II SA/Ol 824/21

II SA/Ol 824/21 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2021-11-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-10-04
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Ewa Osipuk /przewodniczący sprawozdawca/
Katarzyna Matczak
S. Beata Jezielska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Zabezpieczenie społeczne
Sygn. powiązane
I OSK 806/22 - Wyrok NSA z 2023-02-28
I OSK 806/21 - Wyrok NSA z 2025-06-13
II SA/Kr 1585/18 - Wyrok WSA w Krakowie z 2019-05-09
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 16a ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi E. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. WSA/wyr.1a – sentencja wyroku (tryb uproszczony)
Uzasadnienie
Decyzją z dnia "[...]" r., działający z upoważnienia Wójta Gminy J., Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. (dalej jako: "organ pierwszej instancji"), odmówił E. P. (dalej jako: "strona", "skarżąca"), przyznania świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na dziadka – S. P. W uzasadnieniu decyzji wyczerpująco opisano stan faktyczny sprawy i podano przepisy prawa mające zastosowanie w sprawie. Jako przyczynę odmowy wskazano, że istnieją osoby, których obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek strony względem dziadka.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że odmówiono jej prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, chociaż od wielu lat otrzymywała wnioskowane świadczenie. Dodała, że ani ona, ani dziadek nie mają kontaktu
z córkami dziadka, które nigdy się nim nie interesowały. Podała, że dziadek jest osobą leżącą, wymagającą opieki; zamieszkuje ze swoją synową, która jednak nie może sprawować nad nim opieki, ponieważ sama ma ustaloną pierwszą grupę inwalidzką. Wobec powyższego, wniosła o przyznanie wnioskowanego specjalnego zasiłku opiekuńczego na dziadka.
Decyzją z dnia "[...]" r., Samorządowe Kolegium w O. (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy"), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu opisano stan faktyczny sprawy i podano, że o ile niewątpliwy jest fakt, że S. P. ma córkę, z którą nie udało się jednak skontaktować celem ustalenia, czy może sprawować ona opiekę nad niepełnosprawnym ojcem,
to nie stanowi to przeszkody w merytorycznym rozpoznaniu sprawy i oceny prawa strony do wnioskowanego świadczenia. W sprawie zostało spełnione kryterium dochodowe. Podkreślono, że skarżąca jest osobą zobowiązaną względem dziadka
w dalszej kolejności, jednak w sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka warunkująca przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, tj. nie stwierdzono bezpośredniego związku pomiędzy okolicznością sprawowania opieki
i spowodowanej tym obiektywnej niemożliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię. Wyjaśniono, że z oświadczeń strony z dnia
26 listopada 2020 r. oraz 19 marca 2021 r. wynika, że opiekuje się ona dziadkiem od kwietnia 2020 r., przeważnie dwie godziny dziennie (rano od 6:30 do 8:00
i wieczorem od 17:00-18:00 do 20.00). Opieka ta polega na towarzyszeniu dziadkowi podczas jedzenia, podawaniu leków, wykupowaniu recept, przebieraniu, goleniu
i kąpieli, praniu i zmianie pościeli. Jeśli skarżąca nie może być w domu u dziadka, to czynności te wykonuje jego synowa, która z nim mieszka. Podczas wywiadów środowiskowych przeprowadzonych w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki nie zastano skarżącej, w pokoju panował ogólny nieporządek – w tym
w miejscach, do których S. P. nie ma dostępu, ponieważ jest osobą leżącą. Podczas wizyty pracownika socjalnego o godzinie 7:40 strony również nie było, zjawiła się dopiero na wniosek pracownika socjalnego. Podniesiono, że z ustaleń dokonanych przez organ pierwszej instancji wynika ponadto, że strona nadużywa alkoholu, jednak do dziadka przyjeżdża trzeźwa. W ocenie Kolegium, liczne zaniedbania wskazują, że strona wykonuje jakiekolwiek czynności przy dziadku dopiero po wezwaniu przez pracownika socjalnego. Stwierdzono, że świadczona przez wnioskodawczynię opieka ma charakter doraźny, nie jest wykonywana stale, a specjalny zasiłek opiekuńczy nie może być przyznany tylko dlatego, że strona sprawuje jakąkolwiek opiekę. Podkreślono, że zakres sprawowanej opieki musi wiązać się z koniecznością rezygnacji z zatrudnienia lub niepodjemowaniem pracy. Mając na uwadze zakres
i sposób wykonywanej opieki stwierdzono, że opiekę nad S. P. da się pogodzić
z zatrudnieniem w pełnym wymiarem czasu pracy, tym bardziej, że skarżąca nie jest jedyną osobą wspomagającą osobę niepełnosprawną.
W skardze na ww. decyzję Kolegium, wniesionej do tutejszego Sądu, skarżąca podniosła, że przykłady zaniedbań podane przez pracowników GOPS nie są prawdziwe, a pracownicy ośrodka oczernili skarżącą bez żadnych dowodów
i świadków. Podała, że "nigdy nie było interwencji policji bądź innej służby, aby zbadać jej stan trzeźwości. Nigdy też nie było wzywane pogotowie, ani lekarz rodzinny, dlatego że jej podopieczny (dziadek) S. P. jest w złym stanie zdrowia"; dziadek nigdy nie był zabrany do szpitala lub specjalnego ośrodka dla osób starszych. Odnosząc się do zarzutów nienależytego sprawowania opieki skarżąca wyjaśniła, że pościel była brudna, bo dziadek często zabrudza ją jedzeniem albo piciem, a jak coś mu nie smakuje albo jest już najedzony, to rozrzuca posiłki
po podłodze. Brzydki zapach od dziadka wynikało z jego chorób, nietrzymania moczu i tego, że "całe ciało gniło". Skarżąca podniosła także, że w okresie od 1 czerwca 2013 r. do 31 października 2020 r. pobierała świadczenie z tytułu opieki nad dziadkiem, a wtedy też żyły jego dzieci, tylko go nie odwiedzały i nie utrzymywały kontaktu. Wyjaśniła, że u dziadka jest wtedy, gdy on tego wymaga; podczas gdy nie jest u dziadka i tak wykonuje inne czynności, które są wymagane, tj. pranie, gotowanie, płacenie rachunków, robienie zakupów, załatwianie i wykup recept. Gdy jest u dziadka, to kąpie go, przebiera, zmienia pampersa i opatrunki, sprząta pokój w którym przebywa, karmi go i z nim rozmawia. Podniosła, że wcześniej nigdy nie było zarzutów zaniedbań z jej strony. Dodała, że nie pracuje i nie opuściła ani jednego dnia opieki nad dziadkiem, dlatego chce wynagrodzenie za swoją pracę. Pracownicy GOPS odmówili jej specjalnego zasiłku opiekuńczego, podczas gdy jej siostrze zaproponowano, by to ona złożyła "papiery", to jej przyznają świadczenie. Ostatecznie wskazała, że dziadek zmarł w dniu 24 sierpnia 2021 r. śmiercią naturalną i to ona wezwała lekarza do stwierdzenia zgonu.
W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd administracyjny zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy czy też przepisów postępowania, jeżeli miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019, poz. 2325 z późn.zm., dalej jako: "p.p.s.a.").
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga wniesiona w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie, organ w odpowiedzi na skargę zwrócił się z takim wnioskiem, a skarżąca nie sprzeciwiła się temu w przepisanym terminie.
W niniejszej sprawie niesporne jest i – w świetle zgromadzonego materiału dowodowego – nie budzi także zastrzeżeń Sądu, że dziadek skarżącej był osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (niepełnosprawność została orzeczona na stałe) i z uwagi na stan zdrowia wymagał pomocy innych osób w czynnościach życia codziennego, a skarżąca mu takiej pomocy udzielała. Okoliczności te znajdują potwierdzenie m.in. w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności (k. 1 akt adm.) oraz
w dokumentacji z przeprowadzonych w niniejszej sprawie wywiadów środowiskowych. (k. 11-12 oraz k. 44-47 akt adm.). Skarżąca należy przy tym do kręgu osób, które po spełnieniu ustawowych przesłanek, uprawnione są do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Wprawdzie, jako wnuczka jest ona obciążona obowiązkiem alimentacyjnym wspierania dziadka w drugiej kolejności, jednak z uwagi na to, że miejsce pobytu jego żyjącej córki jest nieznane, to w tych konkretnych okolicznościach faktycznych były podstawy, aby przyjąć, że skarżąca należy do kręgu osób uprawnionych podmiotowo do wnioskowanego świadczenia. Fakt ten nie przesądza jednak o tym, że przedmiotowe świadczenie stronie przysługuje. Jak bowiem słusznie zauważyło Kolegium, świadczenia opiekuńcze, do których należy m.in. specjalny zasiłek opiekuńczy, przyznawane są z powodu braku możliwości wykonywania pracy zarobkowej, w związku z koniecznością zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania tej opieki.
Zgodnie z przepisem art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.
o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz.111 z późn. zm., dalej jako: "u.ś.r."), specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie
z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej -
w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez Państwo (por. wyrok NSA z 25 marca 2021 r., sygn. akt I OSK 2648/20, LEX nr 3242803). Należy jednak podkreślić, że świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy - sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie im innej pracy. Za rezygnację z podjęcia zatrudnienia – w znaczeniu przepisu art. 16a ust.1 u.ś.r. – należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie rodzinne w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego ma być bowiem rekompensatą za rezygnację
z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przyznanie takiego prawa jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia
w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną (zob. wyrok WSA
w Bydgoszczy z 15 października 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 762/19, LEX nr 2866271). Przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji sprawowania opieki; jednak, jak wynika z treści art. 16a ust. 1, podobnie jak i z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., aby można było mówić o opiece w rozumieniu przepisów ustawy, musi ona być stała
i długoterminowa (wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 435/21 – dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA). Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
W rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym dziadkiem, jak również okoliczność, że skarżąca nie jest zatrudniona, ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej. Kwestią sporną pozostaje natomiast, czy w świetle przepisu art. 16a ust. 1 u.ś.r., z uwagi na zakres sprawowanej opieki, strona spełnia wszystkie ustawowe warunki, uprawniające do przyznania przedmiotowego świadczenia.
W ocenie tutejszego Sądu, stanowisko Kolegium w tej sprawie jest zgodne
z prawem i prawidłowe. W świetle ustalonych przez organy okoliczności faktycznych, znajdujących potwierdzenie w aktach administracyjnych sprawy, za prawidłową należało uznać ocenę organu odwoławczego, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad dziadkiem nie stanowi stałej opieki i nie wyklucza całkowicie podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Innymi słowy, pozostawanie bez zatrudnienia przez stronę nie jest związane ze sprawowaną opieką. Jak wynika z oświadczenia samej skarżącej (k. 9 akt adm.), czynności opiekuńcze wykonywane są przeważnie przez ok. dwie godziny dziennie (rano od 6.30 do 8.00 i wieczorem od 19.00 do 20.00). Ponadto, jak wynika z akt sprawy,
w opiece nad S. P. współuczestniczyła jego synowa, a matka skarżącej. Dodać również należy, że znaczna część czynności opiekuńczych, na które wskazuje skarżąca (np. towarzyszenie dziadkowi podczas posiłków, podawanie leków, wykupowanie recept, pranie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, sprzątanie mieszkania, załatwianie spraw urzędowych) nie wykracza poza obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca nie mieszkała z dziadkiem,
w celu wykonywania czynności opiekuńczych, dojeżdżała do dziadka. Dla przyjęcia istnienia opieki uzasadniającej przyznanie świadczenia istotny jest zaś rozmiar jej sprawowania, który nie pozwala na podjęcie zatrudnienia. Tymczasem, sprawowana przez skarżącą opieka miała charakter doraźny, nie była wykonywana stale i we wszystkich sferach funkcjonowania osoby niepełnosprawnej.
W miejscu tym należy wyjaśnić, że jakkolwiek z niepełnosprawnością bliskiej osoby w rodzinie wiąże się zawsze konieczność pomagania jej i opiekowania się nią – a więc z poświęceniem tej osobie czasu, uwagi, nierzadko również z dodatkowymi kosztami – to jednak sama pomoc takiej osobie i wspieranie jej nie jest, w świetle obowiązujących przepisów, wystarczającą przesłanką do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Z ww. przepisu art. 16a ust. 1 u.ś.r. wprost wynika bowiem, że przyznanie świadczenia możliwe jest tylko wówczas, gdy zachodzi potrzeba rezygnacji z zatrudnienia, czy rezygnacji z podjęcia innej pracy zarobkowej. Jak wskazano na wstępie niniejszego uzasadnienia, specjalny zasiłek opiekuńczy (podobnie jak świadczenie pielęgnacyjne), ma charakter rekompensujący utratę dochodu w związku z niemożliwością świadczenia pracy zawodowej, ze względu na konieczność sprawowania opieki nad bliską osobą. Ma on więc charakter przede wszystkim materialny, a jego celem nie jest wynagradzanie członków rodziny za wzajemne wspieranie się, które wynika z samych stosunków rodzinnych, jak również
z obowiązków regulowanych w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Ostatecznie, skarżącej należy wyjaśnić, że na rozstrzygnięcie nie może mieć wpływu fakt, że miała ona przyznawane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na poprzednie okresy zasiłkowe. Kontroli Sądu podlegała bowiem decyzja wydana
w konkretnie rozpoznawanej indywidualnej sprawie, zainicjowanej wnioskiem z dnia 29 października 2020 r. Poprzednie orzeczenia zapadły w takim samym stanie prawnym, ale nie można wykluczyć, że inny był stan faktyczny poprzednich spraw.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzeczono jak
w sentencji wyroku.