II SA/Ol 596/24

II SA/Ol 596/24 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2025-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-08-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Bogusław Jażdżyk /przewodniczący sprawozdawca/
Ewa Osipuk
Tadeusz Lipiński
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 marca 2025 r. sprawy ze skargi O. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty spłaty należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że w dniu 17 sierpnia 2023 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął złożony przez R. B. - późniejsza zmiana nazwiska na O. S. (dalej jako: "strona", "skarżący") wniosek o rozłożenie na raty spłaty obciążającej go należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że pracuje w warunkach pracy chronionej i będzie w stanie spłacać bieżące zadłużenie w kwocie po 300 zł miesięcznie, natomiast istniejące już zadłużenie spłacać będzie w kwocie po 60 zł miesięcznie.
Decyzją z dnia 2 listopada 2023 r. Burmistrz [...] działający poprzez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej jako: "organ I instancji) odmówił stronie rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej, czyli J. W..
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał podstawy prawne wydanego rozstrzygnięcia, opisał przebieg postępowania, a także dokonane w jego wyniku ustalenia faktyczne. Organ pierwszej instancji w szczególności opisał ustaloną w toku postępowania sytuację życiową wnioskodawcy. Podał przy tym, że strona aktualnie zamieszkuje w miejscowości C. wraz z konkubiną i pięciorgiem dzieci.
Z ustaleń organu wynika również, że skarżący jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Ponadto planuje on zakup gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,17 ha. Na podstawie zawartej umowy przedwstępnej zapłacił on sprzedającemu kwotę 140 000,00 zł tytułem zadatku. Łączna kwota obciążającej stronę należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz J. W. wynosi 41 579,43 zł. W ocenie organu I instancji nie zachodzą okoliczności uzasadniające rozłożenie na raty obciążającej stronę należności. Organ wskazał, że strona pozostaje osobą zatrudnioną oraz dzierżawi gospodarstwo rolne, z którego również może czerpać dochód. Ponadto była w stanie zgromadzić środki finansowe w kwocie 140 000,00 zł przeznaczona na wpłatę zadatku związanego z zawartą umową przedwstępną. Okoliczności te wskazują, że skarżący jest w stanie na bieżąco spłacać obciążające go zadłużenie z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacanych na rzecz córki.
Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła strona, podnosząc, że aktualnie dzierżawi gospodarstwo rolne (miesięczny czynsz z tego tytułu wynosi 2000 zł za ziemię oraz 2000 zł za dom). Wskazała również, że aby utrzymać swoją rodzinę (w skład której wchodzi on, jego konkubina oraz pięcioro dzieci) i normalnie funkcjonować musi uzyskać możliwość spłaty obciążającego go zadłużenia w ratach. Wyjaśnił, że wcześniejszy brak spłaty zadłużenia związany był z jego chorobą.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z dnia 15 maja 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że w związku z brakiem realizacji obowiązku alimentacyjnego przez stronę od dnia 1 stycznia 2019 r. na rzecz J. W. wypłacane są świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia z dnia 25 października 2023 r. wydanego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] wynika, że na dzień wydania tego zaświadczenia zaległość strony w postaci świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz córki strony (33 001,50 zł) oraz odsetek (9 284,97 zł) wynosiła łącznie 42 285,94 zł. Kolegium wskazało również, że na mocy wydanego przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] orzeczenia z dnia 3 lutego 2023 r., skarżący uznany został za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym.
Z orzeczenia tego wynika także, że wymaga on zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej. Orzeczenie to zostało wydane na czas oznaczony do dnia 28 lutego 2025 r. Skarżący zaś pozostaje zatrudniony na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu uzyskuje dochód netto w kwocie 2 403,03 zł. W trakcie zaś przeprowadzonego w toku postępowania wywiadu środowiskowego ustalono, że strona od wielu lat leczy się z powodu schorzeń psychicznych i kilka razy na tym tle był hospitalizowany. Strona zamieszkuje w miejscowości C., gdzie prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z konkubiną i pięciorgiem dzieci.
Organ odwoławczy zwrócił również uwagę, że w aktach sprawy znajduje się kopia umowy przedwstępnej sprzedaży gospodarstwa rolnego i umowa dzierżawy, na mocy której skarżący (jako kupujący i dzierżawca) zobowiązuje się do zawarcia do dnia 31 sierpnia 2024 r. przyrzeczonej umowy kupna-sprzedaży gospodarstwa rolnego wraz z budynkami za kwotę 1 400 000,00 zł, jednocześnie strony do dnia 31 sierpnia 2024 r. zawarły umowę dzierżawy przedmiotowego gospodarstwa. Z treści umowy wynika również, że czynsz dzierżawny wynosi 4 000,00 zł miesięcznie.
W związku z zawarciem przedmiotowej umowy skarżący zapłacił na rzecz sprzedających kwotę 140 000,00 zł tytułem zadatku na poczet ceny zakupu gospodarstwa rolnego.
Kolegium stwierdziło, że zastosowanie ulg przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ma charakter wyjątkowy i możliwe jest jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwiała i uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku i zwrotu należności. Zastosowanie tychże ulg nie jest obligatoryjne nawet w przypadku, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie takiej pomocy.
Według organu odwoławczego ustalona w toku prowadzonego postępowania sytuacja życiowa, osobista, zdrowotna i majątkowa strony nie uzasadnia zastosowania w stosunku do niego jednej z przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ulg w spłacie obciążającej go należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz córki. Jak słusznie zauważył bowiem organ I instancji obciążające stronę zadłużenie jest wynikiem wieloletniego niewywiązywania się przez stronę z obciążającego ją względem córki obowiązku alimentacyjnego. Co więcej, jako okoliczności uzasadniającej zastosowanie względem skarżącego ulgi przewidzianej w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie sposób uznać stanu jego stanu zdrowia. Z ustaleń dokonanych w trakcie wywiadu środowiskowego wynika co prawda, że cierpi on na schorzenia natury psychicznej, jednakże ten stan rzeczy występuje od wielu lat. Ponadto w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14 września 2023 r. sam skarżący stwierdził, że z uwagi na poprawę stanu zdrowia w ostatnim czasie zaprzestał on przyjmowania leków. Z akt sprawy wynika natomiast, że stan zdrowia nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia.
W ocenie Kolegium również sytuacja majątkowa oraz rodzinna strony nie uzasadnia zastosowania wobec niego którejkolwiek z ulg przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Strona pozostaje zatrudniona i osiąga z tego tytułu stały dochód. Z akt sprawy wynika również, że strona dzierżawi gospodarstwo rolne, z którego może czerpać dodatkowy dochód. Ponadto Kolegium wskazało, że z poczynionych ustaleń wynika, że strona planuje zakup gospodarstwa rolnego za cenę 1 400 000, zł. W związku zaś z zawarciem umowy przedwstępnej zakupu tego gospodarstwa zapłaciła na rzecz sprzedających w gotówce kwotę 140 000,00 zł tytułem zadatku. Skoro zatem skarżący był w stanie zgromadzić kwotę 140 000,00 zł w celu wpłaty zadatku na poczet zakupu nieruchomości, a nadto planuje zakup nieruchomości za cenę 1 400 000, zł, to w ocenie organu odwoławczego był on w stanie spłacić obciążającą go należność z tytułu wypłaconych jego córce świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Ponadto za okoliczność uzasadniającą zastosowanie wobec strony wnioskowanej ulgi nie mógł według Kolegium zostać uznany fakt założenia przez nią nowej rodziny. Okoliczność ta bowiem nie zwalnia skarżącego z obowiązków rodzicielskich (w tym obowiązku alimentacyjnego) względem córki.
Skargę na decyzje Kolegium wywiódł skarżący, wskazując, że został pokrzywdzony postępowaniem różnych organów i instytucji, co doprowadziło do odebrania mu "125 % należności finansowych nawet pieniędzy od dziadka". Ponadto skarżący wskazał, że utracił środki na żywność, opłaty i utrzymanie rodziny a także stracił pracę zarobkową.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie z powodu wniesienia skargi z uchybieniem terminu, ewentualnie o jej oddalenie.
Postanowieniem z dnia 8 listopada 2024 r. II SA/Ol 596/24 WSA w Olsztynie przywrócił stronie termin do wniesienia skargi w niniejszej sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje:
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności
z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 j.t.).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia
z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji
w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach,
a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2024 r. poz. 935 t. j. – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy
(art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł
do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z 15 maja 2024 r., którym to rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z 2 listopada 2023 r. w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty skarżącemu należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.
Z powołanego w podstawie prawnej kwestionowanych decyzji przepisu art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 r.), w skrócie u.p.o.u.a., wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W orzecznictwie prezentowany jest dość rygorystyczny pogląd, który sąd również podziela, iż okoliczności uzasadniające ubieganie się o zastosowanie ulg, z uwagi na szczególny charakter zobowiązań alimentacyjnych, muszą być wyjątkowe, podstawy zastosowania ulg nie mogą stanowić przeszkody przemijające, albo takie, na których usunięcie wpływ ma sam dłużnik alimentacyjny, to jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że taką możliwość przewidział sam ustawodawca, a skoro tak, to brał pod uwagę, iż w niektórych sytuacjach dochodzenie należności z tego tytułu może okazać się bezcelowe.
Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności (zob. przykładowo wyrok NSA z 30 czerwca 2011 r., I OSK 371/2011). Obowiązkiem organu jest szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o umorzenie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuację życiową (zob. np. wyrok WSA w Rzeszowie z 28 lipca 2011 r., II SA/Rz 358/2011).
Przesłankami zatem umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek zawartymi w tym przepisie są wyłącznie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności – stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz.
Nadto trzeba zaznaczyć, że kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji publicznej wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. W takich przypadkach kontrola sądowa obejmuje proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalanie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Nie ulega zatem wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinna być oparta o wszechstronne ustalenie wszystkich okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy.
Organ odwoławczy podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie przyjął, że strona planuje zakup gospodarstwa rolnego za cenę 1 400 000, zł. W związku zaś z zawarciem umowy przedwstępnej zakupu tego gospodarstwa zapłaciła na rzecz sprzedających w gotówce kwotę 140 000,00 zł tytułem zadatku. Skoro zatem skarżący był w stanie zgromadzić kwotę 140 000,00 zł w celu wpłaty zadatku na poczet zakupu nieruchomości, a nadto planuje zakup nieruchomości za cenę 1 400 000, zł, to w ocenie organu odwoławczego był on w stanie spłacić obciążającą go należność z tytułu wypłaconych jego córce świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Ponadto Kolegium podniosło, że strona pozostaje zatrudniona i osiąga z tego tytułu stały dochód.
W ocenie sądu nie wiadomo na jakiej podstawie Kolegium przyjęło, że w związku zawarciem umowy przedwstępnej zakupu gospodarstwa rolnego strona zapłaciła na rzecz sprzedających w gotówce kwotę 140 000,00 zł tytułem zadatku. Twierdzenie to nie zostało poparte żadnym dowodem a ponadto z akt sprawy nie wynika, że przeprowadzono w tym zakresie jakiekolwiek postępowanie wyjaśniające. Tymczasem już z odwołania od decyzji organu I instancji wynika, że skarżący nie zgromadził środków na zakup gospodarstwa rolnego. Ponadto z urzędu sądowi znany jest fakt, że druga strona wskazanej umowy (sprawa o sygn. II SA/Ol 597/24, k.- 86 akt adm.) złożyła oświadczenie o odstąpieniu od tej umowy z powodu niewpłacenia przez skarżącego zadatku w wysokości 140 tys. zł. Dodać należy, że znając sytuację majątkową i finansową strony, organ odwoławczy powinien szczególnie skrupulatnie podejść do weryfikacji okoliczności zapłaty zadatku na poczet zakupu rzeczonej nieruchomości. Z pewnością zaś nie można bezpodstawnie przyjmować za prawdziwą okoliczność, której wiarygodność jest bardzo niska, tym bardziej gdy stanowi ona jedną z podstaw podejmowanego w sprawie rozstrzygnięcia. Taka zaś sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie, w której kolegium uzasadniło swoją decyzję niezweryfikowanym twierdzeniem o wpłacie zaliczki na poczet zakupu nieruchomości.
Ponadto należy również wziąć pod uwagę, że Kolegium przyjęło, że aktualny stan zdrowia nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia zatrudnienia. Tymczasem skarżący może podjąć zatrudnienie, ale jedynie w warunkach pracy chronionej. Oznacza to, że możliwości podjęcia przez niego pracy są ograniczone, a zastrzeżenie to ogranicza możliwości zarobkowe skarżącego. Niewątpliwie stanowi to obiektywny czynnik ograniczający możliwości zatrudnienia, który również należy wziąć pod uwagę oceniając sytuację skarżącego. Organ odwoławczy nie zweryfikował także informacji odnośnie zatrudnienia skarżącego w zakładzie pracy chronionej. Tymczasem z akt sprawy II SA/Ol 597/24 (decyzja Kolegium z 23 maja 2024 r. k. – 81 akt adm.) wynika, że skarżący w grudniu 2023 r. nie pracował już jako pracownik ochrony w warunkach pracy chronionej.
Ustalenie zaś, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Obowiązkiem organu jest szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o umorzenie i uwzględnienie wszystkich aktualnych okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuację życiową. Sytuacja ta nie została zaś prawidłowo wyjaśniona przez organ.
Finalnie wskazać należy, że ustalenie stanu faktycznego, poprzez zebranie i ocenę materiału dowodowego, jest funkcją postępowania administracyjnego, w ramach którego organy zobowiązane są do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. To na organie ciąży obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności rozpoznawanej sprawy, w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 7, art. 8, art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego, k.p.a). Rolą zaś organu odwoławczego jest również odniesienie się do wszystkich twierdzeń i zarzutów zawartych w odwołaniu i weryfikacja stanowiska organu I instancji.
Wydanie decyzji w świetle obecnie zgromadzonego materiału dowodowego było zatem przedwczesne, a co za tym idzie uzasadnienie zaskarżonej decyzji należy uznać za niewystarczające. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić zaprezentowane rozważania i ocenę prawną.
Mając na uwadze powyższe, orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.