przyznawania świadczenia.
W rozpatrywanej sprawie bezspornym jest, że pełnoletnie córki i syn C. M. żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – co uzasadnia odmowne załatwienie wniosku zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Co więcej – jak wynika ze złożonych przez nich oświadczeń – wszyscy są aktywni zawodowo. Syn C. M. M. M. w oświadczeniu z dnia [...] listopada 2021 r. wskazał, że jest osobą pracującą. Jego praca zaczyna się w bardzo wczesnych godzinach porannych i kończy późnym popołudniem, wobec czego nie może sprawować opieki nad ojcem. D. K. w oświadczeniu z dnia [...] października 2021 r. wskazała, że jej system pracy godzinowej jest ponadwymiarowy i z tego powodu nie może opiekować się ojcem, natomiast R. Z. w oświadczeniu z dnia [...] września 2021 r. wskazała, że pracuje w pełnym wymiarze godzin i mieszka w miejscowości oddalonej o ok. 18 km od miejsca zamieszkania rodziców, wobec czego nie może sprawować opieki nad ojcem (k. nienumerowane akt adm.).
Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu należało przyznać rację organowi odwoławczemu. Powody niemożności sprawowania opieki nad C. M. wskazane przez osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności nie świadczą o zaistnieniu w sprawie szczególnych okoliczności, które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Jak już powyżej wskazano, obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszym stopniu nie muszą przy tym decydować się na opłacanie usług opiekuńczych obcej osoby, skoro inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, deklaruje chęć podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Wówczas spełnieniem obowiązku alimentacyjnego będzie opłacanie usług opiekuńczych tej osoby. Nieuzasadnione byłoby natomiast obciążanie Skarbu Państwa (a więc w gruncie rzeczy wszystkich podatników) koniecznością wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie niż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności, która uchyla się zadośćuczynieniu obowiązkowi alimentacyjnemu, czy to poprzez opiekę nad osobą uprawnioną, czy też poprzez opłacenie usług opiekuńczych.
Końcowo Sąd wskazuje, że zasadnie organ odwoławczy nie powołał się na przesłankę wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie prezentowane jest bowiem stanowisko, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy współmałżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (por. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2022 r., sygn. I OSK 1059/21). Jak natomiast wynika ze znajdującego się w aktach sprawy wywiadu środowiskowego, żona C. M. choruje przewlekle, ma cukrzycę, nadciśnienie tętnicze oraz problemy z kręgosłupem i choroba utrudnia jej wykonywanie najprostszych czynności domowych.
Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.
Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XVI zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia 3 marca 2022 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095).