II SA/Op 44/23

II SA/Op 44/23 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2023-04-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Daria Sachanbińska /przewodniczący/
Elżbieta Kmiecik
Krzysztof Bogusz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne
Akta stanu cywilnego
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 1740
art. 23, art. 24 § 1
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
Dz.U. 2021 poz 955
art. 1, art. 10 ust.1
Ustawa z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej - tj.
Dz.U. 2020 poz 1947
art. 11 ust. 7, art. 10 ust. 1, art. 15 ust. 1,
Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych t.j.
Dz.U. 2022 poz 1681
art. 26 ust. 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 259
art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, lit. 2, art. 135, art. 200 i art. 205 § 1, art. 119 pkt 2 i art. 120
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi E. D. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 6 grudnia 2022 r., nr SO.I.6231.4.2022.ECZ w przedmiocie odmowy wydania kserokopii dokumentów z akt zbiorowych rejestracji zgonu 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Oleśnie z dnia 17 października 2022 r., nr B-VI.5364.39.2021, 2) zasądza od Wojewody Opolskiego na rzecz E. D. kwotę 100 (sto) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez E. D. (dalej jako: skarżąca lub strona) decyzją z dnia 6 grudnia 2022 r., nr SO.6231.4.2022.ECZ, Wojewoda Opolski (dalej również jako: Wojewoda), utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000) dalej w skrócie: "K.p.a." oraz art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1681 ze zm.), dalej też jako: "ustawa", w wyniku rozpatrzenia odwołania skarżącej od decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Oleśnie (dalej również jako: Kierownik USC, organ I instancji) z dnia 17 października 2022 r., nr B-VI.5364.39.2021, odmawiającej wydania kserokopii dokumentów z akt zbiorowych rejestracji zgonu na nazwisko: Ż. L.
Wyżej wymienione rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Skarżąca w dniu 1 września 2021 r. wystąpiła do organu I instancji, powołując się na art. 26 ust. 4 ustawy, o wydanie poświadczonych za zgodność kserokopii dokumentów, stanowiących akta zbiorowe do aktu zgonu jej prababci – L. Ż. Uzasadniając swój interes prawny wskazała na art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.; obecnie: t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2337), dalej w skrócie: "K.c.", dobro osobiste w postaci kultu czci i pamięci zmarłych członków rodziny.
Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Kierownik USC decyzją z dnia 11 października 2021 r., nr [...], odmówił wydania skarżącej wnioskowanych dokumentów, argumentując, że strona nie wykazał interesu prawnego na gruncie art. 28 K.p.a. W ocenie organu I instancji skarżąca nie mogła wywodzić interesu prawnego z art. 23 i art. 24 § 1 K.c.
W wyniku wniesionego odwołania Wojewoda decyzją z dnia 22 lutego 2022 r., nr [...], utrzymał w mocy kwestionowane rozstrzygnięcie. Organ odwoławczy podkreślił, że treść akt zbiorowych, które zawierają dane szczególnie wrażliwe, podlega ochronie nie tylko na podstawie ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, lecz również na podstawie art. 10 ustawy z 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 955 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 773), dalej w skrócie: u.s.p. oraz art. 11 ust. 7 ustawy z 31 marca 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1947 ze zm.), dalej w skrócie: u.c.ch.z. W ocenie organu odwoławczego dane zawarte w aktach zbiorowych aktu zgonu stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystane jedynie dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym. W ocenie organu odwoławczego utrwalanie pamięci o zmarłym i dbanie o jego dobre imię nie stanowi uzasadnienia interesu prawnego dla uzyskania kserokopii akt zbiorowych, a może jedynie stanowić interes faktyczny.
W wyniku rozstrzygnięcia skargi wywiedzionej przez E. D. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, wyrokiem z dnia 17 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Op 108/22 (wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne na stronie: orzeczenia.ns.gov.pl, dalej: CBOSA"), Sąd uchylił decyzje organów obu instancji. WSA zarzucił organom, że nie dokonały one w sprawie wszystkich koniecznych ustaleń i nie rozpoznały sprawy w jej całokształcie czym w istotny sposób naruszyły art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kpa. Powołując art. 26 ust. 4 oraz 26 ust. 1 ustawy wskazano w orzeczeniu, że skarżąca wykazała swój interes prawny wywodząc go z art. 23 K.c. jako dobro osobiste przejawiające się kultem pamięci i czci po zmarłych przodkach. Sąd orzekający w sprawie II SA/Op 108/22 podniósł, że organy nie zbadały jakie konkretnie dokumenty znajdują się w aktach zbiorowych rejestracji stanu cywilnego i których z nich dotyczył wniosek skarżącej. Bez ustalenia treści i zakresu przedmiotowych dokumentów nie sposób natomiast rozstrzygać o tym, czy skarżąca posiada interes prawny w ich udostępnieniu, czy też nie. WSA w Opolu zgodził się ze stroną, że na podstawie art. 23 K.c. dysponuje ona samodzielnym dobrem osobistym jako osoba bliska zmarłego w postaci kultu pamięci i czci po zmarłym przodku. Kultu tego nie można ograniczać do uprawnień związanych z szeroko rozumianymi ceremoniami religijnymi, czy też praktykami funeralnymi. Wskazał również Sąd, że w przypadku prawa osobistego do kultu pamięci osoby zmarłej w rzeczywistości nie chodzi o jedno prawo podmiotowe, ponieważ w zależności od sytuacji danej osoby, a zwłaszcza jej potrzeb i przekonań, składa się ono z uprawnień o różnym charakterze, których realizacji można domagać się od organu administracyjnego. Ponadto Sąd podkreślił, że jeżeli strona wykaże pokrewieństwo z osobą zmarłą winna być uznana za osobę legitymującą się dobrem osobistym w postaci kultu pamięci osoby zmarłej, a w konsekwencji ze względu na powiązane z nim prawo do znajomości własnego pochodzenia, poznania historii rodziny, może być uznana za osobę legitymującą się interesem prawnym w rozumieniu art. 26 ust. 4 ustawy. Sąd jednak zastrzegł, że rozpatrzenie wniosku winno zostać poprzedzone ustaleniem, jakie dokumenty znajdują się w aktach zbiorowych rejestracji stanu cywilnego i których z nich dotyczy wniosek. Bez wiedzy w tym zakresie nie sposób ustalić, czy ze względu na swą treść mają one związek z prawem skarżącej do czci i kultu pamięci osoby zmarłej.
WSA w Opolu podniósł ponadto, że organy nie wyjaśniły swojego stanowiska, ograniczając się wyłącznie do stwierdzenia, że treść akt zbiorowych, które zawierają dane szczególnie wrażliwe podlega ochronie na podstawie art. 10 u.s.p. oraz art. 11 ust. 7 u.c.ch.z., co oznacza, że dane zawarte w aktach zbiorowych aktu zgonu stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystane jedynie dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym. W ocenie Sądu takie uzasadnienie nie spełniało standardów wynikających z art. 107 § 3 K.p.a. Sąd podkreślił, że z ustaleń organów w żaden sposób nie wynika, aby akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego zawierały wyłącznie informacje mogące być wykorzystywane do celów statystycznych.
Od powołanego wyroku WSA w Opolu nie została wywiedziona skarga kasacyjna i orzeczenie to uprawomocniło się, stosownie do art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259), dalej jako: "P.p.s.a.", wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Ponadto wyrok zgodnie z art. 153 P.p.s.a. zawiera ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, które wiązały w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia. Mając powyższe na uwadze, ponownie rozpatrując sprawę organy miały obowiązek, stosownie do art. 153 P.p.s.a., przeprowadzić postępowania zgodnie ze wskazaniami w tym wyroku zawartymi.
Po przekazaniu organowi I instancji akt sprawy przez Wojewodę, zwrócił się on do skarżącej o "doprecyzowanie treści żądania z którego będzie szczegółowo wynikać, jakich dokumentów uwierzytelnione kopie mają zostać wydane z akt zbiorowych", podając że w aktach zbiorowych do aktu zgonu L. Ż., znajduje się część karty zgonu, z podaną przyczyną zgonu, oraz notatka urzędowa do aktu zgonu zmarłej, sporządzona przez Zastępcę Kierownika USC w Oleśnie. Z odpowiedzi strony w pismach z dnia 25 sierpnia 2022 r. i 6 września 2022 r. wynikało, że interesują ją zarówno kopie karty zgonu jak i notatka urzędowa. Skarżąca w tych odpowiedziach udzielanych organowi zmieniała (być może nieświadomie i z braku wiedzy prawniczej), formę żądanego do wydania dokumentu pisząc o "kserokopii", "kopii", w stosunku do treści wniosku, w którym wniosła "o wydanie poświadczonych za zgodność kserokopii dokumentów".
Następnie ponownie organ I instancji wezwał skarżącą do wykazania interesu prawnego, powołując art. 26 ust. 4 ustawy oraz art. 28 Kpa, jak również powtórzył argumentację przedstawianą już uprzednio a wynikającą z regulacji art. 10 u.s.p. oraz art. 11 ust. 7 u.c.ch.z. W odpowiedzi wnioskodawczyni powołała zapadłe w sprawie orzeczenie WSA w Opolu, w którym Sąd wskazał, iż posiada ona interes prawny do żądania wydania dokumentów po zmarłej babci oraz przypominała, że wykazała już w postępowaniu administracyjnym, poprzedzającym wydanie wyżej wymienionego wyroku, swoje pokrewieństwo ze zmarłą L. Ż.
Decyzją z dnia 17 października 2022 r. Kierownik USC w Oleśnie, działając na podstawie art. 26 ust. 4 w związku z art. 2 ust. 6 ustawy oraz art. 104 K.p.a., ponownie odmówił wydania żądanych przez E. D. dokumentów. W uzasadnieniu przedstawił przebieg postępowania, opisując dokumenty znajdujące się w przedmiotowym zbiorze, a następnie szczegółowo wyjaśnił pojęcie "interesu prawnego". W ocenie organu I instancji wnioskodawczyni, aby wykazać swój interes prawny winna udowodnić go "w sposób sprawdzalny", jako przykład wskazując "przedłożenie wezwania z sądu", albo decyzję administracyjną".
Następnie organ I instancji powtórzył argumentację z poprzedniego rozstrzygnięcia, że stosownie do art. 10 u.s.p. oraz art. 11 ust. 7 u.c.ch.z. dane zawarte w aktach zbiorowych aktu zgonu stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystane jedynie dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym. Zaakcentował, że art. 10 u.s.p. obejmuje ochroną wyłącznie dane jednostkowe identyfikowalne, zebrane w badaniach statystycznych, a na podstawie art. 11 ust. 7 u.c.ch.z., ochronie podlegają wyłącznie wyjaśnienia lekarza stwierdzającego zgon i jego przyczyny. W ocenie organu I instancji karty zgonu nigdy nie były używane w celach innych niż administracyjne i statystycznie, a źródłem informacji o przyczynie zgonu może być dokumentacja medyczna, która powinna się znajdować w jednostce opieki zdrowotnej, z którą miała ostatni kontakt osoba zmarła. Organ podkreślił, że karta zgonu nie jest elementem dokumentacji medycznej, lecz dokumentem wystawianym na podstawie przepisów Prawa o aktach stanu cywilnego.
Dalej organ odniósł się do notatki urzędowej znajdującej się w aktach zbiorowych, akcentując, że zawiera ona podstawowe dane osoby zmarłej "w tym dane których udostępnienie nie leży w gestii Kierownika USC jak nr PESEL czy seria i nr dowodu osobistego". Zaznaczył przy tym, że powołana notatka ma charakter "dokumentu wewnętrznego, stanowiącego dokument pomocniczy, który jednak nie wpływa na treść i ważność aktu".
Ponadto organ I instancji wyjaśnił, że strona nie wskazała w jaki sposób dokumenty, które obejmował jej wniosek, mogą wpłynąć na kultywowanie pamięci osoby zmarłej w oparciu o normę prawa materialnego, na którą się powołuje. Podkreślił, że skarżąca nie podała, aby stosowne dokumenty niezbędne jej były w ramach prowadzonych postępowań przed innymi organami państwowymi (sądami czy organami administracyjni publicznej), a do ochrony grobu jako miejsca wiecznego spoczynku udostępnienie żądanych dokumentów nie jest konieczne.
W konkluzjach Kierownik USC wskazał, że załączone przez skarżącą odpisy aktów stanu cywilnego, potwierdzające pokrewieństwo w stosunku do osoby zmarłej - w jego ocenie - nie wykazały interesu prawnego, który winien być realny, aktualny, sprawdzalny obiektywnie i cechować go musi bezpośredniość związku między sytuacją danego podmiotu, a normą prawa (materialnego), na której jest budowany. Zdaniem organu I instancji sytuacja strony nie spełnia kryteriów ubiegania się o wydanie kopii dokumentów z akt zbiorowych do aktu zgonu.
Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się skarżąca. W odwołaniu wywiedzionym do Wojewody Opolskiego powtórzyła argumentację wskazywaną dotychczas, wywodząc swój interes prawny do żądania wydania dokumentów z art. 23 K.c. oraz wskazując na orzecznictwo sądów administracyjnych potwierdzające jej stanowisko.
Decyzją z dnia 6 grudnia 2022 r., nr SO.I.6231.4.2022.ECZ, organ II instancji, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu odnotował czynności i daty decyzji zapadłych wcześniej w sprawie oraz wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 108/22. Według Wojewody analiza piśmiennictwa i orzeczeń sądowych nie wykazała, aby strona legitymowała się interesem prawnym, bo nie domaga się ochrony własnego dobra, jako cechy interesu, który musi być osobisty, własny i indywidualny. Według organu odwoławczego wywodzenie interesu prawnego do otrzymania żądanych dokumentów nie może nastąpić wyłącznie w oparciu o art. 23 K.c.
Od decyzji odwoławczej skargę wniosła strona domagając się jej uchylenia. W uzasadnieniu opisała dotychczasowy przebieg postępowania i przytoczyła fragment wyroku Sądu w sprawie sygn. akt II SA/Op 108/22, w którym wskazano, że E. D. ma interes prawny do żądania uzyskania dokumentów dotyczących jej prababci, a koniecznym do wyjaśnienia w sprawie była analiza jakie dokumenty znajdują się w wyżej wymienionym zbiorze. Dalej podniosła, że orzecznictwo sądowoadministracyjne dopuszcza wywodzenie interesu prawnego do żądania wydania kopii dokumentów po zmarłych wstępnych, w oparciu o art. 23 K.c. Jednocześnie podkreśliła bliskie relacje, jakie miała z prababcią.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumentację zawartą w kwestionowanej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:
Skarga jest uzasadniona.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Sąd stwierdza z kolei nieważność decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, a stosownie do art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a. stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub w innych przepisach. W przypadku braku wskazanych uchybień, skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.
W sytuacji, gdy skarżący zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, stosownie do art. 119 pkt 2 oraz art. 120 P.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Na tej właśnie podstawie, w trybie uproszczonym, została rozpoznana skarga wniesiona w niniejszej sprawie.
Stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Przeprowadzona przez Sąd w tych granicach kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. – poprzedzającej ją decyzji wydanej w pierwszej instancji wykazała, że akty te zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa materialnego i postępowania w stopniu uzasadniającym ich uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) P.p.s.a.
Na wstępie podkreślenia wymaga, iż stosownie do art. 153 P.p.s.a., organy były związane w sprawie treścią wyroku WSA w Opolu z dnia 17 maja 2022 r., (sygn. akt II SA/Op 108/22, opubl. w CBOSA). Stosownie do powołanego przepisu ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. W zakresie pojęcia "ocena prawna" mieści się przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego. Wykładnia zmierza do wyjaśnienia istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 25 października 2019 r., sygn. akt II SA/Wa 517/19, CBOSA).
Jedną z przyczyn, która legła u podstaw wydania poprzedniego rozstrzygnięcia Sądu, była okoliczność niewyjaśnienia przez organy obu instancji, jakie konkretnie dokumenty znajdują się w aktach zbiorowych do aktu zgonu L. Ż. Sąd przyjął, że dopiero ustalenie tej okoliczności pozwoli orzec czy E. D., opierając swój interes prawny o art. 23 K.c., jest uprawniona do ich uzyskania a dobro osobiste uprawniające do kultu pamięci i czci zmarłego przodka jest wystarczające do wykazania interesu prawnego do wydania wnioskowanych dokumentów.
Odnośnie do formy żądanych dokumentów Sąd zauważa, że skarżąca przy składaniu kolejnych wyjaśnień zmieniła pierwotny wniosek z dnia 1 września 2021 r. "o wydanie poświadczonych za zgodność kserokopii dokumentów" na wniosek o wydanie "kopii" i "kserokopii" nie zdając sobie zapewne sprawy, że okoliczność ta ma znaczenie nie tyle rozstrzygające, co poboczne, choć ważne z uwagi na konieczność pobrania opłaty za wydanie dokumentu, których wysokość zależna jest od wewnętrznych regulacji w danej jednostce. Ponieważ strona działa bez fachowego pełnomocnika, w trybie art. 6 P.p.s.a., Sąd ogólnie tylko zwraca uwagę, że dokumenty wydawane mogą być jako "proste" kopie, odpisy, wyciągi (wykonane w technice zwykłego odwzorowania tzw. kserokopii papierowej lub w technice zapisu elektronicznego na odpowiednich nośnikach) oraz jako kopie (odpisy) uwierzytelnione za zgodność z oryginałem. Na potrzeby tego uzasadnienia Sąd operował będzie pojęciem "kopii", gdyż forma żądanego dokumentu nie ma przesądzonego wpływu na rozstrzygnięcie istoty skargi.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia o odmowie wydania skarżącej uwierzytelnionych kopii dokumentów z akt zbiorowych do aktu zgonu jej prababci stanowił art. 26 ust. 4 ustawy. Zgodnie z tym przepisem dokumenty z akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego, na żądanie sądu, prokuratora, osoby, której akt stanu cywilnego dotyczy, lub osoby mającej interes prawny, mogą być wydawane: 1) na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej albo odwzorowania cyfrowego poświadczonego za zgodność z oryginałem przez kierownika urzędu stanu cywilnego kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo 2) w postaci kopii albo wydruku dokumentu elektronicznego poświadczonych za zgodność z oryginałem przez kierownika urzędu stanu cywilnego podpisem własnoręcznym.
W myśl art. 26 ust. 1 ustawy akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego stanowią dokumenty będące podstawą sporządzenia aktu stanu cywilnego lub dokumenty złożone po sporządzeniu aktu stanu cywilnego stanowiące podstawę do dołączenia wzmianki dodatkowej do aktu stanu cywilnego lub stanowiące podstawę zamieszczenia przypisku przy innych aktach stanu cywilnego.
Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego posługuje się pojęciem aktu stanu cywilnego, którym jest wpis o urodzeniu, małżeństwie albo zgonie w rejestrze stanu cywilnego wraz z treścią późniejszych wpisów wpływających na treść aktu (art. 2 ust. 3). Wskazany akt normatywny przyjmuje, że dokumenty stanowiące podstawę sporządzenia aktu stanu cywilnego lub dokumenty później złożone stanowiące podstawę dołączenia wzmianki dodatkowej stanowią akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego. W aktach zbiorowych gromadzi się dokumenty, które nie podlegają zwrotowi. Art. 27 ustawy nakazuje zabezpieczać akta zbiorowe przed zniszczeniem uszkodzeniem i utratą oraz nieuprawnionym dostępem, a te utrwalone na piśmie w postaci papierowej przechowywać należy w archiwum urzędu stanu cywilnego. Tak więc materialne dokumenty potwierdzające okoliczności życiowe i rodzinne, stanowiące podstawę do wytworzenia odpowiedniego aktu stanu cywilnego są aktami zbiorowymi, zaś relewantne prawnie okoliczności w postaci np. małżeństwa stanowią treść uwidocznioną w akcie stanu cywilnego.
Istotą sporu pomiędzy organami administracji publicznej a skarżącą są w badanej sprawie granice dostępu jednostki do dokumentów stanowiących akta zbiorowe do aktu zgonu L. Ż. (prababci skarżącej).
W zaistniałej sprawie organ I instancji odmówił skarżącej wydania żądanych dokumentów, wskazując, że nie wykazała realnego, aktualnego i sprawdzalnego interesu prawnego, stosownie do art. 26 ust. 4 ustawy i wprost wskazując, że źródłem tego interesu może być np. zobowiązanie wnioskodawcy przez sąd lub inny organ administracji publicznej do przedłożenia żądanego dokumentu, a nie wyłącznie chęć zapoznania się z treścią dokumentów dotyczących przodka.
Wskazać również należy, że odmawiając wydania kopii wnioskowanych przez E. D. dokumentów, organy wskazały, że treść akt zbiorowych, które zawierają dane szczególnie wrażliwe podlega ochronie na podstawie art. 10 u.s.p. oraz art. 11 ust. 7 u.c.ch.z., co zdaniem organów oznacza, że dane zawarte w aktach zbiorowych aktu zgonu stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystane jedynie dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym.
Zgodnie z treścią art. 10 u.s.p. dane jednostkowe identyfikowalne zebrane w badaniach statystycznych podlegają bezwzględnej ochronie. Dane te mogą być wykorzystywane wyłącznie do opracowań, zestawień i analiz statystycznych oraz do tworzenia przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego operatu do badań statystycznych; udostępnianie lub wykorzystywanie tych danych dla innych niż podane w ustawie celów jest zabronione (tajemnica statystyczna).
Należy podkreślić, że powołany przepis chroni "dane jednostkowe identyfikowalne zebrane w badaniach statystycznych" i tylko one podlegają bezwzględnej ochronie. Zatem chodzi o ochronę informacji wchodzących w skład badań statystycznych. Zgodnie bowiem z art. 1 tej ustawy przedmiotem regulacji tej ustawy jest "prowadzenie badań statystycznych, których wyniki mają charakter oficjalnych danych statystycznych". Regulacja z art. 10 tej ustawy odnosi się do ograniczenia dostępu osobom postronnym do materiałów źródłowych, w oparciu o które zgromadzono dane. Nie ma natomiast na celu uniemożliwienia zstępnym uzyskania informacji o swoich przodkach. W powołanym przepisie nie wskazano, że akty stanu cywilnego objęte są tajemnicą statystyczną, ale że informacje pozyskane z tych aktów, a zebrane do konkretnych badań, są objęte ochroną z art. 10 u.s.p.
Z kolei zgodnie z brzmieniem art. 11 ust. 7 u.c.ch.z. lekarze stwierdzający zgon i jego przyczyny obowiązani są, dla potrzeb statystyki publicznej, udzielać na żądanie właściwych organów wyjaśnień odnoszących się do faktu zgonu i jego przyczyny. Jeżeli zmarły pozostawał podczas ostatniej choroby pod opieką lekarską, wyjaśnienia powinny również dotyczyć przebiegu tej choroby. Wyjaśnienia te stanowią tajemnicę prawnie chronioną i mogą być wykorzystywane tylko dla potrzeb statystyki publicznej oraz w postępowaniu sądowym. W tym miejscu również należy wskazać, że powołana "tajemnica prawnie chroniona" odnosi się do informacji zgromadzonych na potrzeby badań statystycznych, a nie wykluczania możliwości zapoznania się przez zstępnych osoby zmarłej z przyczyną jej zgonu. Ponownie podkreślenia wymaga, że powołany przepis odnosi się do wyników badań statystycznych, a nie do ograniczenia dostępu i zapoznania się z dokumentami znajdującymi się w aktach stanu cywilnego rodzinie zmarłego.
Przyjęcie tak rygorystycznej interpretacji pojęcia interesu prawnego z art. 26 ust. 4 ustawy, w celu wydania kopii dokumentów znajdujących się w aktach zbiorowych, wyklucza możliwość poznania przez najbliższą rodzinę np. przyczyny zgonu osoby zmarłej.
Zresztą w rozpoznawanej sprawie skarżąca co najmniej dwukrotnie oświadczała, że nie chodzi jej tylko, albo wyłącznie o poznanie przyczyny zgonu prababci. Wręcz przeciwnie poza przyczyną zgonu interesuje ją w badaniu dziejów rodziny dokładne miejsce zgonu (nie miejscowość) i inne dane personalne zmarłej np. imiona rodziców, wykształcenie. Zwrócić należy uwagę, że karta zgonu sporządzona przez lekarza wydawana jest bliskim zmarłego małżonkowi, dziecku ale też prawnukom w celu rejestracji zgonu i ustalenia pochówku (art. 11 ust. 4 w związku z art. 10 ust. 1 u.c.ch.z.). Organy wydają się o tym zapominać.
Przeciwna sytuacja oznaczałoby, że wyłącznie organy i instytucje publiczne mają uprawnienie do pozyskania wiedzy o chorobach osoby zmarłej, ale już nie najbliżsi krewni, którzy z bardzo uzasadnionych życiowo względów (genetyczne dziedziczenie schorzeń) chcieliby takich informacji. Czym innym jest natomiast domaganie się wydania kopii tego typu dokumentów z akt stanu cywilnego przez osoby postronne, które np. zajmują się zawodowo badaniem historii konkretnych rodzin, a czym innym jest uprawnienie zstępnego do pozyskania wiedzy o swoim przodku.
Ponadto zgodnie z art. 10 ust. 1 u.c.ch.z. prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie pozostały małżonek(ka) (pkt 1), krewni zstępni (pkt 2), krewni wstępni (pkt 3), krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa (pkt 4), powinowaci w linii prostej do 1 stopnia (pkt 5). Natomiast stosownie do art. 15 ust. 1 powołanej ustawy ekshumacja zwłok i szczątków może być dokonana: na umotywowaną prośbę osób uprawnionych do pochowania zwłok za zezwoleniem właściwego inspektora sanitarnego (pkt 1), na zarządzenie prokuratora lub sądu (pkt 2), na podstawie decyzji właściwego inspektora sanitarnego, w razie zajęcia terenu cmentarza na inny cel (pkt 3). Uwzględniając te regulacje, przy hipotetycznym braku innych krewnych, to E. D. mogłaby być uprawniona do żądania ekshumacji zwłok prababci a jednocześnie przy przyjętej przez organy w zaistniałej sprawie interpretacji interesu prawnego z art. 26 ust. 4 ustawy, nie mogłaby zapoznać z treścią dokumentów znajdujących się w aktach zbiorowych do aktu zgonu zmarłej. Ponadto skarżąca z uwagi na linię i stopień pokrewieństwa, mogłaby być jedną z osób uprawnionych do dziedziczenia po L. Ż., ale przy takiej wykładni powołanych przez organy obu instancji przepisów, nie może pozyskiwać dokumentów, które bezpośrednio dotyczą jej spadkodawczyni.
Mając na względzie dokumenty znajdujące się w aktach zbiorowych do aktu zgonu zmarłej, wskazane w piśmie organu I instancji z dnia 17 sierpnia 2022 r., Sąd w składzie orzekającym uznaje, że E. D. posiada interes prawny do uzyskania kopii tych dokumentów, bowiem wykazała pokrewieństwo z osobą zmarłą i jest osobą legitymującą się dobrem osobistym w postaci kultu pamięci i czci osoby zmarłej, a w konsekwencji ze względu na powiązane z nim prawo do znajomości własnego pochodzenia, poznania historii rodziny, może być uznana za osobę legitymującą się interesem prawnym w rozumieniu art. 26 ust. 4 ustawy.
Ponownie należy więc podnieść, że kult pamięci osoby zmarłej, jest samoistnym, jurydycznie samodzielnym dobrem osobistym bliskich zmarłego, które występuje w pewnego rodzaju koincydencji z czcią, jaka zostałaby okazana zmarłemu za życia. Kult pamięci stanowi bowiem indywidualną wartość, silnie wiążącą się z osobowością człowieka, w szczególności sferą jego uczuć i pamięci. Właśnie ta pamięć o całokształcie życia osoby zmarłej, niezwykle charakterystyczna dla tego dobra osobistego, stanowi łącznik z czcią zmarłego, która zostałaby mu okazana za życia. Kult pamięci zmarłego - który jest odrębnym, chronionym prawnie dobrem osobistym, podobnie jak cześć człowieka, posiada dwa aspekty. Pierwszy wyrażający się w stricte osobistej więzi danej osoby z pamięcią o zmarłym, mowa tu o pamięci mającej swoje podstawy w osobistych wspomnieniach oraz uczuciach, jakimi była darzona osoba zmarła za życia. Drugi aspekt to cześć zewnętrzna mająca swój wyraz w kulcie pamięci osoby zmarłej, która jest nakierowana na pielęgnację szeroko pojętej pamięci o zmarłym, w tym jego dobrego imienia, wobec społeczeństwa, a także ochronę tej dobrej pamięci" (tak Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 26 stycznia 2021 r., sygn. akt I ACa 799/19, LEX nr 3121276).
Dalej dodać należy, co zostało już wyartykułowane w wyroku WSA w Opolu z dnia 17 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Op 108/22, że dobro osobiste w postaci kultu pamięci osoby zmarłej podlega ochronie na gruncie polskiego prawa cywilnego. Istota tego dobra osobistego sprowadza się do ochrony bliskiej relacji, szczególnej więzi emocjonalnej i uczuciowej, jaka istnieje pomiędzy osobą dochodzącą ochrony a osobą zmarłą, bliską uprawnionemu. Jednym z przejawów tego prawa przysługującego osobie bliskiej osoby zmarłego jest prawo do niczym niezakłóconego kultywowania pamięci o zmarłym. Z tak ogólnie określonego prawa podmiotowego możliwe jest wywiedzenie dwóch zasadniczych uprawnień - prawa do "dobrej pamięci" o zmarłym oraz prawa do "pamięci prawdziwej", to jest niezafałszowanej i nieprzekłamanej. Pierwszemu z tych uprawnień odpowiada obowiązek osób trzecich respektowania dobrego imienia osoby zmarłej, drugiemu - obowiązek podawania prawdziwych informacji dotyczących zmarłego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 września 2018 r., sygn. akt VI ACa 595/17, LEX nr 2593593).
Podzielając zatem powyższe stanowisko skład orzekający uznał, że interes prawny w rozumieniu art. 26 ust. 4 ustawy może wynikać z art. 23 Kodeksu cywilnego, który gwarantuje osobie bliskiej prawo do kultywowania pamięci zmarłego członka rodziny. Zdaniem Sądu, na akceptację zasługuje pogląd wyrażony w wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 13 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Wr 469/21 (CBOSA), że uprawnienie do kultywowania w rodzinie oraz w następnych pokoleniach pamięci zmarłej osoby, gromadzenia po niej pamiątek i pisania historii rodziny, stanowi element prawa związanego z dobrem osobistym, którym jest kult pamięci osoby zmarłej. Takie dobro osobiste przysługuje wszystkim osobom bliskim zmarłego. W przypadku dobra osobistego, jakim jest kult pamięci osoby zmarłej, przy jego ocenie, nie można ograniczać się do uprawnień związanych z szeroko rozumianymi ceremoniami religijnymi, czy też praktykami funeralnymi. W przypadku prawa osobistego do kultu pamięci osoby zmarłej w rzeczywistości nie chodzi o jedno prawo podmiotowe, ponieważ w zależności od sytuacji danej osoby, a zwłaszcza jej potrzeb i przekonań, składa się ono z uprawnień o różnym charakterze, których realizacji można domagać się od organu administracyjnego.
Odnosząc się do kwestii notatki urzędowej, znajdującej się we wskazanym zbiorze niedopuszczalne jest przyjęcie, iż adnotacje powstające w trybie art. 72 K.p.a., na który to przepis powołał się organ I instancji w swoim rozstrzygnięciu, a które powstały na podstawie dokumentów stwierdzających zgon L. Ż., mogą mieć charakter wewnętrzny. Dokumenty znajdujące się w aktach stanu cywilnego, albo wydane na ich podstawie, choćby były wyłącznie adnotacjami, nie mogą być traktowane jako notatki wewnętrzne, niepodlegające udostępnieniu. Jak sam Kierownik USC wskazał zawierają one dane zmarłej. Zatem ze względów wskazanych powyżej, jej zstępna ma interes prawny w zapoznaniu się z treścią notatki.
W tym stanie rzeczy w pkt 1 wyroku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) P.p.s.a. oraz art. 135 P.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 P.p.s.a. w pkt 2 wyroku Sąd postanowił natomiast o kosztach postępowania przyjmując, że na koszty te składa się wpis od skargi ustalony w wysokości 100 zł.