II SA/Op 302/17

II SA/Op 302/17 - Wyrok WSA w Opolu
Data orzeczenia
2017-11-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2017-07-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Sędziowie
Daria Sachanbińska /sprawozdawca/
Elżbieta Naumowicz
Jerzy Krupiński /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 585/18 - Wyrok NSA z 2018-06-29
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2016 poz 1518
art. 23a ust. 9, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Krupiński Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz Sędziowie Sędzia WSA Daria Sachanbińska (spr.) Protokolant Referent stażysta Katarzyna Działek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2017 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 23 marca 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez M. W. (zwaną dalej skarżącą) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 23 marca 2017 r., nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję Kierownika Sekcji Świadczeń Rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu, działającego z upoważnienia Marszałka Województwa Opolskiego, z dnia 9 września 2016 r., nr [...], orzekającą, że świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej na podstawie decyzji Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2011 r. w okresie od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. w łącznej kwocie 9.056 zł są nienależnie pobranym świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Po rozpoznaniu wniosku M. W. z dnia 21 października 2011 r., decyzją z dnia 9 listopada 2011 r., nr [...], Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej w skrócie: OPS) w [...], działając z upoważnienia Burmistrza[...], przyznał skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko:
1) w wieku 5-18 lat na J. W., w kwocie 91 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.,
2) w wieku 5-18 lat na J. W., w kwocie 91 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.,
3) w wieku 5-18 lat na M. W., w kwocie 91 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.,
4) w wieku 18-24 lat na K. W., w kwocie 98 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 sierpnia 2012 r.,
5) w wieku 18-24 lat na B. W., w kwocie 98 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.,
oraz dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu:
- kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego powyżej 5 roku życia, przyznany na J. W., w kwocie 80 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.,
- rozpoczęcia roku szkolnego, przyznany na B. W., J. W., J. W. oraz M. W. w kwocie 100 zł jednorazowo,
- wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, przyznany na J. W. w kwocie 80 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 sierpnia 2012 r.,
- wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, przyznany na J. W. oraz M. W. w kwocie 80 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.
Decyzją z dnia 25 września 2012 r., nr [...], Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Dodatków Mieszkaniowych OPS w [...] - na podstawie m.in. art. 155 K.p.a. - uchylił ww. decyzję z dnia 9 listopada 2011 r. w części przyznającej skarżącej zasiłek rodzinny na B. W. w kwocie 98 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, przyznany na B. W. w kwocie 100 zł jednorazowo oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, przyznany na J. W., w kwocie 80 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r.
W dniu 28 czerwca 2013 r. skarżąca złożyła w OPS w [...] pisemne oświadczenie z prośbą o wstrzymanie od 1 lipca 2013 r. wypłaty przyznanych na dzieci świadczeń rodzinnych, ponieważ jej mąż – J. W. od czerwca 2013 r. podjął pracę za granicą. Natomiast w dniu 29 lipca 2013 r. skarżąca złożyła pisemne oświadczenie o wykonywaniu przez męża w okresie od 9 września 2011 r. do 11 lutego 2013 r. pracy w [...].
W związku z powyższym, w dniu 1 sierpnia 2013 r. OPS w [...] wystąpił do Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu - zgodnie z art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - z zapytaniem, czy z uwagi na wykonywanie przez J. W. pracy za granicą, w sprawie przyznanych na pięcioro dzieci świadczeń rodzinnych w okresie zasiłkowym 2011/2012 mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Pismem z dnia 23 stycznia 2014 r., nr [...], Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Opolu poinformował organ, że J. W. w okresie od 9 września 2011 r. do 14 kwietnia 2013 r. był aktywny zawodowo w [...], co oznacza, że wyjazd za granicę przez członka rodziny nastąpił przed wydaniem decyzji przyznającej świadczenia rodzinne z dnia 9 listopada 2011 r., nr [...], i decyzja wydana została przez organ niewłaściwy.
Wobec tego, Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] ostateczną decyzją z dnia 7 marca 2014 r., nr [...], wydaną m.in. na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 oraz art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456, z późn. zm. [w dacie wydania zaskarżonej decyzji: Dz. U. z 2016 r. poz. 23, z późn. zm.]), zwanej dalej w skrócie K.p.a., postanowił:
1) uchylić decyzję z dnia 25 września 2012 r., nr [...], dotyczącą uchylenia na prośbę skarżącej decyzji z dnia 9 listopada 2011 r., nr [...], w części świadczeń rodzinnych przyznanych B. W.;
2) umorzyć postępowanie w sprawie uchylenia decyzji z dnia 25 września 2012 r., tj. prośby skarżącej o uchylenie decyzji w części świadczeń rodzinnych przyznanych B. W.
Kolejną decyzją z dnia 7 marca 2014 r., nr [...], Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Dodatków Mieszkaniowych Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 oraz art. 105 § 1 K.p.a., postanowił uchylić decyzję z dnia 9 listopada 2011 r., nr [...] (pkt 1) oraz umorzył postępowanie w sprawie ustalenia skarżącej uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do tego zasiłku na dzieci: J. W., J. W., M. W., K. W. oraz B. W., na okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. (pkt 2).
Pismem z dnia 29 maja 2014 r. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej (dalej w skrócie: ROPS) w Opolu wezwał skarżącą do uzupełnienia, w terminie 14 dni, wniosku z dnia 21 października 2011 r., przekazanego przez OPS w [...], o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci na okres zasiłkowy 2011/2012 o:
1) dokument (wraz z uwierzytelnionym tłumaczeniem na j. polski przez osobę do tego uprawnioną w przypadku dokumentu obcojęzycznego) lub oświadczenie potwierdzające dochód netto w walucie [...] uzyskany przez J. W. z tytułu pierwszego pełnego miesiąca pracy wykonywanej w [...], tj. za miesiąc październik 2011 r.,
2) zaświadczenie ze szkoły potwierdzające kontynuację nauki w szkole przez dzieci: K. W. oraz B. W. Jednocześnie organ pouczył skarżącą, że niedostarczenie powyższych dokumentów w wymaganym terminie będzie skutkować pozostawieniem wniosku bez rozpatrzenia.
Wobec braku odpowiedzi skarżącej na wezwanie, ROPS w Opolu pismem z dnia 16 lipca 2014 r., nr [...], zawiadomił M. W., że jej wniosek o ustalenie uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na okres zasiłkowy 2011/2012, pozostał bez rozpatrzenia.
Następnie pismem z dnia 2 sierpnia 2016 r., nr [...] w Opolu wszczął z urzędu - na podstawie m.in. art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2 oraz ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczenia rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114, z późn. zm. [na dzień orzekania przez organ odwoławczy - Dz. U. z 2016 r. poz. 1518, z późn. zm.]), zwanej dalej ustawą - postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wypłaconych na podstawie decyzji Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2011 r., nr [...] , oraz ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
Decyzją z dnia 9 września 2016 r., nr [...], Kierownik Sekcji Świadczeń Rodzinnych ROPS w Opolu, działając z upoważnienia Marszałka Województwa Opolskiego, orzekł, że świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej na podstawie decyzji Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2011 r. w okresie od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. w łącznej kwocie 9.056 zł są nienależnie pobranym świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Decyzja wydana została na podstawie art. 21, art. 23a ust. 9 oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2 oraz ust. 8 ustawy. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że J. W. w okresie od 9 września 2011 r. do 11 lutego 2013 r. był zatrudniony jako pracownik najemny w [...], dlatego stał się uprawnionym do świadczeń rodzinnych na członków swojej rodziny, przewidzianych przez ustawodawstwo państwa wykonywania pracy. Organ przyjął, że przedmiotowa sprawa w zakresie pobieranych przez skarżącą w Polsce świadczeń rodzinnych podlega koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wyjaśnił, że we wniosku z dnia 21 października 2011 r. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami skarżąca podpisała oświadczenie (VII część wniosku), w którym podała, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego oraz że w wypadku wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczypospolitej Polskiej lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, powiadomi organ przyznający świadczenia rodzinne. Również w kolejnym oświadczeniu z dnia 21 października 2011 r., złożonym pod odpowiedzialnością karną za składanie fałszywych zeznań, skarżąca nieprawdziwie podała, że nikt z członków jej rodziny nie przebywa i nie pracuje za granicą. Organ wskazał, że w decyzji przyznającej świadczenia z dnia 9 listopada 2011 r. także pouczono skarżącą o obowiązku zgłoszenia wyjazdu członka rodziny poza granice RP oraz uzyskania dochodu. Podniósł, że powyższe pouczenia sformułowano w sposób prosty, przystępny i zrozumiały dla przeciętnego obywatela, więc nie ma powodów do uznania, że skarżąca nie była w stanie zrozumieć i odnieść ich treści do sytuacji swojej rodziny. Jednakże mimo prawidłowego pouczenia, skarżąca nie zgłosiła ani wyjazdu współmałżonka do tego kraju, gdzie podjął zatrudnienie, ani dochodu uzyskanego z tego tytułu. Organ przyjął, że skoro wnioskodawczyni była wielokrotnie pouczana o obowiązku zgłaszania zatrudnienia członka rodziny za granicą, to było jej wiadome, iż okoliczność ta ma istotne znaczenie przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych w Polsce i powinna zgłosić wykonywanie pracy przez J. W. na terytorium [...]. Powyższe uchybienie - zdaniem organu - pozwala uznać, że spełniona została przesłanka świadomego wprowadzenia w błąd organu, określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy, a świadczenia rodzinne wypłacone w jej następstwie są nienależnie pobrane. Organ stwierdził, że elementem świadomego wprowadzenia w błąd OPS w [...] jest złożenie przez stronę oświadczenia, w którym nieprawdziwie podała, że nikt z członków jej rodziny nie pracuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, podczas gdy jej mąż był aktywny zawodowo w [...]. Składając wniosek wraz dokumentami, strona podpisała go, stąd OPS w [...] stwierdził, że przyjęła ona do wiadomości całą jego treść wraz z zawartymi pouczeniami i nie miał podstaw by uznać się za organ niewłaściwy w sprawie, czy udzielić stronie dodatkowych informacji lub pouczeń. Reasumując, organ pierwszej instancji stwierdził, że uzyskanie świadczeń przez skarżącą nastąpiło na skutek wprowadzenia organu w błąd przez złożenie przez nią oświadczenia, w którym podała stan faktyczny nieodpowiadający stanowi rzeczywistemu. W końcowej części uzasadnienia organ szczegółowo przedstawił sposób wyliczenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami, ustalonymi na dzień wydania decyzji.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania. Zarzuciła błędne uznanie przez organ, że przyznane jej świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi oraz że w postępowaniu mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Ponadto zarzuciła nieprawidłowe orzeczenie w jednej decyzji, że środki są nienależnie pobrane oraz nakazanie ich zwrotu. Skarżąca podniosła, że organ pominął to, iż jej mąż nie pobierał w [...] żadnych świadczeń na dzieci. Dodała, że nigdy nie starała się świadomie wprowadzać w błąd OPS. Wskazała, że mogła pobierać te świadczenia w [...] i "wszystko byłoby zrobione prawidłowo". Zdaniem skarżącej, sprawa nie powinna być traktowana jako sprawa związana z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia, ale jako zwykła sprawa "wewnętrzna". Ponadto, w przekonaniu skarżącej, nie mogła zapaść decyzja o zwrocie, skoro nie jest ostateczna decyzja w przedmiocie świadczeń nienależnie pobranych.
W wyniku rozpatrzenia odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 23 marca 2017 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji Kolegium zrelacjonowało opisany wyżej przebieg postępowania w sprawie i wskazało na przepisy ustawy, na podstawie których marszałek województwa ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Następnie, analizując mający w sprawie zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy, organ wyjaśnił, że przepis ten zawiera dwie oddzielne przesłanki uznania danego świadczenia za nienależnie pobrane, tj. 1) posłużenie się fałszywymi zeznaniami bądź dokumentami albo 2) świadome wprowadzenie w błąd przez osobę pobierającą świadczenie. Zdaniem organu, niewątpliwie, pierwsza z tych sytuacji nie zaistniała w niniejszej sprawie. Natomiast, aby powołać się na drugą przesłankę, nie wystarczy jedynie wskazanie, że organ administracji publicznej pozostawał w błędzie, lecz trzeba wykazać, że błąd ten został świadomie wywołany działaniem wnioskodawcy. Oznacza to, że osoba pobierająca świadczenie musi mieć pełną wiedzę i rozeznanie co do konsekwencji prawnych składanych przez siebie oświadczeń. W sytuacji, gdy strona wprowadzi organ w błąd przez przemilczenie okoliczności prawnie istotnych w sprawie, dla ustalenia, że jej "zaniechanie" miało charakter postępowania wprowadzającego organ w błąd, konieczne będzie stwierdzenie, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. Organ stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca do wniosku dołączyła m.in. dokumenty potwierdzające dochód osiągnięty przez stronę i jej męża – J. W. w 2010 r., a także oświadczenie z dnia 21 października 2011 r., w którym podała, że w chwili składania wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci członek jej rodziny nie pracuje za granicą. Na podstawie złożonego wniosku i zgromadzonej w sprawie dokumentacji, ostateczną decyzją z dnia 9 listopada 2011 r. przyznano skarżącej wnioskowane świadczenia rodzinne. Zgodnie jednak z przesłaną informacją od instytucji [...], J. W. pracował w [...] w okresach od 9 września 2011 r. do 11 lutego 2013 r., od 10 czerwca 2013 r. do 30 listopada 2013 r. oraz pobierał zasiłek dla bezrobotnych w okresie od 8 lutego 2013 r. do 14 kwietnia 2013 r., a więc na dzień złożenia wniosku w OPS w [...], tj. 21 października 2011 r. mąż skarżącej już wykonywał pracę w [...]. W przekonaniu Kolegium, materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy pozwala na przyjęcie, że skarżąca składając w dniu 21 października 2011 r. wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci na okres zasiłkowy 2011/2012 świadomie wprowadziła organ pierwszej instancji w błąd przez nieujawnienie faktu wyjazdu członka rodziny, czyli męża J. W. za granicę i podjęcia tam zatrudnienia od 9 września 2011 r. Ponadto, zdaniem Kolegium, skarżąca została prawidłowo poinformowana wraz ze złożonym wnioskiem o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym o konieczności poinformowania organu o wyjeździe członka rodziny za granicę i uzyskania dochodu z tytułu podjęcia pracy za granicą. Informacja w tym zakresie została umieszczona w części końcowej wniosku, a zaznajomienie się z jej treścią strona potwierdziła własnoręcznym podpisem. Dodatkowo strona składała do wniosku odrębne oświadczenie z dnia 21 października 2011 r., złożone pod odpowiedzialnością karną za składanie fałszywych zeznań, z którego wynika, że w chwili składania wniosku ani ona, ani żaden członek jej rodziny nie pracuje za granicą, a w razie podjęcia przez nią lub członka jej rodziny pracy za granicą zobowiązała się poinformować o tym fakcie OPS w terminie 7 dni. Poza tym w decyzji z dnia 9 listopada 2011 r. również zawarte było stosowne pouczenie, a więc skarżąca wiedziała, że takie okoliczności jak uzyskanie dochodu i wyjazd za granicę są istotne do przyznana świadczeń rodzinnych i zataiła fakt wykonywania przez męża pracy za granicą od 9 września 2011 r. Świadomie zatem wprowadziła OPS w [...] w błąd. Dlatego, w ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji zasadnie uznał, że w sprawie ziściły się przesłanki, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. Prawidłowo też ustalił okres, za jaki nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi, tj. okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r., gdyż J. W. od 9 września 2011 r. do 14 kwietnia 2013 r. zatrudniony był w [...] i opłacane były w tym okresie za niego składki na ubezpieczenie społeczne. W końcowej części uzasadnienia Kolegium przedstawiło - w ujęciu tabelarycznym - sposób wyliczenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz naliczonych odsetek. Wyjaśniło również, że od dnia 18 września 2015 r., w związku ze zmianą przepisu art. 30 ust. 5 ustawy, dopuszczalne jest w jednej decyzji ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia oraz obowiązku jej zwrotu.
W skardze na powyższą decyzję M. W. zarzuciła Kolegium naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy, ponieważ nigdy nie wprowadziła świadomie w błąd organów w celu uzyskania świadczeń rodzinnych. Skarżąca podniosła też zarzut naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., ponieważ - w jej ocenie - organ nie przeprowadził prawidłowego postępowania dowodowego, a także w niewłaściwy sposób dokonał oceny zebranego materiału. Na podstawie tych zarzutów wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Sformułowała również wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji do czasu prawomocnego zakończenia sprawy.
W motywach skargi skarżąca stwierdziła, że dokonana w decyzji analiza świadomego wprowadzenia w błąd organu, umyślności jej działania, została przeprowadzona w sposób powierzchowny i niewłaściwy. Pominięto szereg okoliczności, które świadczą o tym, że nie było jej celem świadome wprowadzanie w błąd organu po to, by uzyskać świadczenia rodzinne na dzieci, a o których to świadczeniach wiedziałaby, że są nienależne. Zdaniem skarżącej, stwierdzenie, że złożyła podpisy pod oświadczeniami i pouczeniami nie jest wystarczające do automatycznego uznania, iż świadomie (z premedytacją) wprowadziła w błąd organ. Poza tym Kolegium nie wzięło pod uwagę tego, że we wskazanym okresie - pomimo zatrudnienia na terenie [...]- mąż nie pobierał żadnych zasiłków na dzieci, choć mu one teoretycznie przysługiwały. Nie chodziło zatem o wykorzystywanie w nieuczciwy sposób systemów pomocy społecznej obu krajów. Ponadto praktyka i doświadczenie życiowe wskazują, że przy wypełnianiu różnych wniosków strony składają podpisy pod różnymi oświadczeniami, nie analizując ich szczegółowo. Natomiast w urzędzie pracownicy ze swojej strony też nie wyjaśnili tych okoliczności. Skarżąca akcentowała, że sama zgłosiła fakt pobytu męża za granicą, zaś zaświadczenie o zarobkach dotyczyło 2010 r. Dochody męża uzyskane w 2011 r. prawdopodobnie w niczym nie zmieniłyby sytuacji rodziny. Dlatego, w przekonaniu skarżącej, krzywdzące jest obecnie uznanie, że musi zwrócić wszystkie świadczenia jako nienależnie pobrane. Z kolei pominięcie przez Kolegium wszystkich tych okoliczności świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a., ponieważ nie ustalono i nie zinterpretowano w pełny sposób materiału dowodowego. W trakcie postępowania żaden z organów nawet nie zwrócił się do skarżącej o złożenie wyjaśnień, a przecież kiedy ocenia się przesłankę subiektywną, wydaje się to naturalne. W konsekwencji powyższego Kolegium naruszyło art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, źle go stosując i wyprowadzając błędne wnioski.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji.
Postanowieniem z dnia 18 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił skarżącej wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
W piśmie z dnia 13 listopada 2017 r. stanowiącym uzupełnienie skargi, skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, podtrzymała żądanie uchylenia zaskarżonej decyzji i zwrotu kosztów postępowania. W zakresie zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy podniosła, że już samo skoncentrowanie się tylko na kwestii świadomości wprowadzenia organu w błąd świadczy o dokonaniu błędnej oceny. Pominięto bowiem, że rodzina skarżącej nie pobiera równolegle dwóch świadczeń w obu krajach. Niepodanie zatem informacji o pracy w [...] nie zmierzało do uzyskania świadczenia wbrew prawu, zwłaszcza że świadczenia w tym kraju byłyby wyższe. Ponadto skarżąca sama powiadomiła organ o pracy męża za granicą. Dlatego nie można skarżącej zarzucić celowego działania polegającego na zatajeniu informacji, co do których wiedziałaby, że ma obowiązek je podać. Poza tym, zdaniem skarżącej, organ nie wyjaśnił, jak kwestia zatajenia dochodów wpłynęła na przyznanie świadczenia, które w innym przypadku, czyli podania prawdziwych i pełnych danych, nie nastąpiłoby. W efekcie nie ustalono, w jaki sposób zarobki J. W. wypływały na prawo do świadczeń, w tym na przekroczenie progów dochodowych, a to stanowi o naruszeniu art. 7, art., 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Skarżąca zarzuciła nadto, że organ nie podał w uzasadnieniu, na czym polega "istotność" informacji o zatrudnieniu w [...]. Jedynie można się domyślać, że chodzi o zasadę podlegania systemowi zabezpieczenia społecznego kraju zatrudnienia. W ocenie skarżącej, tylko świadczenie pobrane za ten sam okres w obu krajach, staje się świadczeniem nienależnie pobranym. Na powyższe wskazuje się zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości (sprawa C-104/80) oraz sądów administracyjnych (wyroki o sygn. akt: II SA/Po 582/10 i II SA/Op 771/11). W przekonaniu skarżącej, przeprowadzone przez organ postępowanie wyjaśniające w powyższej kwestii wykazałoby, że J. W. nie pobierał w [...] świadczeń rodzinnych w okresie objętym zaskarżoną decyzją.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066, z późn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu bądź stwierdzenia wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 P.p.s.a.), skarga podlega natomiast oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.
Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. - decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że decyzje te nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Sąd nie stwierdził nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa. W ocenie Sądu, postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone prawidłowo, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a ocena dokonana na podstawie przyjętych ustaleń znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. Z tego powodu Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedstawienie rozważań, jakie doprowadziły Sąd do takiej oceny, rozpocząć należy od przypomnienia, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej stanowiły przepisy cyt. już wyżej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej w skrócie "ustawą".
Zgodnie z art. 23a ust. 9 ustawy, marszałek województwa ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 30 stosuje się odpowiednio.
Stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Natomiast art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.
W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji uznały, że w przypadku skarżącej doszło do nienależnego pobrania, przyznanych decyzją Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2011 r., zasiłków rodzinnych oraz dodatków do nich, na podstawie przesłanki określonej w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. Stwierdziły bowiem, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ, nie ujawniając przy składaniu wniosku o świadczenia rodzinne na okres zasiłkowy 2011/2012, że jej mąż – J. W. pracuje za granicą. Okoliczność ta została potwierdzona w informacji od instytucji [...], z której wynika, że J. W. pracował w [...] w okresach od 9 września 2011 r. do 11 lutego 2013 r., od 10 czerwca 2013 r. do 30 listopada 2013 r. oraz pobierał zasiłek dla bezrobotnych w okresie od 8 lutego 2013 r. do 14 kwietnia 2013 r.
Stosownie do powyższego wyjaśnienia wymaga, że przesłanka opisana w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy odnosi się do sytuacji, gdy strona na etapie ubiegania się o świadczenie świadomie wprowadziła w błąd organ przez przedłożenie sfałszowanych dokumentów, złożenie nieprawdziwych zeznań lub też w inny sposób. W każdym z przewidzianych w tym przepisie przypadków wprowadzenia w błąd, istotny jest element świadomości, na co słusznie zwrócił uwagę organ odwoławczy. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy wymaga bowiem wykazania przez organ świadomego działania osoby pobierającej świadczenie przez przemilczenie okoliczności prawnie istotnych w sprawie. W tym zakresie organ winien ustalić, że strona przedstawiając stan faktyczny niezgodnie z prawdą działała świadomie z zamiarem wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organy obu instancji w sposób uprawniony, bo znajdujący potwierdzenie w zgromadzonym materiale dokumentacyjnym sprawy, przyjęły, że skarżąca składając w dniu 21 października 2011 r. wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci świadomie wprowadziła organ w błąd przez nieujawnienie faktu wyjazdu męża – J. W. za granicę i podjęcia tam zatrudnienia od 9 września 2011 r. W tej kwestii dostrzec należy, że skarżąca składając przedmiotowy wniosek została właściwie i skutecznie pouczona o konieczności poinformowania organu o wyjeździe członka rodziny za granicę i uzyskania dochodu z tytułu podjęcia pracy za granicą. O powyższym świadczy złożenie przez skarżącą własnoręcznego podpisu pod oświadczeniem, zawartym w VII część wniosku, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego oraz że w przypadku m.in. wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczypospolitej Polskiej lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, powiadomi o tym podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Zawarte we wniosku pouczenie niewątpliwe było jasne i czytelne, co więcej, zostało ono wyróżnione na druku przez sporządzenie go pogrubioną czcionką. Poza tym pouczenie to w sposób wyczerpujący i zrozumiały określało sytuacje, o których skarżąca była zobowiązana poinformować organ. Ponadto skarżąca wraz z wnioskiem złożyła odrębne oświadczenie z dnia 21 października 2011 r., w którym wyraźnie podała, że w chwili składania wniosku ani ona, ani żaden z członków rodziny nie pracuje za granicą oraz zobowiązała się do powiadomienia organu w terminie 7 dni o fakcie podjęcia przez nią lub członka rodziny pracy za granicą. W tym miejscu zwrócić trzeba uwagę, że powyższe oświadczenie zostało złożone przez skarżącą pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Omawiane oświadczenie niewątpliwie zaś potwierdza podanie przez wnioskodawczynię danych niezgodnym ze stanem faktycznym, ponieważ nie ujawnia ono okoliczności wykonywania przez męża pracy na terenie [...] od 9 września 2011 r. Wskazać również przyjdzie, że skarżąca po raz kolejny została pouczona o obowiązku zgłoszenia wyjazdu członka rodziny poza granice RP w celu podjęcia pracy w decyzji z dnia 9 listopada 2011 r., przyznającej przedmiotowe świadczenia. Pouczenie zawarte w decyzji także zostało sformułowane w sposób zrozumiały i przystępny, nadto zostało wyeksponowane pogrubioną czcionką. Zdaniem Sądu, zamieszczenie we wniosku oraz w decyzji stosownego pouczenia we wskazanym wyżej zakresie oznacza, odmiennie niż twierdzi skarżąca, wywiązanie się organu z obowiązku należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw oraz obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, o którym to obowiązku stanowi art. 9 K.p.a. Nie sposób więc podzielić poglądu skarżącej, że jej działania nie były świadome, ponieważ wynikały z braku stosownych wyjaśnień ze strony organu. Nie budzi zatem wątpliwości Sądu, że skarżąca posiadała pełną wiedzę o okolicznościach mających istotny wpływ na przyznanie wnioskowanych świadczeń, w tym o konieczności zgłoszenia organowi faktu przebywania członka rodziny za granicą. Pomimo tego, złożyła oświadczenie, w którym nie ujawniła okoliczności wykonywania przez męża pracy na terenie [...], przez co wprowadziła organ w błąd. Dla oceny zachowania skarżącej bez znaczenia pozostaje to, że dopiero znacznie później poinformowała organ o tej okoliczności. Powyższe dowodzi natomiast, że skarżąca miała świadomość istotności informacji związanej z wyjazdem męża za granicę dla przyznania wnioskowanych świadczeń.
Reasumując, Sąd uznał, że prawidłowo ustalony przez organy stan faktyczny sprawy dostarczył jednoznacznych podstaw do zakwalifikowania świadczeń pobranych przez skarżącą jako pobranych nienależnie, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy. Konsekwencją powyższego było również rozstrzygnięcie o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Ponadto zaskarżona decyzja zawiera prawidłowe wyliczenie nienależnie pobranych świadczeń, które w sposób przejrzysty zostało przedstawione w jej uzasadnieniu, określającym także wyliczenie odsetek, zgodnie z art. 30 ust. 8 ustawy.
Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi stwierdzić należy, że dla możliwości zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy bez znaczenia pozostaje akcentowana przez pełnomocnika skarżącej okoliczność niepobierania przez męża wnioskodawczyni świadczeń w [...]. Natomiast powołane w tym zakresie przez pełnomocnika orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczyło przepisu art. 30 ust. 2 pkt 3 i wykładni art. 23a ustawy, a więc regulacji prawnych, które nie miały zastosowania w rozpoznawanej sprawie.
Z kolei odnośnie do zarzutu dotyczącego braku podstaw do orzekania w jednej decyzji o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych oraz o nakazie ich zwrotu, wskazać przyjdzie - co też trafnie zauważył organ odwoławczy - że przepis art. 30 ust. 5 ustawy został z dniem 18 września 2015 r. zmieniony przez art. 3 pkt 4 lit. c ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302). Decyzja organu pierwszej instancji wydana została 9 września 2016 r., a więc po wejściu w życie powołanej zmiany, stąd organ był uprawniony do ustalenia w jednej decyzji zarówno kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jak i obowiązku jej zwrotu.
Niezależnie od powyższego odnotować jeszcze można, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kwestie te wymagają jednak stosownego wniosku osoby zainteresowanej i mogą być przedmiotem rozpoznania, ale w odrębnym postępowaniu.
Konstatując, uznać należy, że organy dokonały wystarczających dla podjęcia rozstrzygnięcia ustaleń co do stanu faktycznego oraz w sposób prawidłowy oceniły zebrany w sprawie materiał dowodowy. Przedmiotowe postępowanie - wbrew zarzutom skargi - przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. Organy dokonały również prawidłowej subsumcji powołanych przepisów do poczynionych ustaleń stanu faktycznego sprawy, co uprawniało je do orzeczenia, że świadczenia rodzinne wypłacone skarżącej na podstawie decyzji Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2011 r. w okresie od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. w łącznej kwocie 9.056 zł są nienależnie pobranym świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Ponadto organy, stosownie do wymogów art. 107 § 3 K.p.a., przedstawiły w decyzji szczegółowe uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego rozstrzygnięcia, wyjaśniając jego motywy. Natomiast organ odwoławczy prawidłowo odniósł się do wszystkich zarzutów stawianych w odwołaniu. Poza tym o toczącym się postępowaniu, poszczególnych czynnościach podejmowanych w jego ramach i zebraniu całości materiału dowodowego strona była informowana, co odpowiada zasadzie zawartej w art. 10 K.p.a. Z przedstawionych względów zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego uznać należało za bezzasadne. Sąd nie dopatrzył się również z urzędu wad postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia.
W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił, na podstawie art. 151 P.p.s.a.