II SA/Po 139/24

II SA/Po 139/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-05-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz /przewodniczący/
Arkadiusz Skomra
Danuta Rzyminiak-Owczarczak /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
aert. 17 ust. 5 pkt 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 stycznia 2024 r. znak [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Prezydent Miasta K. (dalej Prezydent) decyzją z dnia 21 listopada 2023 r. nr [...], działając na podstawie art. 2 pkt 2, art.3 pkt 11, 21, art. 17, art. 20, art. 23 ust. 1 i 2, art. 24 ust. 4, art. 27 ust. 4 i 5, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. dalej u.ś.r.), § 1 i rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 6 lipca 2023r w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1340), Obwieszczenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2023r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2024 (M.P. z 2023r., poz. 1224) oraz art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2023 r., poz.775 ze zm. dalej k.p.a.) odmówił przyznania A. D. (dalej też jako skarżąca lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem R. D., ur. [...] 1946r.
Uzasadniając decyzję organ wskazał, że w dniu 3 listopada 2023r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Z posiadanego przez organ I instancji orzeczenia nr [...] z dnia 6 listopada 2002 r. wynika, że R. D. jest trwale i całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu nie określono od kiedy niepełnosprawność istnieje. Ustalono, że R. D. pozostaje w związku małżeńskim, a małżonka złożyła oświadczenie, iż pozostaje w nieformalnej separacji z mężem, nie mieszka z nim od 10 lat, nie prowadzą razem gospodarstwa domowego. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego wynika, że wyłączną opiekę nad ojcem sprawuje skarżąca.
Prezydent ustalił, że skarżąca nie pracuje zawodowo, a od 1 listopada 2023r. do 31 października 2024 r. ma zawieszoną działalność gospodarczą. Ponadto skarżąca sprawuje opiekę nad swoim ojcem poprzez pomoc jemu w codziennym funkcjonowaniu i wykonywaniu podstawowych czynności życiowych. Spełniona jest zatem jedna z przesłanek warunkująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Mając te okoliczności na uwadze Prezydent stwierdził, że w rodzinie jest osoba zobowiązana w bliższej niż skarżąca kolejności, w rozumieniu art. 132 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego, do spełnienia obowiązku alimentacyjnego - żona M. J.. Ponadto Organ I instancji stwierdził, że na przeszkodzie do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stoi również art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., tj. niespełnienie warunku dotyczącego momentu powstania niepełnosprawności R. D.. Organ wskazał, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), którym stwierdzono niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.śr., jednakże w ocenie organu I instancji skutkiem tego wyroku nie jest uchylenie ww. przepisu ani powstanie prawa opiekunów dorosłych niepełnosprawnych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Od powyższej decyzji A. D. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego podnosząc, że opiekuje się niepełnosprawnym ojcem. Skarżąca wskazała, że organ I instancji błędnie interpretuje skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 z dnia 21 października 2014 r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 2 stycznia 2024 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r., poz. 1466), orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że decyzja Prezydenta Miasta K. z dnia 21 listopada 2023r. jest prawidłowa. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że R. D. pozostaje w związku małżeńskim, a M. J. (żona) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Znalazło to potwierdzenie w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022r., sygn. akt I OPS 2/22. Zdaniem Kolegium powyższa uchwała nie pozostawia wątpliwości, że w przypadku, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ administracji nie może przyznać świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom. Wobec tego w rozpoznawanej sprawie nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej.
A. D., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję SKO [...] z dnia 2 stycznia 2024 r. zaskarżając ją w całości, wnosząc o jej uchylenie, jak i uchylenie poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta K. oraz zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.
Skarżąca zarzuciła, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zw. z art. 32, 18 i 71 Konsytuacji RP oraz art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie przez organ, że skarżąca nie jest osobą, na której ciąży faktyczny i realny obowiązek sprawowania opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu ojca, uniemożliwiający jednocześnie skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, a w konsekwencji winno przysługiwać jej świadczenie pielęgnacyjne.
W skardze argumentowano, że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, lecz małżonkowie od 10 lat pozostają w rzeczywistej separacji, a małżeństwo utrzymywane jest tylko ze względów religijnych. M. D. nie wywiązuje się ze swoich obowiązków alimentacyjnych. Cały ciężar opieki spoczywa na córce, tj. skarżącej, która zawiesiła działalność gospodarczą aby opiekować się ojcem. W ocenie skarżącej spełnia ona wszystkie przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ponadto orzecznictwo sądów administracyjnych dopuszcza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nawet jeśli podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, lecz jego małżonek nie jest w stanie tej opieki sprawować.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga okazała się niezasadna.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem.
A. D. ubiegała się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, który na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 6 listopada 2002r. nr [...] zaliczony został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji. W sprawie nie było sporne, że skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad ojcem.
Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (tymczasem z dokumentacji wynika, że orzeczenie zostało wydane, gdy R. D. miał ukończone 56 lat). Drugą przesłanką odmowy była okoliczność, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej.
Słusznie zwróciło uwagę Kolegium, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie może stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd podziela także zasadnicze motywy decyzji organu drugiej instancji, przemawiające za odmową przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.
Na kanwie niniejszej sprawy spornym zatem pozostaje czy organy dokonały właściwej wykładni oraz prawidłowego zastosowania przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.
Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki, a więc osoba spokrewniona z nią w pierwszym stopniu, jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a zatem jest osobą uprawnioną do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenie pielęgnacyjnego. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala jednak na przyznanie skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia, albowiem w sprawie zachodzi negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie ustalono, że R. D. pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym stanie rzeczy organy obu instancji zasadnie orzekły o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem, skoro pozostaje on w związku małżeńskim z M. J..
Podkreślenia wymaga, że na mocy powołanych powyżej przepisów, krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje pod warunkiem, że współmałżonek podopiecznego nie może wywiązać się z obowiązku osobistej opieki, bo jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Świadczenie pielęgnacyjne można przyznać krewnym pierwszego stopnia, a także dalszym krewnym osoby wymagającej opieki, dopiero wówczas, gdy brak zdolności do sprawowania opieki przez współmałżonka ze względu na jego stan zdrowia potwierdzony zostaje orzeczeniem o zaliczeniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. uchwała NSA z 14.11.2022 r. sygn. akt I OPS 2/22, ONSAiWSA 2023, nr 1, poz. 2).
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela ocenę, że kryteria i przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mają charakter autonomiczny. Brak jest podstaw do przyjmowania, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. powinien być interpretowany z uwzględnieniem art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809, dalej powoływanej jako: "k.r.o."), a w szczególności z uwzględnieniem wskazanych w nim przesłanek odnoszących się do braku możliwości lub nadmiernych trudności w zadośćuczynieniu obowiązkom alimentacyjnym (wyrok NSA z 26.01.2023 r. sygn. akt I OSK 512/22, CBOSA). Fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza możliwość przyjęcia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dalszym osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny, i które w związku ze sprawowaną opieką zrezygnowały z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub nie podejmują takiej aktywności (wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 354/22, CBOSA). W kwestiach niepełnosprawności i jego stopnia rozstrzygają inne organy w innym postępowaniu, a wydane przez te organy orzeczenia są wiążące na gruncie postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok WSA w Poznaniu z 6.03.2024 r., sygn. akt: IV SA/Po 58/24, CBOSA).
W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyjmować należy, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy małżonek nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku opieki względem współmałżonka z uwagi na swój stan zdrowia - rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 13.04.2022 r. sygn. akt I OSK 1285/21, CBOSA). Nielegitymowanie się przez małżonka osoby chorej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na dzień złożenia wniosku o przyznanie tego świadczenia, wyklucza dalszego członka rodziny od możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne (por. wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 377/22, CBOSA).
Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy pozostaje okoliczność faktycznej separacji małżonków. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że fakt pozostawania małżonków w nieformalnej separacji - w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie znosi obowiązków z art. 23 k.r.o. ciążących na małżonku osoby wymagającej opieki. Dopiero zatem separacja w ujęciu prawnym, zgodnie z art. 61? § 1, 3 i 4 k.r.o., stanowi fakultatywną okoliczność mogącą wyłączyć ustawowy obowiązek małżonków określony w art. 23 k.r.o. Podkreślić przy tym należy, że opieka nie musi być sprawowana osobiście przez zobowiązanego małżonka - chodzi o zapewnienie opieki, co oznacza, że obowiązek ten może być realizowany np. poprzez zatrudnienie pielęgniarki, czy też zorganizowanie innej formy opieki dla osoby niepełnosprawnej (por. wyrok NSA z 12.01.2023 r. sygn. akt I OSK 377/22, LEX nr 3460435). W tym stanie rzeczy, mając na względzie, że w sprawie jest bezsporne, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonka do zakończenia postępowania administracyjnego w kontrolowanej sprawie nie uzyskała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to uznać należało, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze zgodnie z prawem rozpoznało przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej.
Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skarga podlegała oddaleniu.