II SA/Ol 632/20

II SA/Ol 632/20 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2020-12-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-09-01
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Alicja Jaszczak-Sikora /przewodniczący/
Marzenna Glabas /sprawozdawca/
Piotr Chybicki
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 609/21 - Wyrok NSA z 2023-07-26
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 670
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1/ oddala skargę; 2/ przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na rzecz radcy prawnego M. S. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z "[...]" r., nr "[...]", Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję z "[...]" r. wydaną z upoważnienia Burmistrza przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, którą organ I instancji odmówił umorzenia A. B. (dalej jako: "skarżąca") należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek skarżącej: Z., J. i N. T. w kwocie 58.471,56 zł i odsetek w kwocie 20.959,04 zł naliczonych na dzień 7 stycznia 2020 r.
W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło stan faktyczny i prawny sprawy. Wskazało, że na mocy wyroku rozwodowego z 4 września 2012 r. miejsce pobytu małoletnich córek skarżącej zostało ustalone przy ojcu i zasądzone zostały od skarżącej alimenty w łącznej kwocie 800 zł miesięcznie. Przy skarżącej pozostał małoletni syn, na rzecz którego ojciec miał uiszczać alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie. Wobec niewywiązywania się przez skarżącą z obowiązku alimentacyjnego świadczenia alimentacyjne wypłacone były na rzecz uprawnionych z funduszu alimentacyjnego. Na podstawie zaświadczeń komornika sądowego ustalono, że w latach 2011-2018 skarżąca wpłaciła na rzecz córki Z. łącznie 2.945,75 zł. Na rzecz córki J. wpłaciła alimenty w łącznej kwocie 1.250 zł w okresie od sierpnia 2017 r. do października 2019 r. – przy czym od października 2018 r. wpłacała po 50 zł miesięcznie. Na rzecz córki N. od 9 listopada 2018 r. nie wyegzekwowano żadnej kwoty.
Wnioskiem z 13 czerwca 2019 r. skarżąca wystąpiła, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, o umorzenie należności
w całości wraz z naliczonymi odsetkami. Uzasadniając wniosek wskazała na złą sytuację finansową jej obecnej rodziny, wymieniła otrzymywane świadczenia socjalne. Akcentowała, że ma na utrzymaniu trzech małoletnich synów. Wskazała na: problemy zdrowotne syna W. B. - m. in. deformację kończyn dolnych oraz autyzm i związane z tym koszty leczenia; konieczność ponoszenia kosztów przedszkola integracyjnego dla syna N. B. oraz kosztów związanych z nauką syna M. T. w szkole średniej w O. Zwróciła uwagę na własne schorzenia (brak prawej ręki, przewlekłe zapalenie krtani), związaną z nimi niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym (orzeczoną na stałe) oraz koszty dojazdów do lekarzy i zakupu leków. Do wniosku dołączyła dokumentację medyczną potwierdzającą stan jej zdrowia oraz syna W. oraz decyzję Wójta Gminy o przyznanym jej zasiłku celowym na zakup posiłku lub żywności.
W wyniku przeprowadzonego w dniu 2 lipca 2019 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca ma 40 lat. Jej rodzina składa się z 5 osób (tj. wnioskodawczyni, jej męża – K. B. oraz trojga małoletnich dzieci: W. B., N. B. oraz M.T.). Rodzina zamieszkuje w domu jednorodzinnym - określonym w wywiadzie jako zadbany, czysty i dostatecznie wyposażony w sprzęt gospodarstwa domowego. W dacie wywiadu wskazano, że zarówno skarżąca jak i jej mąż prowadzą działalność gospodarczą (punkt wulkanizacyjny żony oraz warsztat mechaniki pojazdów męża). Wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym - na stałe. Dwoje dzieci w rodzinie przewlekle choruje. Sytuację zdrowotną rodziny określono jako trudną (wskazując m. in. na problemy zdrowotne męża, cierpiącego na schorzenia kręgosłupa i rwę kulszową). Syn N. jest dzieckiem nadpobudliwym (w trakcie badań pod kątem ADHD), zaś najmłodszy syn W. cierpi na krzywicę kończyn dolnych, wymaga noszenia obuwia ortopedycznego oraz jest diagnozowany pod kątem autyzmu, cierpi też na obustronną głuchotę. M. T. kontynuuje naukę, dwoje młodszych dzieci przebywa w domu. W wywiadzie wskazano też, że skarżąca ponosi duże koszty związane z leczeniem rodziny, zakupem leków. Sytuację socjalno-bytową rodziny określono jako trudną. Ustalono ponadto, że rodzina utrzymuje się z: zasiłku stałego, zasiłku pielęgnacyjnego, świadczeń rodzinnych na dzieci, alimentów oraz wynagrodzenia za pracę męża. Określono wysokość dochodu na osobę w rodzinie na kwotę 405,66 zł).
W toku postępowania skarżąca przedłożyła dodatkowo obszerną dokumentację, dotyczącą badań diagnostycznych syna W. (badania genetyczne, stwierdzony niedosłuch, podejrzenie autyzmu), jak też kosztów badań laboratoryjnych w kwocie 500 zł w maju 2019 r. Ponadto dołączyła do akt sprawy m. in. faktury VAT, potwierdzające wysokość ponoszonych wydatków na leki: 151 zł (w kwietniu 2019 r.), 276 zł (w maju 2019 r.), 364 zł (w czerwcu 2019 r.), dokumentację medyczną wskazującą na jej problemy zdrowotne (przewlekłe zapalenie krtani, problemy z niesprawną dłonią). Udokumentowała także wysokość wpłat do ZUS, dokonanych w czerwcu 2019 r.
z tytułu prowadzonych przez małżonków działalności gospodarczych (łącznie 1.155,33 zł). Ponadto udokumentowała wysokość opłat za usługi telekomunikacyjne (396,70 zł
w czerwcu 2019 r.), za odpady (43,21 zł w czerwcu 2019 r.), spłatę kredytów bankowych w Plus Bank, Credit Agricole). Skarżąca przedłożyła także do akt sprawy fakturę VAT za prowadzenie w czerwcu 2019 r. rachunkowości przez Biuro Rachunkowe "[...]" w kwocie 200 zł.
Decyzją z dnia "[...]" r. organ I instancji odmówił umorzenia wnioskowanych należności.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podtrzymała dotychczasowe argumenty. Poinformowała o zamknięciu działalności gospodarczej przez jej męża i nieprowadzeniu własnej z powodu pozostawania w ciąży.
Decyzją z "[...]" r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło powyższą decyzję i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Wskazano na niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 1 ustawy, brak wyczerpującego uzasadnienia decyzji i konieczność ponownej oceny materiału dowodowego, w tym dołączonego do odwołania.
W piśmie z dnia 18 listopada 2019 r. skarżąca wskazała dodatkowo na okoliczność zaciągnięcia w dniu 14 listopada 2019 r. kredytu gotówkowego przez jej ojca w kwocie 6.000 zł w celu udzielenia jej i wnukowi pomocy. Podała, że ojciec już wcześniej zaciągał zobowiązania na ten cel.
W dniu 25 listopada 2019 r. ponownie przeprowadzony został wywiad środowiskowy z udziałem skarżącej. Ustalenia tego wywiadu w znacznej mierze pokrywały się z tymi, wynikającymi z wywiadu z dnia 2 lipca 2019 r. Potwierdzono, że skarżąca i jej mąż zaprzestali prowadzenia działalności gospodarczej (skarżąca
z dniem 30 listopada 2019 r., a jej mąż z dniem 26 sierpnia 2019 r.). W wywiadzie wskazano, że skarżąca alimentuje jedynie córkę N. T., w kwocie 100 zł. Mąż skarżącej (cierpiący na rwę kulszową) pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem W. W wywiadzie potwierdzono też schorzenia skarżącej (zapalenie krtani, bóle rąk i kręgosłupa, orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności od 1981 r.), jak też potwierdzono pozostawanie przez nią w ciąży, z terminem porodu w marcu 2020 r. Uznano, że sytuacja rodziny pozostaje trudna. Łączny dochód rodziny z miesiąca października 2019 r. został w wywiadzie ustalony na kwotę 2.898,84 zł - w jego skład wliczono: dwa zasiłki pielęgnacyjne, świadczenie pielęgnacyjne na syna W., świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego, a także zasiłki rodzinne wraz z dodatkami do zasiłków. Z ustaleń wywiadu wynika, że dochód taki ustalono po jego pomniejszeniu o kwotę 100 zł z tytułu alimentów świadczonych przez skarżącą na córkę. Do powyższego wywiadu dołączona została dokumentacja przedstawiona przez skarżącą, dotycząca m. in.:
1) planowanego na dzień 2 grudnia 2019 r. zabiegu operacyjnego syna W. w Klinice "[...]" (koszt zabiegu minimum 1.680 zł) oraz dokonanego rozliczenia kosztów tego zabiegu;
2) opłaconych przez skarżącą składek ZUS za listopad 2019 r. w kwocie 556 zł;
3) kosztów zakupu leków dla syna W. (faktura VAT 19/00627 z dnia 25 listopada 2019 r. opiewająca na kwotę 380,22 zł);
4) świadczeń socjalnych uzyskanych przez rodzinę strony w październiku 2019 r. (świadczenia rodzinne, świadczenia wychowawcze, świadczenie z funduszu alimentacyjnego, stypendium szkolne - w łącznej kwocie 2.865,84 zł);
5) potrzeby kształcenia specjalnego syna W. B. (orzeczenie Powiatowego Centrum Rozwoju Edukacji z dnia 14 sierpnia 2019 r.);
6) podsumowanie przychodów z tytułu prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej ("[...]") za październik 2019 r. w kwocie 706 zł netto;
7) harmonogramu spłat rat kredytu, zaciągniętego w 2014 r. na kwotę 16.890,91 zł z oprocentowaniem 10 %;
8) spłaty zobowiązań alimentacyjnych przez skarżącą (100 zł w listopadzie 2019 r.);
9) rozliczeń kosztów zakupu leków oraz kosztów badania krwi, dla syna – W. B.;
10) dokonanych opłat za: usługi telekomunikacyjne (353,96 zł), Internet (85 zł), odpady (43,21 zł), raty kredytów bankowych w Credit Agricole S.A. oraz Plus Bank S.A. (łącznie 628,43 zł);
11) wysokości opłat za wodę oraz ścieki (faktury VAT z 21 października 2019 r. oraz z 27 listopada 2019 r. na łączną kwotę 509,01 zł, wraz z upomnieniami do uregulowania należności);
12) orzeczonej w dniu 26 sierpnia 2019 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności niepełnosprawności syna W. B. (okresowo do dnia 31 sierpnia 2022 r.).
Skarżąca oświadczyła też, że ponosi koszty związane ze spłatą kredytu na laptop dla syna, koszty centralnego ogrzewania i zakupu opału na zimę.
W piśmie doręczonym organowi I instancji w dniu 5 grudnia 2019 r. skarżąca wskazała na nierentowność swojej działalności gospodarczej, jak też na jej zaprzestanie także z powodu pozostawania w ciąży. Podała, że działalność prowadziła do końca listopada 2019 r. z uwagi na otrzymane dotacje.
Mając powyższe na uwadze organ I instancji w dniu "[...]" r. ponownie wydał decyzję odmowną. Podniósł, że sytuacja bytowa skarżącej – jakkolwiek pozostaje trudna – to nie uzasadnia umorzenia ciążących na stronie należności. Podkreślono, że trzy córki skarżącej stały się uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wskutek niewywiązywania się przez skarżącą z obowiązku alimentacyjnego. Organ wskazał, że podejmując decyzje odmowną miał na uwadze nie tylko sytuację jednostki, ale także interes społeczny i słuszny interes obywateli, polegający na konieczności równego traktowania w sferze zobowiązań z tytułu zwrotu świadczeń wypłacanych
z funduszu alimentacyjnego.
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:
- art. 7 w zw. z art. 77 i art. 80 k.p.a. - polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym:
• brak ustosunkowania się przez organ do bieżącej, aktualnej sytuacji skarżącej i członków jej rodziny (prowadzących wspólne gospodarstwo domowe)
i oceny tej sytuacji, tj. brak wzięcia pod uwagę aktualnej sytuacji materialnej męża skarżącej – K. B., a także sytuacji zdrowotnej małoletniego syna, W. B., która zaistniała po ustaleniu zobowiązania;
• przyjęcie przez organ, iż sytuacja skarżącej (w tym zdrowotna) może ulec zmianie i skarżąca będzie miała możliwość zarobkowania w przyszłości - w sytuacji, gdy z akt sprawy wynika, że posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności,
a orzeczenie wydano na stałe (co oznacza, że stan zdrowia nie polepszy się), ponadto skarżąca ma na utrzymaniu wymagającego stałej opieki syna - cierpiącego na autyzm oraz mającego problemy ruchowe; co doprowadziło do dokonania przez organ oceny
w oparciu jedynie o przypuszczalną zmianę sytuacji zdrowotnej i rodzinnej dłużnika;
- art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. - poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji,
z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń (co uniemożliwia zarówno realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, jak też uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji - w szczególności niewyjaśnienie rzeczywistej, poprzedzającej wydanie decyzji sytuacji skarżącej, w aspekcie sytuacji dochodowej i rodzinnej, a także braku oceny tej sytuacji;
- art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - poprzez jego błędne zastosowanie i odmowę umorzenia należności, mimo istnienia braku obiektywnej możliwości spłaty zadłużenia, z powodu okoliczności niezależnych od dłużnika alimentacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wskazaną na wstępie decyzją, nie uwzględniło argumentów skarżącej, podzielając w całości stanowisko organu
I instancji. Organ II instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń
z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Wskazał, że kwestia umorzenia wypłaconych należności ma charakter uznaniowy. Organ może, lecz nie musi umorzyć należności. Rozstrzygnięcie w przedmiocie ewentualnego umorzenia należności winno być przy tym poprzedzone analizą sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Analiza taka powinna być dokonywana na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową
i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji
w przedmiocie umorzenia należności. Rola Kolegium w przedmiotowym postępowaniu sprowadza się zaś do ustalenia, czy organ I instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny
w sprawie, czy właściwie zastosował i zinterpretował przepisy prawa stanowiące podstawę wydanego rozstrzygnięcia oraz czy przy jego wydawaniu nie przekroczył granic przysługującego mu w tej materii uznania administracyjnego. Dalej Kolegium wskazało, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, wynikające z treści art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obligatoryjny. "Uwolnić się" od tych zobowiązań można tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Określone w art. 30 ust. 2 ustawy umorzenie tego rodzaju należności alimentacyjnych (jako najdalej idąca "ulga" w spłacie zobowiązań) jest wyjątkiem od reguły i nakłada na właściwy organ obowiązek zbadania, czy sytuacja dłużnika alimentacyjnego cechuje się zaistnieniem okoliczności, o których można stwierdzić, iż są wyjątkowe i szczególnie uzasadnione. Nawet jednakże w przypadku stwierdzenia takich okoliczności w sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika - umorzenie należności nie jest obowiązkiem organu. Oczywistym pozostaje przy tym fakt, że każde ewentualne umorzenie tych należności powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych - dlatego też na organach administracji spoczywa obowiązek szczególnie starannego podejmowania decyzji w tej materii. Ustosunkowując się do zgromadzonego materiału dowodowego, Kolegium stwierdziło, że rodzina skarżącej pozostaje niewątpliwie w trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej, to jednak nie sposób pominąć kwestii samych przyczyn powstania takiego stanu rzeczy, a także sposobu, w jaki dłużniczka alimentacyjna próbuje "unormować" swoją sytuację materialną. Kolegium nie zgodziło się z twierdzeniem skarżącej, że zaistniała sytuacja dłużnika alimentacyjnego jest wynikiem wyjątkowych okoliczności, które nie tylko są od niej niezależne, ale świadczą o niemożności spłaty zadłużenia. Kolegium podzieliło argumentację organu I instancji, który podkreślił, że należności alimentacyjne skarżącej (w kwocie niemalże 80.000 zł, liczonej wraz z odsetkami) są wynikiem braku regulowania przez nią obowiązku alimentacyjnego na trzy córki z pierwszego małżeństwa. Obowiązek alimentacyjny wobec trzech uprawnionych córek został uregulowany w 2012 r. Skarżąca nie wywiązywała się z nałożonego nań obowiązku na długo przed urodzeniem mających problemy zdrowotne synów: N. B. (urodzony w lipcu 2014 r.) oraz W. B. (urodzony we wrześniu 2016 r.). Nawet obecnie - przyjmując, że realizuje ona obowiązek alimentacyjny - nie czyni tego w odniesieniu do wszystkich trzech córek, a ponadto wpłacane przez nią kwoty nie są równoznaczne z tymi zasądzonymi sądownie. Zważono, że skarżąca jest aktualnie osobą 41 - letnią, a więc - obiektywnie rzecz ujmując - nie znajduje się w wieku, który wykluczałby możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia w przyszłości (lub ewentualnego ponownego prowadzenia działalności gospodarczej). Nie do zaakceptowania byłoby stwierdzenie, iż - po okresie urlopu macierzyńskiego bądź wychowawczego - strona nie mogłaby zadbać o uzyskiwanie regularnych dochodów z tytułu zatrudnienia. Skarżąca prowadziła już działalność gospodarczą, więc obiektywnie także w przyszłości zaistnieje możliwość podjęcia takiej działalności w wybranej przez skarżącą branży. Podjęcie takiego zatrudnienia (lub ponowne założenie działalności gospodarczej) nie jest więc wykluczone - przy zachowaniu chociażby minimum należytej staranności i chęci jego uzyskania przez dłużniczkę alimentacyjną. Nawet w treści orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zawarto - w pkt 1 wskazań - zapis o możliwości odpowiedniego zatrudnienia (na stanowisku przystosowanym). Kolegium podniosło, że realnie uzyskiwany przez rodzinę skarżącej dochód jest istotnie wyższy od tego, który wynika z ustaleń wywiadu z dnia 25 listopada 2019 r. Nie należy bowiem zapominać
o tym, że oprócz wykazanych w wywiadzie świadczeń rodzinnych, zasiłków pielęgnacyjnych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia pielęgnacyjnego) rodzina ta otrzymuje ponadto trzy świadczenia wychowawcze
(w łącznej kwocie 1.500 zł miesięcznie, niewliczanej do dochodu na potrzeby wnioskowania o pomoc społeczną) i pomoc w formie zasiłków celowych, co wynika
z planu pomocy zawartego na str. 15 wywiadu. W samym wywiadzie wskazano na świadczenie pielęgnacyjne w miesięcznej kwocie 1.583 zł, jednakże od 1 stycznia 2020 r. świadczenie pielęgnacyjne jest wyższe, bowiem wynosi (w wyniku waloryzacji) kwotę 1.830 zł miesięcznie. Jakkolwiek na str. 4 wywiadu wskazano, że skarżąca nie otrzymuje pomocy ze strony zamieszkujących w I. rodziców, to jednak ustaleniu temu może przeczyć dołączona przez nią kserokopia umowy kredytowej zawartej przez jej ojca na kwotę 6.000 zł (w powyższym piśmie skarżąca wskazała że jest to już któryś z kolei kredyt zaciągnięty przez jej ojca na pomoc jej oraz jej synowi).
Kolegium podkreśliło ponadto, że przy orzekaniu organy administracji winny uwzględniać i wyważyć nie tylko ważny interes strony, ale również interes społeczny - rozumiany w tym przypadku jako dbałość o dobro trzech córek skarżącej, na rzecz których przyznane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podstawowy obowiązek zapewnienia dzieciom opieki oraz środków na utrzymanie spoczywa w pierwszej kolejności na rodzicach. Co prawda Państwo udziela pomocy dopiero wówczas, gdy rodzice nie są w stanie zapewnić środków na utrzymanie dzieci - jednakże nie oznacza to powstania sytuacji, w której skarżąca - wskutek wygenerowania zaległości alimentacyjnych - zostałaby "zwolniona" z konieczności uregulowania należności alimentacyjnych. Stąd właśnie dłużniczka alimentacyjna winna liczyć się z tym, że Państwo będzie inicjować postępowania mające na celu dochodzenie od niej zwrotu wypłacanych na rzecz uprawnionych córek świadczeń alimentacyjnych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie reprezentujący skarżącą radca prawny, ustanowiony z urzędu, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz przyznanie nieopłaconych kosztów pomocy prawnej według norm przepisanych, albowiem nie zostały one zapłacone w całości ani w części. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 i 80 k.p.a. poprzez:
- nienależyte wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy w kwestii ustalenia sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej, na które to pojęcia niewątpliwie składa się całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuacja życiowa,
- przyjęcie dowolnej oceny dowodów w wyniku braku rozpatrzenia całego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego przyjęcia przez organ (w oparciu o bezpodstawne przypuszczenie), iż sytuacja skarżącej może ulec zmianie i może ona zyskać możliwość zarobkowania w przyszłości, mimo iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżąca ma trwały niedowład ręki, zaś niepełnosprawność jej synów, w szczególności dziecka chorego na autyzm, wykluczają możliwość podjęcia przez skarżącą w przyszłości jakiejkolwiek pracy zarobkowej, co doprowadziło do błędnego uznania, iż sytuacja życiowa skarżącej nie uzasadnia zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przewidzianej w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik podniósł, że trzeba wziąć pod uwagę całokształt okoliczności, które spowodowały, iż skarżąca nie była w stanie wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego względem córek. Na sytuację tą składa się nie tylko brak zatrudnienia jej i męża, spowodowany zamknięciem działalności gospodarczej, która była nierentowna i generowała długi, ale przede wszystkim problemy zdrowotne całej rodziny. Skarżąca w wyniku wypadku miała odciętą rękę, przez co kończyna ta jest obecnie niesprawna, a skarżąca została uznana za osobę niepełnosprawną
w stopniu umiarkowanym. Orzeczenie to zostało wydane na stałe. Na powyższe nieszczęście złożyły się jeszcze choroby młodszych dzieci tj. W., który cierpi na autyzm, obustronny niedosłuch i krzywicę kończyn oraz N., u którego zdiagnozowano ADHD. Leczenie synów wiąże się nie tylko ze znacznymi wydatkami, ale wymagają oni również wzmożonej opieki ze strony rodziców. Skarżąca będąc w ciąży z kolejnym dzieckiem zdecydowała się więc na zamknięcie działalności, która i tak nie przynosiła dochodu. Tak samo uczynił mąż skarżącej, który obecnie otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad synem W. Całokształt powyższych okoliczności powoduje, iż skarżąca i jej rodzina pozostają w niedostatku, a otrzymywane świadczenia nie wystarczają nawet na zaspokojenie najpilniejszych potrzeb dzieci, które z uwagi na ich schorzenia są ogromne. To sytuacja życiowa
i dochodowa skarżącej uniemożliwiła jej wywiązywanie się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Stwierdzić zatem należy, iż stan niewypłacalności skarżącej jest skutkiem czynników obiektywnych, tj. takich na które skarżąca nie miała wpływu. Pełnomocnik uznał za bezpodstawne przypuszczenie organów, że sytuacja materialna skarżącej może ulec zmianie w wyniku podjęcia pracy, albowiem niedowład ręki czyni skarżącą niezdolną do pracy, a brak widoków na poprawę stanu zdrowia,
z dużą dozą prawdopodobieństwa pozwala stwierdzić, iż nie będzie ona w stanie podjąć zatrudnienia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumenty podniesione
w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1
w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności
z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów. Tym samym, sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie sprawy zawisłej przed organami administracji publicznej, a jedynie w przypadku stwierdzenia,
iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 p.p.s.a. uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została zgodnie z przepisami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r. poz. 670), a organy wyjaśniły sprawę w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie i swoje stanowisko przekonująco uzasadniły, wobec czego skarga nie mogła zostać uwzględniona i podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową
i rodzinną.
Z zacytowanego przepisu wynika, iż decyzja w zakresie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostaje
w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna, ma obowiązek zwrócić świadczenia wypłacone uprawnionemu do alimentów. Stosownie do art. 27 ust. 1 omawianej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych
z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Tym samym umorzenie takich należności dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej
i rodzinnej zobowiązanego. Przy czym pod pojęciem "sytuacji dochodowej" należy rozumieć sytuację finansową dłużnika alimentacyjnego, w tym jego możliwości zarobkowe, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. W związku
z tym należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, warunkowaną bieżącą sytuacją dłużnika alimentacyjnego, ale też przy uwzględnieniu okoliczności jego powstania oraz zdarzeń zaistniałych po ustaleniu zobowiązania.
Uznanie administracyjne nie pozwala organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyroki NSA z 25 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1535/08 i z 13 kwietnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2443/17, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). W wyrokach tych wyjaśniono, że kontrola sądu administracyjnego, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do decyzji uznaniowych ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności,
a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia.
Wbrew przekonaniu skarżącej organy orzekające dokonały wnikliwej oceny zgromadzonego obszernie materiału dowodowego. Nie pominięto aktualnej sytuacji dochodowej i zdrowotnej obecnej pięcioosobowej rodziny skarżącej. Organy wyszczególniły podawane przez skarżącą koszty leczenia, utrzymania, spłaty rat kredytowych, koszty prowadzonej działalności gospodarczej, okoliczność jej zaprzestania, pozostawania skarżącej w kolejnej ciąży, stan zdrowia członków rodziny, korzystanie rodziny ze świadczeń rodzinnych i opieki społecznej. Uwzględniając te wszystkie okoliczności organy administracji publicznej doszły do prawidłowego wniosku, że sytuacja rodziny skarżącej jest trudna, jednak całokształt okoliczności sprawy nie uzasadniał uwzględnienia wniosku.
W sprawie nie budzi wątpliwości zły stan zdrowia najmłodszego syna skarżącej, który jest niepełnosprawny i wymaga stałej opieki. Opiekę tę zapewnia mąż skarżącej, który zrezygnował z prowadzonej działalności gospodarczej w celu sprawowania opieki nad synem. Jest to warunek uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa
w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111). Mąż skarżącej w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem otrzymuje co miesiąc świadczenie pielęgnacyjne - w 2020 r. 1.830 zł; w 2021 r. 1971,00 zł (art. 17 ust. 3 ustawy). W związku z tym niepełnosprawność syna W. nie uniemożliwia skarżącej podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, skoro to mąż zadeklarował sprawowanie stałej opieki nad synem i zrezygnował w tym celu
z aktywności zawodowej. Prawidłowo też wywiodło Kolegium, że mimo niepełnosprawności skarżącej w stopniu umiarkowanym, skarżąca jest zdolna do zatrudnienia. Zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności skarżąca może pracować na stanowisku przystosowanym. Poza tym niepełnosprawność skarżącej istnieje od 1981 r. i do czasu zaprzestania działalności gospodarczej w listopadzie 2019 r. skarżąca była aktywna zawodowo. Jednym z powodów zaprzestania działalności gospodarczej, jak podała skarżąca, było pozostawanie w ciąży. Jednak po porodzie
i okresie macierzyńskim skarżąca będzie mogła poszukać zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stan zdrowia skarżącej nie wyklucza zatem wykonywania pracy
i zarobkowania. Skarżąca ma 41 lat, jest osobą w sile wieku, zdolną do wykonywania pracy. Aktualnie sytuacja rodziny skarżącej jest stabilna. Skarżąca zamieszkuje
w domu jednorodzinnym, zaopatrzonym we wszystkie potrzebne sprzęty, korzysta ze świadczeń socjalnych, może liczyć na pomoc finansową rodziców. Otrzymywane świadczenia nie podlegają egzekucji (art. 833 § 6 k.p.c.). Z oświadczeń skarżącej wynika, że jest w stanie płacić miesięcznie 100 zł z tytułu alimentów. Poza tym skarżąca spłaca zobowiązania kredytowe. Nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, aby te zobowiązania korzystały z pierwszeństwa i usprawiedliwiały uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci. W wyroku z 15 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2669/17 (publ. w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający.
Skarżąca sama zaś przyczyniła się do zaistniałej sytuacji, w tym powstałego zadłużenia z tytułu zasądzonych alimentów, które narastało od przeszło 9 lat. Dokonywała sporadycznych wpłat na rzecz córek z poprzedniego małżeństwa, co świadczy o niefrasobliwym podejściu skarżącej wobec spełniania obowiązku alimentacyjnego. Nie do zaakceptowania jest stanowisko skarżącej, z którego wynika, że nie dba w równym stopniu o swoje dzieci. Mimo świadomości o ciążącym na skarżącej obowiązku alimentacyjnym wobec córek z poprzedniego małżeństwa skarżąca zdecydowała się założyć drugą rodzinę. Narodziny kolejnych dzieci i związane z tym koszty utrzymania nie mogą stanowić podstawy do uchylania się od obowiązku alimentacyjnego względem innych własnych małoletnich dzieci z poprzedniego małżeństwa i umorzenia należności. Zwrócił na to uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2269/20, podkreślając, że chronione konstytucyjnie dobro dziecka jest nadrzędne, wobec czego nieuzasadnione ważnymi względami niespełnianie obowiązku alimentacyjnego nie zasługuje na akceptację, a tym samym nie daje podstaw do umorzenia należności wypłaconej z funduszu alimentacyjnego. W wyroku tym NSA uznał za zasadną odmowę umorzenia należności, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny unikał partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, natomiast sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona ze świadomego działania zobowiązanego lub zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje. Umorzenie należności w takich okolicznościach mogłoby zachęcić innych do unikania wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci. Zauważyć też należy, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca ubiegała się o zmniejszenie kwoty zasądzonych alimentów, godząc się więc z obowiązkiem ich stałego pokrywania w zasądzonej wysokości.
Mając powyższe na uwadze zgodzić należy się ze stanowiskiem organów orzekających o braku podstaw do umorzenia należności w całości. W tym stanie rzeczy skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity Dz.U. z 2020 poz. 1842 ze zm.)
z uwagi na zaistnienie sytuacji szczególnej związanej z intensyfikacją rozwoju epidemii COVID-19 i związanym z tym zagrożeniem dla życia i zdrowia stron oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość..
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, rozstrzygnięto w oparciu o art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68).