II SA/Ol 68/25

II SA/Ol 68/25 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2025-04-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-29
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Beata Jezielska
Piotr Chybicki
Tadeusz Lipiński /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 1283
art. 67 pkt 7
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi D. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zwolnienia z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 25 lipca 2024 r., wydaną w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej [...] (dalej: "organ pierwszej instancji", "MOPS") odmówił D.N. (dalej: "skarżący", "strona"), zwolnienia z odpłatności za pobyt [...] (dalej: "matka skarżącego") w Domu Pomocy Społecznej [...] od 1 stycznia 2021 r.
W uzasadnieniu decyzji MOPS wskazał, że zgodnie z zaleceniami Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie (dalej: "organ odwoławczy", "SKO") zawartymi w decyzji kasacyjnej, wstąpił do Sądu Rejonowego w [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich, Zespołu Kuratorskiego Służby Sądowej w Sądzie Rejonowym w [...] oraz Komendy Powiatowej Policji w [...] o udzielenie informacji o ewentualnych interwencjach dotyczących zaniedbywania obowiązku alimentacyjnego, niewłaściwej opieki, znęcania się psychicznego i fizycznego przez matkę nad jej dziećmi. Wyjaśnił, że z uzyskanych odpowiedzi wynika, że w latach 1990-2009 nie toczyły się żadne sprawy z udziałem matki skarżącego w powyższym przedmiocie. Podniósł, że w toku postępowania oświadczenia na temat relacji skarżącego z matką złożyły [...], które w ocenie organu były mało znaczące dla rozstrzygnięcia sprawy w uwagi na subiektywny charakter wypowiedzi i fakt, że oceny dotyczyły sytuacji sprzed ok. 30 lat, co mogło mieć wpływ na ich treść i wymowę. Organ dodał, że oświadczenia nie wskazują na rażące zaniedbywanie obowiązków rodzinnych przez matkę skarżącego, co najwyżej na zachowania, w ocenie osób składających oświadczenia, odmienne od ogólnie przyjętych norm społecznych. Uznał, że w tej sytuacji nie ma potrzeby przesłuchania tych osób, gdyż dowody takie nie wniosłyby nic nowego do sprawy. Organ pierwszej instancji podniósł nadto, że choroba psychiczna matki skarżącego miała niewątpliwie ogromny wpływ na życie jej i dzieci, ale nie można sądzić, aby zaniedbywanie dzieci było celowym działaniem z jej strony. Przyczyną zachowania było zaostrzenie choroby, spowodowane zaniechaniem leczenia.
MOPS stwierdził, że nie ma obowiązku przyznania zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS, a głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. W ocenie organu, przedstawione przez skarżącego argumenty dotyczące celowego zaniedbywania obowiązków rodzinnych, nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Przeciwnie – matka skarżącego chciała przebywać w DPS [...] z uwagi na potrzebę bycia bliżej rodziny. Organ dodał, że nie można oczekiwać od osób chorych – jak matka strony, aby funkcjonowały w rodzinie i środowisku tak jak osoby zdrowe, a umieszczenie osoby chorej psychicznie w domu pomocy społecznej pozwala jej funkcjonować optymalnie do rozwoju choroby, nie zagrażając zarówno własnej osobie, jak i otoczeniu.
W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu skarżący zarzucił, że decyzja MOPS narusza:
- art. 7, art. 8 art. 11, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 30 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "k.p.a."), gdyż zaniechano rzetelnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego i jego obiektywnej oceny na zaistnienie przesłanek z art. 64 pkt 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm., dalej: "u.p.s."),
- art. 8, art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. przez sporządzenie uzasadnienia decyzji w sposób uniemożliwiający prześledzenie argumentacji organu,
- art. 12 § 1 i 2 k.p.a. przez nieuzasadnione wielomiesięczne rozpatrywanie sprawy,
- art. 81a k.p.a. przez subiektywne pominięcie materiału dowodowego przedłożonego przez stronę,
- art. 64 pkt 7 u.p.s. przez jego niezastosowanie i nieprzeprowadzenie analizy wystąpienia przesłanki zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS.
Skarżący wniósł o ponowna ocenę przedłożonych oświadczeń nauczycielki jego siostry i sąsiadek.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: "SKO") decyzją z 6 listopada 2024 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w całości.
W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, że trudne relacje rodzinne matki skarżącego z dziećmi znajdowały swoje podłoże w jej długotrwałej chorobie psychicznej, a nie w świadomej, negatywnej i rażącej z punktu widzenia powszechnie akceptowanych zasad moralnych postawie matki względem swoich dzieci. Fakt choroby psychicznej decyduje, że nie można uznać, że rażąco naruszyła ona obowiązek alimentacyjny wobec dzieci, chociaż z załączonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że nie opiekowała się ona dziećmi w należyty sposób, a także w miejscu zamieszkania zachowywała się w sposób konfliktowy. Powołując się na orzecznictwo, SKO dodało, że okoliczności uzasadniające wystąpienie przesłanki uzasadniającej zwolnienie z art. 64 ust. 7 u.p.s. muszą mieć charakter nie tylko rażący, ale też muszą być wynikiem celowego, a przynajmniej świadomego, działania osoby umieszczonej w DPS. Oceniło, że ze względu na chorobę psychiczną matki strony nie można uznać, że naruszenie zasad współżycia społecznego, etyki, moralności, upoważnia zastosowanie zwolnienia z przedmiotowej odpłatności, o której mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s. W konsekwencji, w ocenie organu odwoławczego, nie można uznać, że w okolicznościach sprawy ziściła się przesłanka z art. 64 pkt 7 u.p.s. SKO podkreśliło, że w sprawie nie miały zastosowania także obligatoryjne przesłanki zwolnienia z opłaty, o których mowa w art. 64a u.p.s.
W złożonej skardze skarżący powtórzył zarzuty naruszenia przepisów k.p.a. i u.p.s. oraz argumentację zawarte w odwołaniu.
Nadto zarzucił brak przeprowadzenia lub niewłaściwe przeprowadzenie następujących czynności dowodowych: zaniechanie przesłuchania w charakterze świadków osób, które złożyły pisemne oświadczenia, a także błędną i subiektywną ocenę dokumentacji ze Szpitala Psychiatrycznego SP ZOZ [...] i szpitala w [...], polegającą na pominięciu faktu przymusowej hospitalizacji matki skarżącego i nienadanie temu faktowi należytej doniosłości przy ocenie spełnienia przesłanek zwolnienia. Wskazał też na naruszenie art. 78 w zw. z art. 7a § 1 w zw. z art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. przez dowolne przyjęcie, że zaniechania matki skarżącego w zakresie obowiązku alimentacyjnego i obowiązków rodzinnych nie były celowe, gdyż miały wynikać z jej choroby psychicznej, podczas gdy organy nie posiadają wiadomości specjalnych umożliwiających wywiedzenie takiego wniosku, a jednocześnie zaniechały powołania biegłego, którego opinia mogłaby stanowić podstawę takiego twierdzenia.
W ocenie skarżącego SKO bezpodstawnie przyjęło, że w art. 64 pkt 7 u.p.s. mowa jest wyłącznie o zawinionym czy zamierzonym zaniedbywaniu obowiązków wobec dzieci i w konsekwencji nie zastosowało tego przepisu w sprawie.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji i decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 64 pkt 7 u.p.s., stanowiącego podstawę materialnoprawną zapadłych rozstrzygnięć, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.
Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie podkreśla się, że zakres zwolnienia objęty jest uznaniem administracyjnym. Jest to sytuacja, w której ustawodawca daje organowi możliwość wyboru konsekwencji prawnych. Wybór ten nie jest jednak zupełnie dowolny, lecz został ograniczony przez ustawodawcę w samej normie wprowadzającej uznanie. W przypadku wprowadzenia uznania administracyjnego organ podejmuje decyzje nie tylko na podstawie ustawy, ale także z uwzględnieniem zasad celowości i sprawiedliwości oraz szczególnych cech stanu faktycznego (zob. J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Warszawa 2018, s. 409-413). "Uznanie administracyjne nie jest sferą wolną od związania konstytucyjnego i ustawowego, a także nie jest sferą wolną od kontroli sądów administracyjnych" (zob. M. Jaśkowska [w:] Instytucje prawa administracyjnego System Prawa Administracyjnego Tom 1, red. R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, Warszawa 2015, s. 298). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto szereg reguł dotyczących kontroli aktów uznaniowych. Jedną z nich jest konieczność zgodności uznania z ogólnymi zasadami prawa, Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej oraz zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego. Szczególnie podkreślane jest znaczenie kontroli zgodności aktu uznaniowego z art. 7, art. 8, art. 11, art. 15 i art. 107 k.p.a. oraz z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa.
W orzeczeniu z 29 września 1993 r. sygn. K 17/92 Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zgodnie z wymogami demokratycznego państwa prawnego "nie może być mowy o jakimkolwiek »swobodnym«, tzn. w określonych granicach niezwiązanym prawem i niekontrolowanym działaniu administracji. Z instytucji formalnej, ustalającej swobodną, niezwiązaną niczym możliwość rozstrzygnięcia, swobodne uznanie przekształca się jedynie w formę pewnego uelastycznienia administracji, która umożliwia i zobowiązuje odpowiednie organy do zbadania wszystkich okoliczności danego przypadku w celu wyszukania najbardziej właściwego, odpowiadającego prawdzie obiektywnej i swemu celowi rozstrzygnięcia. Swobodne uznanie staje się w ten sposób szczególną formą wykonywania przepisów prawa, polegającą na tym, że organ stosujący prawo ma uwzględnić indywidualne warunki każdego wypadku, których stwierdzenie jest możliwe tylko w tym stopniu, by móc wydać decyzję zgodną z wolą ustawodawcy. To działanie organu administracyjnego musi być jednak uzasadnione i podlega kontroli". Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z 24 czerwca 1993 r. sygn. III ARN 33/93 wskazał że "przy dokonywaniu sądowej kontroli zgodności z prawem wszelkich decyzji administracji o charakterze uznaniowym (...) rola, zadania i zakres kompetencji niezawisłego sądu muszą być rozumiane znacznie szerzej i głębiej niż w innych sytuacjach (...) z decyzjami uznaniowymi musi się wiązać nie zmniejszona, lecz zwiększona kontrola sądu, wykonywana z punktu widzenia przestrzegania prawa (i to prawa rozumianego jako całość systemu)".
Podkreślić przy tym należy, że sądowa kontrola decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego ogranicza się do zbadania, czy w toku postępowania organy należycie przeprowadziły postępowanie, a w szczególności, czy podjęły wszelkie czynności niezbędne do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego i wszelkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, a także czy dokonana przez te organy ocena prawna tych ustaleń została wyczerpująco uzasadniona. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (zob. wyrok NSA z 25.06.2019 r. I OSK 3578/18– wszystkie powołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ww. warunki prawidłowości aktu o charakterze uznaniowym, nie zostały w niniejszej sprawie spełnione.
Dla odkodowania normy zawartej w art. 64 pkt 7 u.p.s., która określa zakres niezbędnych ustaleń faktycznych, zasadnym jest sięgnięcie do uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej u.p.s., tj. ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66; druk sejmowy nr 1672). Wskazano tam, że użyte w ustawie określenie "rażący" znaczy tyle co "wyraźny, rzucający się od razu w oczy, bardzo duży" i jest powszechnie używane, stosowane oraz poddawane sądowej wykładni od kilkudziesięciu lat na gruncie prawa cywilnego oraz rodzinnego. Użycie tego sformułowania na gruncie art. 64 pkt 7 ustawy było zatem uzasadnione, gdyż organ – jak wyjaśnił ustawodawca – będzie oceniał kwestię wypełniania obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (a więc obowiązków o charakterze prawnorodzinnym, czyli cywilnym sensu largo).
Pojęcie "inne obowiązki rodzinne", jak podano w ww. uzasadnieniu projektu, obejmuje natomiast obowiązki szczegółowo zdefiniowane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: "k.r.o.") dotyczące wykonywania władzy rodzicielskiej i relacji pomiędzy rodzicem a dzieckiem. Wśród obowiązków rodzinnych wskazać należy: obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci (art. 87 k.r.o.), obowiązek wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 1 k.r.o.), obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek przygotowania dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień (art. 96 § 1 k.r.o.), obowiązek rodziców i dzieci utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 k.r.o.), obowiązek dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły, obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka na zajęcia szkolne czy obowiązek zapewnienia dziecku warunków umożliwiających przygotowywanie się do zajęć szkolnych.
Zgodnie z doktryną pojęcie obowiązków rodzinnych może być interpretowane szeroko. Do kategorii tej można zaliczyć zarówno obowiązki wynikające z przepisów prawa (np. obowiązek alimentacyjny, obowiązki wynikające z k.r.o.), jak i powinności czysto społeczne lub moralne. W pojęciu niedopełnienia obowiązków rodzinnych mieści zaś się takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7.11.2002 r. II CKN 1397/00, LEX nr 75286; wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 27.02.2014 r. I ACa 1201/12, LEX nr 1623875 czy Elżbieta Skowrońska-Bocian i Jacek Wierciński, Komentarz do art. 1008 Kodeksu cywilnego, LEX.el).
Przed zastosowaniem normy prawa materialnego organy administracyjne mają jednak obowiązek z urzędu lub na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co wynika wprost z art. 7 k.p.a. Jest to tym bardziej istotne, że w przypadku decyzji uznaniowych kontrola dotyczy procesu wydania decyzji, tj. spełnienia przez organ wymogów proceduralnych, ustalania stanu faktycznego jako elementu tego procesu oraz oceny faktów, które z punktu widzenia obowiązujących przepisów mogą mieć w danej sprawie istotne znaczenie prawne (por. wyrok NSA z 13.03.2024 r. III OSK 1368/22). Mając na względzie zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), to na organach ciąży obowiązek dopuszczenia jako dowód wszystkiego, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych i oględziny (art. 75 § 1 k.p.a.). Zachowanie reguł postępowania wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. znaleźć powinno odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, co wynika z art. 107 § 3 k.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
W rozpoznawanej sprawie organy orzekające z obowiązków tych nie wywiązały się w sposób dostateczny.
Jak wynika z art. 75 § 1 k.p.a. zdanie pierwsze, katalog dowodów wymienionych przez ustawodawcę nie jest zamknięty. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 lipca 2024 r. I OSK 1598/23, poza dokumentem urzędowym, ustawodawca nie przypisuje poszczególnym dowodom wyższej rangi niż pozostałym. Nie ma więc przeszkód do ustalenia określonej okoliczności w drodze oświadczenia osoby posiadającej wiedzę na tę okoliczność. Oznacza to, że oświadczenia złożone w niniejszej sprawie na okoliczność niewywiązywania się przez matkę skarżącego z obowiązków rodzicielskich mogły stanowić dowód, który nie powinien był zostać zdyskwalifikowany przez organ tylko dlatego, że od zdarzeń, których dotyczyły oświadczenia upłynął długi czas. Jeśli organ powziął wątpliwości, że treść oświadczeń jest niewystarczająca do potwierdzenia wiedzy składających oświadczenie o stanie faktycznym, którego dotyczyły, to powinien był przesłuchać osoby składające oświadczenie w charakterze świadków, co pozwoliłoby na należytą ich ocenę. Ocena dokonana przez organ pierwszej instancji i zaakceptowana przez SKO wykracza w tej sytuacji poza granice swobodnej oceny dowodów i nosi cechę arbitralności. Swobodna ocena dowodów musi być bowiem dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. powinna opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa, powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie podnoszonych okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki (zob. wyrok WSA w Warszawie z 29.09.2020 r. VI SA 568/20).
W rozpoznawanej sprawie nie ma wystarczających podstaw do twierdzenia, że upływ czasu wywiera u wszystkich takie same skutki i dlatego niewiarygodne są oświadczenia dotyczące faktów zaistniałych przed laty tym bardziej, że w tego typu sprawach, badając czy zaszły przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s., zawsze będzie trzeba się odnieść do zdarzeń, które miały miejsce w przeszłości, często dość odległej. Zaniechanie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków w okolicznościach niniejszej sprawy spowodowało, że organy obu instancji nie sprostały obowiązkowi podjęcia wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zeznania te umożliwiłyby bowiem właściwą i pełną ocenę złożonych w sprawie oświadczeń, które zostały arbitralnie odrzucone przez MOPS i SKO.
Celem wprowadzenia art. 64 pkt 7 u.p.s. było przeciwdziałanie sytuacjom, w których osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS byłyby obarczane tym obowiązkiem, pomimo że członek rodziny postępował względem nich w sposób naganny, lekceważący, zaniedbując podstawowe obowiązki rodzinne. W piśmiennictwie wskazuje się, że "naruszenia w obszarze władzy rodzicielskiej mogą być zarówno aktywne, np. stosowanie przemocy, demoralizacja, zmuszanie do pracy ponad wiek i siły dziecka, głodzenie, jak i pasywne – np. porzucenie dziecka, brak zainteresowania jego wychowaniem, zerwanie kontaktów. Każdy rodzaj naruszeń mający charakter rażący powinien być poddany skrupulatnej ocenie organu prowadzącego postępowanie w sprawie zwolnienia z odpłatności.
W przepisie art. 64 pkt 7 u.p.s. jest przy tym mowa, że dowodzenie rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych następuje w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku. W praktyce nierzadko osoba wnioskująca o zwolnienie nie może przedstawić żadnych dokumentów z tego powodu, że ich po prostu nie posiada np. ze względu na brak uregulowania nadużywania władzy rodzicielskiej przez pensjonariusza w przeszłości. W praktyce nie należą do rzadkości przypadki, w których wnioskodawca opiera swój wniosek wyłącznie na oświadczeniu w przedmiocie negatywnych relacji z osobą, której pobyt w DPS zobowiązany jest opłacić. Ustawodawca użył sformułowania "w szczególności" w odniesieniu do sposobu dowiedzenia, czy to przesłanki niealimentacji, czy rażącego naruszenia innych obowiązków rodzinnych, co spowodowało otwarcie katalogu środków dowodowych dla wnioskującego o zwolnienie z odpłatności. Przepis de facto nie wymienia ani zakresu dokumentów, jakie wnioskodawca powinien dołączyć do wniosku o zwolnienie z opłaty, ani innych możliwości wykazania swojego uprawnienia do takiego zwolnienia. Skoro norma art. 64 pkt 7 u.p.s. operuje sformułowaniem "w szczególności", to logiczne jest przyjęcie, że dowiedzenie spełnienia przesłanek zwolnienia z odpłatności jest jedną z możliwości dowiedzenia roszczenia wnioskodawcy. Słuszne jest dopuszczanie przez organ innych środków dowodowych, np. w postaci przesłuchania świadków" (zob. E. Żołnierczyk, Przesłanki całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt w DPS: interes społeczny przemawiający za zwolnieniem z opłaty. Glosa aprobująca do wyroku WSA w Poznaniu z 8.03.2023 r. II SA/Po 12/23, Samorząd Terytorialny 2023, nr 9, s. 88-94).
Reasumując, należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77, art. 75 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., przez nieuwzględnienie wniosków dowodowych złożonych przez stronę, pominięcie wyjaśnień złożonych przez skarżącego oraz dowolną ocenę materiału dowodowego. Naruszenie ww. przepisów spowodowało, że rozstrzygnięcie merytoryczne byłoby przedwczesne. Załatwienie sprawy przez wydanie decyzji może bowiem nastąpić dopiero, gdy stan faktyczny zostanie prawidłowo i rzetelnie ustalony.
Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie zobowiązany uwzględnić ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu i w sposób wyczerpujący zebrać materiał dowodowy, uwzględniając wnioski dowodowe wniesione przez stronę, a następnie ocenić zebrany materiał dowodowy. Organ zobowiązany będzie również odnieść się w uzasadnieniu rozstrzygnięcia do zebranych dowodów i do wyjaśnień strony. Konieczne zatem będzie przesłuchanie osób, które złożyły oświadczenia dotyczące stosunków rodzinnych pomiędzy skarżącym a jego matką oraz ocena tych zeznań w świetle złożonych wcześniej oświadczeń, z uwzględnieniem nie tylko wiedzy świadków o danych faktach, ale też źródeł wiedzy zeznających o stanie faktycznym.
Ostatecznie wskazać należy, że nieuprawnione jest opieranie oceny dowodów dotyczących zaniedbywania obowiązków rodzicielskich przez matkę strony z powodów zdrowotnych na podstawie domniemania, tym bardziej, że dokumentacja medyczna dotycząca choroby psychicznej matki skarżącego pochodzi z okresu, gdy strona była już pełnoletnia i usamodzielniona.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Przedmiotowa skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie
art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Kolegium - w odpowiedzi na skargę - złożyło wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a strona skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy w stosownym terminie.