II SA/OL 57/25

II SA/Ol 57/25 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2025-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Beata Jezielska
Bogusław Jażdżyk /sprawozdawca/
Ewa Osipuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 323
art. 30 ust. 2 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
Sentencja
Dnia 27 marca 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Protokolant starszy specjalista Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2025 roku sprawy ze skargi T. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz jego zwrotu - oddala skargę.
Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że w dniu 4 maja 2023 r. T. F. (dalej jako: "strona", "skarżąca") złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad synem – A. F..
Decyzją z 31 maja 2023 r. działający z upoważnienia Burmistrza [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej jako: "organ I instancji") odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia, jednak w toku odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 22 sierpnia 2023 r. uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.
W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji decyzją z 26 października 2023 r. ponownie odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Po rozpoznaniu odwołania Kolegium decyzją z 14 grudnia 2023 r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji i orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że przyznało stronie świadczenie pielęgnacyjne na okres od dnia 25 kwietnia 2023 r. do dnia 30 kwietnia 2026 r.
28 lutego 2024 r. do Kolegium wpłynęło pismo organu I instancji informujące, że na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 listopada 2023 r. strona od 1 października 2023 r. uzyskała prawo do emerytury.
Po wznowieniu z urzędu postępowania Kolegium ostateczną i prawomocną decyzją z 30 sierpnia 2024 r. uchyliło w całości własną decyzję z 14 grudnia 2023 r. i orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że uchyliło decyzję organu I instancji z 26 października 2023 r. i przyznało skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 25 kwietnia 2023 r. do 30 września 2023 r.
Pismem z 3 września 2024 r. organ I instancji poinformował stronę o wszczęciu postępowania w sprawie uznania za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego w związku z opieką nad synem A. F. w okresie od 1 października 2023r. do 31 sierpnia 2024 r.
Następnie decyzją z 3 października 2024 r. organ I instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w związku z opieką skarżącej nad synem A. F. w okresie od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 31.278,00 zł. Na poczet powyższej kwoty zaliczono 11.952,00 zł, wpłaconą przez stronę 19 września 2024 r. Organ I instancji zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad synem za okres od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w łącznej kwocie 19 326 zł.
W uzasadnieniu decyzji powołano podstawę prawną rozstrzygnięcia w postaci art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazano na decyzję Kolegium z 30 sierpnia 2024 r., którą Kolegium uchyliło własną decyzję z 14 grudnia 2023 r. oraz orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że uchyliło decyzję organu I instancji z dnia 26 października 2023 r. i przyznało skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 25 kwietnia 2023 r. do 30 września 2023 r. Wyjaśniono też, że w dniu 19 września 2024 r. skarżąca wpłaciła na konto organu kwotę 11.952,00 zł.
Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła skarżąca, zarzucając niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a mianowicie faktu, że z chwilą otrzymania decyzji Kolegium z 14 grudnia 2023 r. zawiesiła prawo do emerytury informując o tym fakcie organ I instancji. O emeryturę strona wystąpiła z uwagi na długi czas oczekiwania na rozpatrzenie odwołania. Strona zarzuciła również, że naruszono jej prawo do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.
W uzupełnieniu odwołania (pismo z 18 listopada 2024r.) strona podniosła zarzuty dotyczące nieprawidłowości, jakie w jej ocenie zaistniały, w rozpoznaniu skargi, jaką złożyła do Wojewody Warmińsko-Mazurskiego.
Kolegium decyzją z 22 listopada 2024 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podtrzymał stanowisko organu I instancji. Podkreślił również, że przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego, chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie. Od organu nie wymaga się wykazania winy strony, co oznacza, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia w trybie wznowienia postępowania. Ponadto w ocenie Kolegium nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, że naruszono prawo strony do czynnego udziału w postępowaniu. Strona została prawidłowo i skutecznie poinformowana o wszczęciu postępowania, o prawie zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się. Pełnomocnik strony z prawa przejrzenia akt skorzystał.
Skargę na decyzję organu odwoławczego z 22 listopada 2024 r. wywiodła skarżąca, wnosząc o uchylenie decyzji zapadłych w obydwu instancjach. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:
- rażące naruszenie art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a., poprzez świadome zaniechanie poszerzenia materiału dowodowego o informacje i dokumenty znajdujące się w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące czasookresu pobierania emerytury przez stronę, w tym zawieszenia przez nią pobierania świadczenia emerytalnego w czasie otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego na syna, co przekłada się nie tylko na brak realizacji ustawowego obowiązku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego oraz zaniechanie podjęcia podstawowych czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (...), lecz ociera się również o znamiona występku z art. 231 § 1 k.k.,
- naruszenie art. 10 § 2 k.p.a., poprzez niezapewnienie stronie możliwości czynnego udziału w każdym stadium postępowania, w tym zwłaszcza uniemożliwienie, przed wydaniem decyzji, wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.
W uzasadnieniu skargi strona podkreśliła, że tylko i wyłącznie dzięki jej osobistej uczciwości MOPS w [...] miał podstawę, żeby pismem z 22 lutego 2024 r. wnioskować do Kolegium o wznowienie postępowania. Wbrew treści tego wniosku nic samo nie wyszło na jaw, a tym bardziej nie nastąpiło to w wyniku "wnikliwych" czynności organu I instancji. Natomiast co do meritum, gdyby MOPS, przed wydaniem skarżonej decyzji, sięgnął do materiałów ZUS, to zapewne spornej decyzji w ogóle by nie wydał. Wiedziałby bowiem, że z dniem wydania przez Kolegium decyzji z 14 grudnia 2023r., (była to decyzja korzystna dla strony, uwzględniająca odwołanie od pierwotnej decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego) strona zawiesiła swoje uprawnienia emerytalne i przestała pobierać emeryturę, właśnie z racji pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma więc mowy o nienależnym pobieraniu tego świadczenia za okres od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r., pomijając już nawet absurdalność takiego rozstrzygnięcia ze względu na zwrot kwoty 11.952 zł za cztery miesiące.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności
z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U z 2024 r. poz. 1267).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia
z prawem, nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach,
a jedynie w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy
co wynika z treści art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U z 2024 r. poz. 935 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.). Sąd rozstrzygając sprawę nie jest też związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Kolegium z 22 listopada 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z 3 października 2024 r. o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne wypłacone w związku z opieką skarżącej nad synem w okresie od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 31.278,00 zł. i zobowiązaniu strony do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad synem za okres od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w łącznej kwocie 19 326 zł.
Podstawą materialnoprawną podjętego w sprawie rozstrzygnięcia jest przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz 323 ze zm.), w skrócie u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.
Przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane określone w tym ostatnim przepisie związane są wyłącznie z przypadkami usunięcia z obrotu prawnego dotychczasowej decyzji przyznającej świadczenie rodzinne. W wyniku wznowienia postępowania w niniejszej sprawie doszło do ziszczenia się powyższej przesłanki, ponieważ Kolegium ostateczną i prawomocną decyzją z 30 sierpnia 2024 r. uchyliło w całości własną decyzję z 14 grudnia 2023 r. i orzekło co do istoty sprawy w ten sposób, że uchyliło decyzję organu I instancji z 26 października 2023 r. i przyznało skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 25 kwietnia 2023 r. do 30 września 2023 r. Kolegium powzięło bowiem informację, że na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 14 listopada 2023 r. strona od 1 października 2023 r. uzyskała prawo do emerytury.
Podkreślić należy, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. nie wymaga, aby na tym etapie sprawy, po stronie beneficjenta świadczenia, istniała konieczność zamiaru wprowadzenia w błąd, nie jest także relewantne uzyskanie przez beneficjenta świadczenia jakichkolwiek pouczeń. Analiza przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. wskazuje, że jego treść jest jednoznaczna, a skutek w postaci obowiązku zwrotu pobranego nienależnie świadczenia jest wynikiem stwierdzenia określonych okoliczności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1773/12, czy z 16 września 2020 r. sygn. akt I OSK 2372/18, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednocześnie należy podkreślić, że do okoliczności tych nie należy świadomość beneficjenta świadczeń rodzinnych co do pobrania nienależnych świadczeń ani wina w doprowadzeniu do pobrania takiego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r. sygn. akt I OSK 2372/18, czy z 25 czerwca 2019 r. sygn. akt I OSK 2065/17, dostępne w CBOSA). Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego, chociażby strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie. Od organu nie wymaga się wykazania winy strony, co oznacza, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia w trybie wznowienia postępowania, także gdy świadczeniobiorca nie zawinił w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało (W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, C. H. Beck 2014, s. 336-337, 343, nb 13).
Przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w swej treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienna od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 1a, 2 i 3 u.ś.r.), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (zob. wyrok NSA z 4 lipca 2018 r. sygn. akt I OSK 309/18, wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1773/12, wyrok NSA z 13 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2851/20, dostępne w CBOSA).
Pomimo to odnotować należy, że skarżąca już w złożonym przez nią (na właściwym formularzu) wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (akta adm., k. - 11) została pouczona, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli (art. 17 ust. 5 u.ś.r.) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty (nie dotyczy renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Ponadto w decyzji Kolegium z dnia 14 grudnia 2023 r. (uchylającej decyzję organu I instancji i przyznającej skarżącej przedmiotowe świadczenie pielęgnacyjne na czas od 25 kwietnia 2023 r. do 30 kwietnia 2026 r.) strona została pouczona, że zgodnie z przepisem art. 25 ust. 1 u.ś.r., w przypadku wystąpienia zmiany w liczbie członków rodziny lub innych zmian mających wpływ na prawo do otrzymywanego świadczenia (np. podjęcia zatrudnienia), świadczeniobiorca jest zobowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tych okolicznościach właściwego podmiotu wypłacającego świadczenia rodzinne, tj. Burmistrza [...]. Osoba zaś, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
Poinformowanie przez skarżącą o fakcie pobierania przez nią emerytury nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oraz jego zwrotu, podobnie jak późniejsze zawieszenie przez nią pobierania emerytury. Nadmienić należy, że organ niewątpliwie i tak uzyskałby wiedzę o fakcie pobierania przez stronę emerytury. Niewątpliwie zaś skarżąca była w okresie od dnia 1 października 2023 r. do dnia 31 stycznia 2024 r. uprawniona do emerytury a jednocześnie pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad synem. Wypłata natomiast przysługującej emerytury wstrzymana została na jej wniosek dopiero z dniem 1 lutego 2024 r. Dlatego też wspomnianą prawomocną i ostateczną decyzją Kolegium z 30 sierpnia 2024 r. ostatecznie (po uchyleniu własnej decyzji z 14 grudnia 2023 r.) uchylono decyzję organu I instancji i przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem, na okres od 25 kwietnia 2023 r. do 30 września 2023 r.
Zaskarżona decyzja natomiast ma charakter związany i jest bezpośrednim skutkiem wydania w trybie wznowieniowym wspomnianej wyżej decyzji Kolegium z 30 sierpnia 2024 r. W niniejszym postępowaniu prawidłowo zatem ustaliły organy, że wspomniane świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez stronę za okres od 1 października 2023 r. do 31 sierpnia 2024 r. w łącznej kwocie 31.278,00 zł uznać należy za nienależnie pobrane. W związku z tym jak najbardziej zasadnie zobowiązano skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego (uwzględniając kwotę już wpłaconą). Brak było bowiem podstawy prawnej do wypłacania tego świadczenia pielęgnacyjnego za wskazany okres. Po uchyleniu decyzji Kolegium z 14 grudnia 2023 r. brak jest decyzji przyznającej skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 października 2023 r.
Ponadto nie można zgodzić się z zarzutem skarżącej zaprezentowanym w skardze a dotyczącym naruszenie art. 10 § 2 k.p.a., poprzez niezapewnienie stronie możliwości czynnego udziału w każdym stadium postępowania, w tym zwłaszcza uniemożliwienie, przed wydaniem decyzji, wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Zawiadomieniem z 3 września 2024 r. (akta adm., k. - 71) strona została poinformowana przez organ I instancji o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego (zawiadomienie odebrano 6 września 2024 r., akta adm. k. - 72). Wyznaczono również termin (7 dni od otrzymania zawiadomienia) do zapoznania się z aktami sprawy i ewentualnego wniesienia wniosków. Natomiast 16 września 2024 r. (akta adm., k. - 75) organ I instancji przesłał stronie zawiadomienie o możliwości zapoznania się z materiałem dowodowym (zawiadomienie strona odebrała 23 września 2024 r., akta adm., k. – 74). Dodatkowo pełnomocnik skarżącej 24 września 2024 r. zapoznał się z aktami sprawy. Po tym zawiadomieniu organ nie podejmował już czynności dowodowych w sprawie a zatem niezawiadomienie strony o możliwości wypowiedzenia co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem decyzji w sprawie nie miało istotnego znaczenia. Niewątpliwie skarżąca była poinformowana o toczącym się w jej sprawie postępowaniu i miała możliwość aktywnego w nim uczestnictwa i przedstawianiu swoich argumentów bądź dowodów.
Reasumując, w świetle zaprezentowanych rozważań należy uznać, że zaskarżona decyzja wydana została w oparciu o właściwie ustalony stan faktyczny i przy prawidłowym zastosowaniu obowiązujących przepisów prawa w tym zakresie oraz w odniesieniu się do zarzutów strony. W sprawie zebrano wystarczającą ilość materiału dowodowego i dokonano jego właściwej oceny. Sąd nie dopatrzył się zatem również istotnego naruszenia wskazywanych w skardze przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Sąd – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł o oddaleniu skargi.