II SA/Ol 81/24

II SA/Ol 81/24 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2024-04-23
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-30
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Ewa Osipuk
Katarzyna Matczak /przewodniczący/
Tadeusz Lipiński /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
art.l 7, art. 77 par. 1 , art.80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Protokolant specjalista Marta Przewłucka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 10 lipca 2023 r. Burmistrz Barczewa (dalej: "Burmistrz" "organ pierwszej instancji") odmówił S.R. (dalej: "skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na jej siostrę.
W uzasadnieniu decyzji Burmistrz wyjaśnił, że podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił art. 17 ust. 1a i 1b ustawy z dnia 28 listopada
2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: "ustawa" lub "u.ś.r."), gdyż matka niepełnosprawnej żyje i nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Nadto, data powstania niepełnosprawności osoby wymagającej nie mieści się w przedziale zakreślonym w art. 17 ustawy. Burmistrz też wskazał na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22, wywodząc, że warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu skarżąca stwierdziła, że 6 czerwca 2023 r. zrezygnowała z zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad siostrą. Podała, że ich matka ma 83 lata i 1 października 1997 r. przyznano jej rentę inwalidzką na stałe z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Matka cierpi na [...], wymaga opieki i nie jest w stanie wykonywać czynności związanych z rehabilitacją i opieką nad niepełnosprawną siostrą skarżącej. Skarżąca zarzuciła, że organ pierwszej instancji nieprawidłowo zinterpretował wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13, którym stwierdzono niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: "Kolegium") decyzją
z 22 listopada 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu podało, że niepełnosprawna siostra skarżącej została trwale uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji, cierpi na [...], wymaga pomocy i wsparcia innych osób przy wykonywaniu wszelkich czynności związanych z codzienną egzystencją. Nie może przy tym liczyć na pomoc męża, gdyż jest on niepełnosprawny w stopniu znacznym. Kolegium stwierdziło, że opiekę nad niepełnosprawną siostrą sprawuje skarżąca, która z uwagi na zakres koniecznej opieki, była zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia. Zaznaczyło, że matka skarżącej nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną córką z uwagi na swój wiek ([...] lata) i stan zdrowia. Kolegium zaznaczyło, że z akt sprawy nie wynika, aby legitymowała się orzeczeniem, pozwalającym na uznanie jej za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów ustawy.
Stwierdziło, że przy wykładni art. 17 ust. 1b ustawy należy uwzględnić argumentację zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13. Wywiodło, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W ocenie Kolegium podstawą odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowił art. 17 ust. 1a ustawy, w którym ustawodawca enumeratywnie określił katalog osób, którym przysługuje prawo ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie ze stanowiskiem NSA wyrażonym w uchwale z 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22, warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki oraz osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stwierdziło, że skoro matka osoby wymagającej opieki nie została pozbawiona praw rodzicielskich w stosunku do niepełnosprawnej córki i nie legitymuje się orzeczeniem pozwalającym na uznanie jej za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, to zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy, ona jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną córką. Kolegium zaznaczyło, że dobrowolne sprawowanie opieki nad osobą bliską nie może stanowić wyłącznej podstawy do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skardze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzuciła, że narusza ona:
1/ art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy przez:
- pominięcie celów ustawy;
- przyjęcie, że faktyczne sprawowanie przez nią opieki nad siostrą nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczeń pielęgnacyjnych, tylko z uwagi na to, że żyje jej matka, która jest schorowana, ma 83 lat i legitymuje się z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy;
- uznanie, że potencjalny obowiązek alimentacyjny matki względem wymagającej opieki córki, bez względu na szczególne okoliczności, wyprzedza obowiązek alimentacyjny siostry, co doprowadziło do błędnej konstatacji, że w sprawie nie zaktualizował się wynikający obowiązek alimentacyjny skarżącej względem siostry;
- nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi administracji na ustalenie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną,
2/ naruszenie przepisów postępowania mającego wpływ na wynik sprawy:
- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 ze zm.) przez niewyjaśnienie realnych możliwości sprawowania przez matkę skarżącej opieki nad niepełnosprawną córką, a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa, wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji, stanowi przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
- art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. z uwagi na niewyczerpujące i nieprzekonujące wyjaśnienie motywów wydanego rozstrzygnięcia.
W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i argumentację tam przedstawioną.
Przy piśmie z 15 kwietnia 2024 r. skarżąca przedłożyła orzeczenie o zaliczeniu matki do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wskazano tam, że matka skarżącej wymaga stałej, długotrwałej opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Na rozprawie 23 kwietnia 2024 r. skarżąca podtrzymała skargę i zarzuty w niej zawarte. Podniosła, że już w dacie składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przedstawiła orzeczenie ZUS, z którego wynikało, że jej matka jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i przyznano jej grupę inwalidzką na stałe.
Pełnomocnik organu wniósł o oddalenie skargi, podtrzymał dotychczasowe stanowisko organu, przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w odpowiedzi na skargę. Ponadto podniósł, że matka skarżącej uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności od 13 lutego 2024 r., zatem do sytuacji skarżącej nie mogą mieć zastosowania przepisy przejściowe, natomiast siostra skarżącej może wystąpić do ZUS o świadczenie wspierające.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.; dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: "ustawa" lub "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W sprawie nie budziło wątpliwości organów obu instancji i Sądu, że skarżąca sprawuje faktycznie opiekę nad niepełnosprawną siostrą w wymiarze uniemożliwiającym podjęcie jej jakiegokolwiek zatrudnienia.
Stosownie zaś do art. 17 ust. 1a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom,
3) opiekunowi faktycznemu dziecka,
4) osobom, o których mowa w ust. 1, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem
o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjny z 14 listopada 2022 r. sygn. I OPS 2/22 warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Skład orzekający Sądu jest związany tą uchwałą i ma obowiązek interpretować przepisy zgodnie ze stanowiskiem w niej wyrażonym. Niewątpliwie istotne jest zbadanie ww. kwestii.
Kolegium ustaliło, że orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej nr 2 w Olsztynie
z 24 czerwca 1997 r. matka skarżącej została zaliczona do drugiej grupy inwalidów na stałe. Z pisma ZUS Oddział Olsztyn z 15 września 2023 r. wynika, że w wydawanych orzeczeniach nie ustalano daty powstania niezdolności do pracy. Z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie zbadano i nie oceniono w uzasadnieniu decyzji, czy orzeczenie to nie jest ekwiwalentne do orzeczenia, o którym mowa w ww. przepisie.
Jak wynika z pisma MOPS z 5 września 2023 r. organ ten wystąpił do ZUS wyłącznie o przekazanie uwierzytelnionej kopii orzeczenia stanowiącego podstawę przyznania matce skarżącej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Natomiast zgodnie z art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. organ właściwy oraz wojewoda ustalający prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązani do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny, lub drogą pisemną, od organów podatkowych lub ministra właściwego do spraw finansów publicznych, organów emerytalno-rentowych oraz z rejestrów publicznych, w tym z rejestru PESEL, o którym mowa w przepisach o ewidencji ludności, oraz drogą elektroniczną, za pośrednictwem ministra właściwego do spraw rodziny z systemu informacji oświatowej, o którym mowa w przepisach o systemie informacji oświatowej, z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych, informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 i 1981 oraz z 2022 r. poz. 558, 1700 i 1812), obejmującej następujące dane: a) datę i rodzaj wydanego orzeczenia, b) wskazania, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, c) datę powstania niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, d) datę złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności, e) okres, na jaki zostało wydane orzeczenie.
Zatem w oparciu o art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. organy powinny były ustalić z urzędu, czy matka skarżącej legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zaznaczyć należy, że obecnie tj. od 5 kwietnia 2024 r. nie może budzić wątpliwości, iż matka skarżącej legitymuje się takim orzeczeniem . Z orzeczenia tego wynika, że wymaga ona stałej, lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a także że niepełnosprawność istnieje od 35 roku życia.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ administracji weźmie pod uwagę powyższe rozważania Sądu. Uwzględni również, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej
w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe, a stosownie do art. 63 ust. 2 u.ś.w. osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Wobec tak sformułowanych przepisów przejściowych należy uznać, że o możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przesądzi spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ustawy na dzień złożenia wniosku (stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a u.ś.r., ponieważ wniosek został złożony do 31 grudnia 2023 r.). Jeżeli rozpatrujący ponownie sprawę organ pierwszej instancji dojdzie do przekonania, że skarżąca spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku, będzie to oznaczało, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych w oparciu o art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. Dodać należy, że z uzasadnienia projektu ustawy o świadczeniu wspierającym wynika, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Natomiast osoby, które nabyły lub nabędą prawo do ww. świadczeń opiekuńczych za okres przed wejściem w życie ustawy będą mogły zachować do nich prawo na zasadzie ochrony praw nabytych na podstawie przepisów przejściowych, o ile osoba z niepełnosprawnościami, nad która jest sprawowana opieka, nie wybierze własnego świadczenia wspierającego (zob. druk nr 3130 Sejmu IX kadencji).
Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzje organu pierwszej instancji.