II SA/Ol 534/22

II SA/Ol 534/22 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2023-01-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Ewa Osipuk
Katarzyna Matczak
Marzenna Glabas /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OZ 511/22 - Postanowienie NSA z 2022-11-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 2268
art. 8 ust. 3, art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b, ust.  2d, art. 64, art. 103 ust. 2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
Sentencja
Dnia 30 stycznia 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Matczak sędzia WSA Ewa Osipuk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia 2023 roku sprawy ze skargi P. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt dziecka w domu pomocy społecznej - oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 21 marca 2022 r. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Bartoszyc (dalej jako: "organ I instancji"), na podstawie art. 8 ust. 3, art. 59 ust. 1, art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. b, ust. 2d, art. 106 ust. 3b ust. 5, art. 110 ust. 7 ustawy z dnia12 marca 2004 r.
o pomocy społecznej (t. j. Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm., dalej jako: "u.p.s.") zmienił własną decyzję z 1 kwietnia 2015 r. nr MOPS-5106.12.002607.PR.2015 w ten sposób, że:
1) zobowiązał P. B. (dalej jako: "skarżący") do wnoszenia opłaty za pobyt syna O. B. w DPS [...] (dalej jako: "DPS"):
- w okresie od 1 do 31 stycznia 2020 r. w kwocie 351,97 zł;
- w okresie od 1 do 29 lutego 2020 r. w kwocie 1 272,47 zł;
- w okresie od 1 do 31 marca 2020 r. w kwocie 1 510,97 zł;
- w okresie od 1 do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 1 455,44 zł;
- w okresie od 1 do 31 maja 2020 r. w kwocie 1 510,87 zł;
- w okresie od 1 czerwca do 31 grudnia 2020 r. w kwocie 1 354,29 zł;
- w okresie od 1 do 31 stycznia 2021 r. w kwocie 504,66 zł;
- w okresie od 1 lutego do 31 marca 2021 r. w kwicie 504,55 zł;
- w okresie od 1 do 30 kwietnia 2021 r. w kwocie 445,43 zł;
- w okresie od 1 do 31 maja 2021 r. w kwocie 575,74 zł;
- w okresie od 1 czerwca do 30 listopada 2021 r. w kwocie 416,78 zł;
- począwszy od 1 grudnia 2021 r. w kwocie 494,47 zł:
2) ustalił, że A. B. nie jest zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt syna O. B. w DPS.
W odwołaniu od tej decyzji skarżący podniósł, że przedstawione dochody netto pomijają stan faktyczny, są zawyżone i nie uwzględniają wyjaśnień strony. Zarzucił,
że w dochodach z zagranicy nie uwzględniono kosztów ich uzyskania, co jest niezgodne z art. 8 u.p.s. Stwierdził, że sposób wyliczenia opłaty narusza art. 6 pkt 3
i art. 61 ust. 2 u.p.s., gdyż mechanizm ustalania wysokości opłaty jest pełen błędów
i pomyłek. W ocenie skarżącego, wydana decyzja może wyczerpywać znamiona art. 156 § 1 pkt 2 i 7 k.p.a. Podał, że suma potrąceń alimentacyjnych wraz z kosztami komorniczymi wynosi 1496,50 zł. Zauważył też, że ubezpieczenie zdrowotne jest dobrowolne i wiązanie go z dochodami stanowi nadużycie.
W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z 6 czerwca 2022 r.,
nr SKO.81.126.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie utrzymało
w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło stan faktyczny sprawy i przepisy mające w sprawie zastosowanie. Wskazało, że O. B. jest osobą niepełnosprawną od wczesnego dzieciństwa. Na podstawie postanowienia sądu z 2014 r. został umieszczony w domu pomocy społecznej. Rodzice są rozwiedzeni
i zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej w 2019 r. Dochodem O. B. są alimenty i zasiłek pielęgnacyjny. Pobiera on także świadczenie wychowawcze (oświadczenie opiekuna prawnego). Decyzją z 1 kwietnia 2015 r. ustalono odpłatność za pobyt małoletniego w DPS pokrywaną w części z dochodów mieszkańca domu,
a w pozostałym zakresie przez gminę. Wymieniono decyzje zmieniające. Wyjaśniono, że skarżący jest zobowiązany sądownie do uiszczania alimentów na rzecz trojga dzieci: E. B., P. B. i O. B. Świadczenia są egzekwowane w drodze egzekucji sądowej - potrącane ze świadczenia emerytalno-rentowego. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną – M. G., która jest zatrudniona w spółce A sp. z o.o. od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2022 r. Kolegium wskazało, że organ I instancji zaproponował skarżącemu zawarcie umowy w zakresie odpłatności za pobyt syna w DPS. Strona nie udzieliła odpowiedzi w tym zakresie.
Podano, że w piśmie z 13 września 2021 r. skarżący wskazał, iż w 2020 r. osiągnął dochód z pracy w Belgii i Holandii. Dochód netto wyniósł 7166 Euro, kurs Euro 4,31 zł. W kolejnym piśmie z 1 października 2021 r. skarżący wskazał, że dochód ten nie miał charakteru stałego, od stycznia do września 2021 r. przebywał w Polsce.
Na podstawie informacji z US ustalono, że skarżący w 2020 r. osiągnął przychody: 22 348,88 - praca w Holandii; 1 566,47 praca w Belgii. Z pisma Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA z dnia 16 lipca 2021 r. wynika, iż m. in. za miesiące wrzesień - grudzień 2020 r. nie była potrącana składka na ubezpieczenie zdrowotne z uwagi na fakt, iż skarżący nie podlegał polskiemu ustawodawstwu w tym zakresie. Natomiast z pisma ww. organu z 29 października 2021 r. wynika, iż za miesiące od marca do maja 2020 r. zwrócono składkę na ubezpieczenie zdrowotne.
Z tego pisma dodatkowo wynika, iż skarżący nie podlegał polskiemu ustawodawstwu
w zakresie rzeczowych świadczeń zdrowotnych w okresie od 13 lutego 2020 do
30 kwietnia 2021 r.
Kolegium uznało, że organ I instancji zastosował właściwy sposób ustalenia dochodu. Podkreślono, że organ I instancji szczegółowo wyjaśnił sposób ustalenia dochodu rodziny strony, z wyszczególnieniem wszystkich jego składników w kolejnych miesiącach. Jednocześnie organ zasadnie rozliczył dochód z tytułu pracy za granicą na 11 miesięcy. W ocenie Kolegium można nawet wnosić, iż skarżący osiągał dochód
z pracy za granicą także po 31 grudnia 2020 r. - skoro składki, jak wynika z pism Dyrektora ZER, nie były pobierane aż do kwietnia 2021 r. W tym jednak zakresie Kolegium wiąże zakaz reformationis in peius z 139 k.p.a.
Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s. za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub
w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 8 ust. 12 tej ustawy w przypadku uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres, kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód. Wyjaśniono, że przepis ten dotyczy sytuacji, gdy osoba czy rodzina uzyskuje jednorazowy dochód, który był jej należny w okresie wcześniejszym i obojętne jest czy chodzi o wynagrodzenie wypłacone po upływie jakiegoś czasu, czy też o wypłacone z mocą wsteczną świadczenie emerytalno-rentowe, czy też jakiekolwiek inne świadczenie periodyczne wypłacone po upływie okresu, za który powinno być wypłacone. Chodzi o każdą sytuację, kiedy po upływie okresu, za który dany dochód przysługiwał, został on następnie wypłacony w formie jednorazowego dochodu. Kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód. Słowo "przez" wskazuje jednoznacznie, że ustawodawca nie miał na myśli okresu, za który dany dochód przysługiwał, lecz jedynie odpowiednie wskazanie, że ten jednorazowy dochód musi być uwzględniany przez taki sam okres, czyli skoro przysługiwał za cztery miesiące to musi być uwzględniany przez cztery miesiące po jego otrzymaniu, gdyby przysługiwał za okres 12 miesięcy musi być uwzględniany przez okres 12 miesięcy.
Reasumując, Kolegium stwierdziło, że w tej sprawie organ I instancji uwzględnił sytuację skarżącego w sposób całościowy. Zauważył bowiem najpierw fakt podwyższenia dochodu (z uwagi na pracę za granicą i uzyskiwane wówczas dochody), ale następnie uwzględnił także zmianę w sytuacji dochodowej rodziny skarżącego (zmniejszenie dochodu). W ten sposób zrealizowane zostało założenie uwzględnienia przy rozstrzygnięciu w zakresie wysokości odpłatności za DPS aktualnej, bieżącej sytuacji dochodowej strony. Kolegium dodało że przedstawiona wykładnia nie stanowi naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz.
Wskazano, że matka O B jest osobą bezrobotną, nie otrzymuje stałego dochodu własnego. Korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Zamieszkuje
z dorosłymi dziećmi. Prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżący zarzucił, że obie decyzje instancyjne wydane zostały z naruszeniem art. 61 ust. 2 w zw. z art. 103 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., art. 8 ust. 3 u.p.s. oraz art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Skarżący wyjaśnił, że organy orzekające naliczyły do zapłaty górną granicę kryterium dochodowego, nie uwzględniając innych okoliczności mających wpływ na wysokość należnej opłaty. Wskazał, że w decyzji podano kwoty identycznie jak w propozycji umowy, bez informacji na jakiej podstawie ustalono ich wysokości i jakie ulgi zastosowano. Zdaniem skarżącego, w sprawie pominięto znowelizowany zapis art. 8 ust. 3 u.p.s. Nie uwzględniono w dochodach zagranicznych kosztów uzyskania przychodu, pominięto podatki. Kwoty netto nie zostały uwzględnione. Podał, że przelewy z zakładu emerytalnego na konto różnią się od kwot przedstawionych
w decyzji. Zobowiązania alimentacyjne nie są zobrazowane wyrokiem sądowym tylko pismem od komornika. Pominięto potrzeby życiowe i materialne rodziny skarżącego. Nie przeprowadzono rozmowy z żoną skarżącego. Nie jest ona zobowiązana do ponoszenia odpłatności, nikt jej nie pytał o zgodę na ujawnienie wysokości zarobków osobom trzecim. Skarżący wskazał na galopującą inflację. Zarzucił, że organ odwoławczy nie ocenił, czy zachodzi możliwość zwolnienia skarżącego z opłaty. Oświadczył, że jest w stanie płacić 100 zł miesięcznie. Podał, że zarobioną za granicą kwotę przeznaczył na opłacenie zasądzonych grzywien w łącznej kwocie 10400 zł. Zdaniem skarżącego, błędna ocena Kolegium wiążąca pobieranie składek ZER
z dochodami zagranicznymi jest dyskryminacją łamiącą art. 32 ust. 1-2 Konstytucji. Każdy bowiem obywatel ma prawo kontynuować ubezpieczenie zdrowotne zagraniczne i w dowolnej chwili z niego zrezygnować i ponownie zapisać się do ZER.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym. Podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko.
W piśmie z 8 sierpnia 2022 r. skarżący wniósł o przeprowadzenie rozprawy. Podniósł, że akta sprawy nie określają dokładnie jego sytuacji materialno-bytowej. Stwierdził, że podczas rozprawy istnieje możliwość przedstawienia dokumentacji dowodowej, a także powołania świadków, co umożliwi weryfikację ustalonego przez organ stanu faktycznego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych
z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) Zgodnie z ust. 2 wymienionego artykułu, w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Stosownie do ust. 3, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.
W niniejszej sprawie na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału skarżący i uczestnicy postępowania wezwani zostali do podania czy posiadają możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej. Pouczono strony,
że wyrażenie zgody na udział w rozprawie zdalnej wymaga wskazania adresu elektronicznego. Na wezwanie odpowiedział tylko skarżący. W związku z tym należało uznać, że nie wszystkie strony postępowania mają możliwość uczestniczenia
w rozprawie zdalnej. Dlatego sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne.
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się co do zasady do oceny zgodności zaskarżonej decyzji
z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U z 2022 r. poz. 2492) i art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259, dalej jako: p.p.s.a.). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego
w postępowaniu administracyjnym (art. 133 p.p.s.a.). Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym. Na zasadzie art. 106 § 3 p.p.s.a sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania. Oznacza to, że to na organie administracyjnym spoczywa ciężar przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. To rolą organu administracji jest rozstrzygnięcie o prawach czy obowiązkach strony stosunku administracyjnego na podstawie norm prawa materialnego i w ustalonym w tym postępowaniu stanie faktycznym. Zadaniem zaś sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy postępowanie organu odpowiadało wymogom formalnym i czy w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego. Sąd administracyjny nie przyznaje uprawnień, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego, mających wpływ na wynik sprawy, uchyla go lub stwierdza jego nieważność (art. 145 § 1pkt 1-2 p.p.s.a. Dodatkowo Sąd może także umorzyć postępowanie administracyjne, gdy stwierdzi podstawy ku temu (art. 145 § 3 p.p.s.a.), a także jest władny wskazać sposób rozstrzygnięcia w przypadku, o którym mowa w art. 145a § 1 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na zasadzie tego przepisu Sąd analizuje całokształt sprawy objętej zaskarżonym aktem i ma obowiązek uwzględnić skargę, jeżeli stwierdzi, że akt został wydany z istotnym naruszeniem przepisów prawa. Badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów.
Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, nie stwierdził naruszeń prawa dających podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Zaskarżona decyzja zobowiązująca skarżącego do ponoszenia odpłatności za pobyt syna w DPS w ustalonej wysokości wydana została zgodnie z przepisami u.p.s., z poszanowaniem zasad unormowanych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej jako: "k.p.a."). W szczególności organy wyjaśniły sprawę w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie i swoje stanowisko przekonująco uzasadniły. Zgromadzony w toku postępowania administracyjnego materiał dowodowy był kompletny i pozwalał na dokonanie obiektywnych ustaleń faktycznych. Wnioski organów wyciągnięte na podstawie całokształtu materiału dowodowego, także wyjaśnień skarżącego, są logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym, a przede wszystkim oparte zostały na prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego mających w sprawie zastosowanie. Odpowiadają tym samy dyspozycji art. 80 k.p.a.
Analizując obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS, należy mieć na uwadze, że na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 16 u.p.s. do zadań własnych gminy
o charakterze obowiązkowym należy kierowanie do domu pomocy społecznej
i ponoszenie odpłatności za pobyt mieszkańca gminy w tym domu. Prawodawca gwarantuje w art. 54 ust. 1 u.p.s. osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować
w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Na zasadzie tych unormowań Państwo i samorządy terytorialne nie tylko mają obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej, ale muszą również ponosić związane z tym obciążenia finansowe. Wynika z nich zasada finansowania pomocy społecznej ze środków publicznych. Uzupełnieniem jednak powyższej zasady jest zasada odpłatności, określająca udział beneficjentów w pokrywaniu kosztów świadczeń pomocy społecznej. Zasada ta wynika z obowiązującej przy świadczeniu pomocy społecznej zasadzie pomocniczości (subsydiarności), określonej w art. 2 u.p.s. Zgodnie z tym unormowaniem pomoc społeczna ma wspierać obywateli w trudnych sytuacjach życiowych, a nie wyręczać ich w ciążących na nich obowiązkach. W doktrynie wskazuje się, iż zasada subsydiarności wyraża spoczywającą na jednostce powinność pełnego wykorzystania własnych zasobów, możliwości oraz uprawnień (I. Sierpowska, Komentarz do ustawy dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej, Wydawnictwo ABC 2009 r.).
Na zasadzie art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Art. 61 ust. 2 pkt 1 u.p.s. wprowadza bezwzględny obowiązek ponoszenia odpłatności przez mieszkańca domu w wysokości 70% swojego dochodu. Różnicę pomiędzy kosztem utrzymania beneficjenta a wniesioną przez niego opłatą mają obowiązek pokryć odpowiednio małżonek, zstępni przed wstępnymi, wymienieni w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., gdyż na nich ciąży obowiązek alimentacyjny polegający na dostarczaniu środków utrzymania (art. 128, art. 129, art. 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U z 2020 r. poz. 1359). Ustalenie opłaty za pobyt w DPS jest obligatoryjne. Z brzmienia art. 61 ust. 2 pkt 2 i ust. 2d. u.p.s. wynika jasno, że opłaty uiszczane są albo na podstawie umów zawieranych w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., albo (w przypadku niewyrażenia zgody na zawarcie umowy) w drodze decyzji. Podkreślić należy, że zasady ustalania odpłatności za pobyt w DPS od małżonka, zstępnych, czy wstępnych mieszkańca domu pomocy społecznej są takie same przy zawieraniu umowy jak i wydawaniu decyzji. Potwierdza to brzmienie art. 61 ust. 2d u.s.p. Podkreślić też należy, że w art. 61 u.p.s. ustawodawca wskazał kolejność zobowiązanych do ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS i kryteria brane pod uwagę przy ustaleniu tego obowiązku. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 3 u.s.p. gmina wnosi opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.s. Na podstawie tego przepisu gmina jest obowiązana ponosić opłaty za pobyt w DPS, gdy zostanie ustalone, że podmioty wymienione w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.s. nie są w stanie pokryć pełnych kosztów utrzymania mieszkańca DPS. Ustalenie takie powinno znaleźć wyraz w zawartej umowie lub wydanej decyzji. Inną sytuacją jest niewywiązywanie się przez zobowiązanych z ustalonej umownie lub w drodze decyzji odpłatności za pobyt w DPS. W takim przypadku gmina wnosi opłaty zastępczo (art. 61 ust. 3 u.p.s.) i może dochodzić ich zwrotu zgodnie z art. 104 ust. 3 u.p.s. (vide: uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., sygn. I OPS 7/17, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA").
W rozpoznawanej sprawie skarżący, jako wstępny małoletniego O. B. jest zobowiązany do ponoszenia odpłatności za pobyt syna w DPS i otrzymał propozycję ustalenia odpłatności w drodze umowy, jednak pozostawił ją bez odpowiedzi. W związku z tym nie było możliwe zawarcie umowy ze skarżącym. W takiej sytuacji organ gminy miał obowiązek wydać decyzję rozstrzygającą, czy na skarżącym, jako ojcu mieszkańca DPS, ciąży obowiązek uiszczania opłat z tego tytułu i w jakiej wysokości.
W orzecznictwie sądów administracyjnych nie jest sporne, że decyzja ustalająca opłatę za pobyt w DPS ma charakter konstytutywny i może wywierać skutki z mocą wsteczną (por. wyrok NSA z dnia 22 września 2017 r., sygn. akt I OSK 704/17 i powołane w nim orzecznictwo, także wyrok NSA z dnia 14 października 2016 r., sygn. akt I OSK 410/15, z dnia 19 lutego 2016 r., sygn. akt I OSK 1449/14, CBOSA). W wyroku z 23 lipca 2021 r., sygn. akt I OSK 76/20, publ. CBOSA, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, powołując się na uzasadnienie do uchwały z 11 czerwca 2018 r., sygn. I OPS 7/17, że powstanie ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zostało połączone z takim zdarzeniem prawnym, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Tym samym, o ile skonkretyzowanie i zindywidualizowanie tego ustawowego obowiązku pozwoli na ustalenie osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty i wysokości tej opłaty, to samo zobowiązanie istnieje, począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Stąd też wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 w zw. z art. 61 ust. 1 i ust. 2 ustawy w celu ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może obejmować okres przed wydaniem decyzji, albowiem decyzja ta konkretyzuje obowiązek powstający z mocy prawa z dniem zaistnienia takiego zdarzenia prawnego, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. NSA wskazał, że osoby, wymienione w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s., a obowiązane do pokrywania kosztów pobytu osoby umieszczonej w domu pomocy społecznej, powinny być informowane przez właściwy organ o prawach i obowiązkach, związanych z umieszczeniem w takiej placówce. Dlatego znaczenie może mieć też, czy zobowiązany wiedział o ciążącym na nim obowiązku ponoszenia odpłatności. W niniejszej sprawie z przedłożonych sądowi akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący doskonale wiedział, że małoletni syn został umieszczony w DPS
w 2015 r. i z tego tytułu należne są opłaty. Od tego czasu skarżący wielokrotnie składał organowi I instancji oświadczenia, w których deklarował, że utrzymuje się z emerytury, płaci alimenty, nie ma innych źródeł dochodu. Podawał, że żona nie pracuje. Podczas wywiadu przeprowadzonego 23 października 2020 r. ustalono, że żona pracuje na podstawie umowy o pracę. Wówczas skarżący zataił, że uzyskał dochód za granicą. Dopiero w 2021 r., na podstawie informacji uzyskanych z urzędu skarbowego, organ I instancji dowiedział się w pełni jaki dochód skarżący uzyskał z pracy w Belgii i Holandii. Mimo wezwań, skarżący nie wyjaśnił za jaki okres pracy uzyskał dochód za granicą. W związku z tym zasadnie organ I instancji powiązał bezsporny fakt pracy skarżącego za granicą z brakiem podlegania przez skarżącego w tym samym czasie ubezpieczeniu zdrowotnemu w Polsce w okresie luty-grudzień 2020 r., a więc przez 11 miesięcy. Wniosek taki jest logiczny i zgodny z doświadczeniem życiowym. Jeżeli skarżący chciał podważyć to ustalenie, to mógł wykazać się inicjatywą dowodową. Mógł składać wyjaśnienia, przedkładać dokumenty, wnioskować o przesłuchanie świadków, o czym został pouczony przy zawiadomieniu o wszczęciu postępowania w sprawie zmiany decyzji ustalającej odpłatność za pobyt syna w DPS. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym konsekwentnie podkreśla się, że strona, która z danych faktów zamierza wywodzić korzystne dla siebie skutki prawne, zobowiązana jest wskazać organowi te fakty i przedstawić dowody, które mogą potwierdzić jej stanowisko (por. wyrok NSA z 15 listopada 2000 r., sygn. akt III SA/2431/99, publ. w CBOSA). Jakkolwiek organ administracji jest zobowiązany do wyczerpującego zebrania
i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, to jednak strona postępowania nie może czuć się zwolniona od współdziałania z organem w realizacji tego obowiązku. W wyroku z 7 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 2123/16 Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że w sytuacji, gdy dany środek dowodowy służący do ustalenia konkretnej okoliczności faktycznej, z istnienia której strona wywodzi dla siebie skutki prawne, nie znajduje się w posiadaniu organu, to wynikający z zasady prawdy obiektywnej obowiązek organu prowadzącego postępowanie ogranicza się do konieczności poinformowania strony o możliwości wypowiedzenia się i przedstawienia posiadanych dowodów, co w niniejszej sprawie uczyniono. W wyroku z dnia 25 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2859/16 (publ. w CBOSA) NSA wyjaśnił, że w postępowaniu administracyjnym ciężar dowodu należeć będzie w pewnych sytuacjach do organu administracji, natomiast w pewnych do strony, w zależności od tego, kto z tych okoliczności wywodzić będzie skutki prawne (zob. F. Elżanowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, wyd. C.H. Beck, W-wa 2014, str. 325). Oznacza to, że obowiązek poszukiwania dowodów ciąży nie tylko na organie administracyjnym, ale obarcza także stronę, która w swym własnym, dobrze rozumianym interesie, powinna wykazywać należytą dbałość o przedstawienie odpowiednich i przekonujących środków dowodowych. Dlatego, wobec uchylania się przez skarżącego od złożenia wyjaśnień w spornym zakresie, organ mógł oprzeć się na dokumentach, z których pośrednio wynikało, w jakim okresie mógł pracować za granicą. Rozliczenie dochodu uzyskanego za granicą na 11 miesięcy, tj. od lutego do grudnia 2020 r. nastąpiło zgodnie z art. 8 ust. 12 u.p.s.
W sprawie istotnym jest, że na kanwie ustawy o pomocy społecznej, ustawodawca zdefiniował pojęcie dochodu w art. 8 ust. 3 u.p.s. Tym samym organy orzekające nie mogły dowolnie interpretować tego pojęcia. Do 30 maja 2021 r. przepis ten stanowił, że: "Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca,
w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone
w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach;
3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Na mocy noweli z dnia 15 kwietnia 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz.803) zmieniającej nin. ustawę z dniem 30 maja 2021 r., do pkt 1 dodano słowa "i koszty uzyskania przychodu". Przepis w takim brzmieniu obowiązuje od 30 maja 2021 r., w związku z tym koszty uzyskania przychodu mogą podlegać odliczeniu od dochodu dopiero przy ustaleniu odpłatności obowiązującej od tego momentu. W przypadku ustalenia odpłatności za okres sprzed tej daty, należało ustalać dochód według brzmienia art. 8 ust. 3 u.p.s. obowiązującego w czasie, za jaki ustalono obowiązek ponoszenia odpłatności. Niezależnie od tego, wyjaśnić skarżącemu trzeba, że za koszty uzyskania dochodu za granicą nie mogłyby być uznane podnoszone przez stronę wydatki poniesione na dojazdy z Polski, czy zakwaterowanie i wyżywienie za granicą. W przypadku wynagrodzeń ze stosunku pracy koszty przychodów są zryczałtowane. Zgodnie ze złożonym zeznaniem podatkowym
(k. 405 akt administracyjnych) koszty przychodu uzyskanego za granicą przez skarżącego wyniosły 1500 zł. Tylko taka kwota mogłaby ewentualnie zostać odliczona. Ograniczenie to nie miało jednak w sprawie zastosowania, gdyż dochód z zagranicy stanowił podstawę do ustalenia odpłatności za okres od lutego do grudnia 2020 r., kiedy przepis art. 8 ust. 3 u.p.s. nie zezwalał na odliczenie od dochodu kosztów uzyskania przychodu. Dlatego organ I instancji prawidłowo od kwoty przychodu uzyskanego za granicą odjął tylko podatek zapłacony za granicą i uzyskaną kwotę podzielił na 11 miesięcy. Następnie uzyskaną średnią zsumował z dochodem uzyskanym z tytułu emerytury przez skarżącego. Przedstawiony szczegółowo przez organ I instancji mechanizm ustalania dochodu skarżącego z tytułu emerytury uwzględnia w pełni treść art. 8 ust. 3 u.p.s. Na podstawie przedłożonych zaświadczeń organ I instancji ustalił jaka kwota brutto przysługiwała skarżącemu za poszczególne miesiące, którą pomniejszał o zaliczkę na podatek i składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Prawidłowo też od sumy dochodów skarżącego odliczone zostały kwoty alimentów płacone na dzieci. Wysokość alimentów mogła zostać ustalona na podstawie informacji podanej przez komornika sądowego, który prowadzi przecież egzekucję na podstawie tytułu wykonawczego, więc dysponuje danymi na temat wysokości alimentów. Zgodnie z art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Jeżeli skarżący kwestionował informacje podane przez komornika sądowego, to mógł przedłożyć orzeczenie sądowe ustalające alimenty. Wobec brzmienia art. 8 ust. 3 u.p.s. odliczeniu od dochodu nie mogły podlegać co do zasady koszty egzekucji komorniczej, czy zobowiązania skarżącego z tytułu zasądzonych grzywien ani wydatki na remont, czy koszty utrzymania.
Prawidłowo też przy ustaleniu obowiązku skarżącego uwzględniono dochody netto żony skarżącego. Skarżący nie jest osobą samotnie gospodarującą, lecz wspólnie z żoną zamieszkuje i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący z małżonką tworzą rodzinę w myśl definicji zawartej w art. 6 pkt 14 u.p.s. Zgodnie z art. 6 pkt 4 dochód rodziny to suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie. Stosownie do art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. w przypadku osób w rodzinie, obowiązek partycypowania w opłacie za pobyt w DPS powstaje, jeżeli dochód na osobę w rodzinie jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z zastrzeżeniem, że po wniesieniu opłaty musi pozostać 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Przepis ten zabezpiecza osoby zobowiązane do alimentacji, zapewniając pozostawienie im środków koniecznych do utrzymania. Ramy przyjętego przez ustawodawcę 300% kryterium dochodowego (3 x 528 zł = 1584 zł x 2 członków rodziny = 3168 zł ) obejmują co do zasady koszty utrzymania zwyczajowo przyjęte. Prawodawca uznał, że
w przypadku osoby w rodzinie kwota 1584 zł na osobę w rodzinie stanowi minimum socjalne, które zabezpieczy potrzeby bytowe rodziny, obciążonej obowiązkiem ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s. osoba zobowiązana do alimentacji względem mieszkańca DPS i pozostająca
w rodzinie powinna wnosić opłatę, która mieści się w nadwyżce dochodów ponad ustalone kryterium dochodowe rodziny, tu: 3168 zł, która gwarantuje zdolność utrzymania rodziny na poziomie, na jakim funkcjonuje przeważnie ogół społeczeństwa. Wiele rodzin nie dysponuje nawet takim dochodem. Stosownie do art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s., w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na okres ustalonej opłaty, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługiwało osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekraczał kwoty 528 zł. Jest to "kryterium dochodowe na osobę w rodzinie". Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.s., kryteria dochodowe podlegają weryfikacji co 3 lata. W tym celu Instytut Pracy i Spraw Socjalnych bada zakres potrzeb niezbędnych do egzystencji, minimalny zakres wydatków, wysokość cen towarów i usług, poziom wydatków gospodarstw domowych (art. 9 ust. 2 u.p.s.). Określone przez prawodawcę kryteria dochodowe uwzględniają zatem aktualny poziom życia społeczeństwa i wysokość ponoszonych na utrzymanie niezbędnych wydatków. Błędne jest w związku z tym przekonanie skarżącego, że ustalona opłata pomija inflację, czy koszty utrzymania rodziny. Uwzględnia je właśnie zastosowane przez organy kryterium dochodowe. Podkreślić należy więc, że dochód małżonki skarżącego nie mógł zostać pominięty, gdyż jest ona członkiem rodziny skarżącego i przepisy wyraźnie wymagają uwzględnienia jej dochodów przy ustaleniu kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Dlatego przy ustalaniu obowiązku skarżącego generalnie nie powinno mieć znaczenia, że skarżący ma drugą żonę, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec mieszkańca DPS. Decydujące znaczenie powinna mieć sytuacja bytowa rodziny zobowiązanego. W niniejszej sprawie jednak organ I instancji, czego zdaje się skarżący nie dostrzegać, zastosował wobec skarżącego ulgę, ponieważ pomimo tego, że nie miał takiego obowiązku, od sumy dochodów netto, czyli po odliczeniu podatków, zaliczek na ubezpieczenie zdrowotne
i alimentów, odliczył sumę kryterium dochodowego rodziny – 3168 zł i tą kwotę dzielił jeszcze na dwa. Czyli ustalona opłata wyniosła 50 % możliwości płatniczych rodziny.
W ten sposób organ I instancji uwzględnił, że żona skarżącego nie jest obowiązana do alimentacji wobec mieszkańca DPS.
Odnosząc się do uwag skarżącego, że organ nie pytał jego żony o zgodę na ujawnienie danych o jej zatrudnieniu, to wskazać trzeba, że są to dane wynikające z akt postępowania administracyjnego, do których może mieć dostęp każda strona postępowania na zasadzie art. 73 § 1 k.p.a. W protokole z wywiadu podpisanym przez skarżącego wskazano miejsce zatrudnienia i uzyskiwany dochód netto żony. W aktach sprawy znajdują się też zaświadczenia pracodawcy, określające jego nazwę i dochody netto żony skarżącego za poszczególne miesiące. Sporne dane uzyskane zostały zgodnie z prawem, w ramach realizacji zadań publicznych, przez uprawniony podmiot
i służyły rozstrzygnięciu sprawy. Powołanie ich w uzasadnieniu decyzji, doręczonej wyłącznie stronom postępowania, nie stanowi naruszenia ochrony danych osobowych, lecz ma oparcie w art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z tym unormowaniem, uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł.
Niezasadnie skarżący zarzuca organom orzekającym naruszenie art. 64 u.p.s. Przepis ten uprawnia właściwy organ do zwolnienia z opłaty za pobyt w DPS w całości lub części, ale na wniosek strony. Skarżący takiego wniosku nie składał. Nie powołał też żadnych zdarzeń losowych ani okoliczności wymienionych w art. 64 u.p.s., które uzasadniałyby zastosowanie zwolnienia.
W ocenie Sądu, ustalona wobec skarżącego opłata uwzględnia prawidłową wysokość dochodów i możliwości płatnicze rodziny skarżącego. W myśl art. 103 ust. 2 u.p.s., który ma też zastosowanie do opłaty ustalanej na podstawie decyzji, wysokość wnoszonej opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ustala się, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Przepis ten pozwala organowi na ocenę możliwości zobowiązanego, a tym samym miarkowanie obowiązku ponoszenia odpłatności z uwagi na sytuację dochodową, rodzinną, majątkową i bytową zobowiązanego. Dokonując oceny w tym względzie organ musi kierować się obowiązującymi przepisami, szczególnie zasadami korzystania z pomocy społecznej. Rozstrzygając o obowiązku ponoszenia opłaty musi mieć na względzie nie tylko interes osoby zobowiązanej, lecz także interesy innych osób będących w trudnej sytuacji materialnej, a korzystających z pomocy społecznej. Podkreślić należy, iż organ pomocy społecznej musi uwzględniać fakt, że ograniczone środki finansowe, jakimi dysponuje, winny trafić do jak największej liczby osób potrzebujących. Nie może zatem swojej pomocy skoncentrować na finansowaniu potrzeb tylko jednej osoby, choćby jej sytuacja materialna, czy też zdrowotna była najtrudniejsza. Zgodnie z art. 3 ust. 4 u.p.s., potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. W art. 2 u.p.s. zawarta została też zasada pomocniczości. Z treścią powyższych przepisów koresponduje art. 7 k.p.a., w świetle którego, organ administracji publicznej działający na podstawie przepisów prawa materialnego przewidujących uznaniowy charakter rozstrzygnięcia obowiązany jest załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny (zob. wyrok NSA z 11.06.1981r., sygn. akt SA 820/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 57, wyrok NSA
z 19.01.2006r., sygn. akt I OSK 777/05, LEX nr 194414). W interesie społecznym natomiast jest, aby zobowiązani do alimentacji wywiązywali się samodzielnie
z ciążących na nich zobowiązań i ponosili w miarę możliwości pełną odpłatność. Ograniczenie odpłatności za pobyt w DPS może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty pobytu w DPS w przypadku niewnoszenia opłat przez zobowiązanych do alimentacji.
Dla oceny możliwości płatniczych skarżącego nie mogło mieć znaczenia,
że remontował dom. Z wyjaśnień skarżącego nie wynikało, aby nieruchomość wymagała nagłego remontu. Nie zasługiwało też na uwzględnienie, że z uzyskanego za granicą dochodu spłacił zasądzone grzywny. Są to zobowiązania, które nie korzystają
z pierwszeństwa przed należnościami za pobyt w DPS. Przepisy mające w sprawie zastosowanie nie pozwalają na odliczenie takich wydatków od dochodu ani na zastosowanie ulgi z tego tytułu. Skarżący powinien mieć świadomość ciążącego na nim wobec syna obowiązku alimentacyjnego i zapewnienia mu właściwej opieki. Zastosowanie jakiegokolwiek ograniczenia co do wysokości ustalonego obowiązki ma charakter wyjątkowy i nie może powodować przerzucenia ponad miarę ciężaru utrzymania mieszkańca DPS na społeczeństwo. W realiach niniejszej sprawy nie ma podstaw do uznania, że skarżący może wnosić opłatę tylko w kwocie 100 zł.
Mając na uwadze powyższe rozważania, skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.