II SA/OL 440/23

II SA/Ol 440/23 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2023-09-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Ewa Osipuk
Katarzyna Matczak /przewodniczący/
Piotr Chybicki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 15 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust. 1 i ust. 1b, art. 23 ust. 1 i ust. 2, art. 24 ust.2 i ust. 2a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2023 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium") uchyliło decyzję Prezydenta Olsztyna (organ I instancji) z 26 stycznia 2023r. odmawiającą B. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką W. P. i orzekło co do istoty sprawy przyznając B. M. rzeczone świadczenie pielęgnacyjne od 05.04.2023r. na czas nieokreślony.
Orzeczenie zapadło na tle poniższego stanu faktycznego.
Organ pierwszej instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że B. M. sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu z powody stanu zdrowia we wszystkich czynnościach dnia codziennego, lecz nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. Ib ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Ponadto podał, że z dołączonego do wniosku o świadczenie pielęgnacyjne świadectwa pracy wynika, że wnioskodawczyni była zatrudniona do 28 grudnia 2022 r., a zatem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w okresie od 2022-12-01 do 2022-12-28. Dodał, że osoba wymagająca opieki, W. P. pozostaje w związku małżeńskim z J.P., który z uwagi na podeszły wiek (91 lat) i stan zdrowia nie jest w stanie zajmować się małżonką, lecz nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Kolegium orzekając reformatoryjnie podało, że na etapie postępowania odwoławczego strona przedłożyła orzeczenie Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Olsztynie z dnia 05.04.2023r. o stopniu niepełnosprawności, którym zaliczono J. P. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W rezultacie powyższego uznało, że skoro B. M. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 30.12.2022r., a zatem po upływie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (21.12.202Ir.) i do dnia 28 grudnia 2022 r. pozostawała w zatrudnieniu, zaś orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydano na stałe, to - stosownie do treści art. 24 ust. 2 i 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych - stronie należało przyznać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od dnia 05.04.2023r. na czas nieokreślony, uwzględniając, iż osoba wymagająca opieki – W. P. pozostaje w związku małżeńskim z J. P., który na podstawie orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Olsztynie z dnia 05.04.2023r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe.
W skardze B. M. zakwestionowała termin przyznania świadczenia wskazując, że już w samym orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności J. P. wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 10 lutego 2023r.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodało, że z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem z analizowanego przepisu wynika, że możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uzależniona jest od legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a zatem od daty wydania stosownego orzeczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. 2022, poz. 2492 t.j.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2023, poz. 1634 j.t., dalej p.p.s.a.).
Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (§ 1).
Na wstępie należy wyjaśnić, że Sąd orzekał w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez Kolegium, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy?
Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego uznając, że zakres sprawowanej przez niego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia.
Materialnoprawną podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest art. 17 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia
9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Należy zaznaczyć, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, utracił przymiot konstytucyjności w zakresie przewidzianego w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania im świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium.
Zatem Kolegium słusznie uznało, że niemożność ustalenia daty niepełnosprawności W. P. nie może stanowić uzasadnionej przyczyny odmowy przyznania świadczenia.
Spór w niniejszej sprawie dotyczy określenia daty początkowej przyznania świadczenia, a zatem czy powinna być ona mierzalna datą wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności J. P., tj. 5 kwietnia 2023r. - jak przyjęło Kolegium - czy też datą ustalenia u niego tegoż stopnia niepełnosprawności, tj. 10 lutego 2023r., czy wreszcie – jak można odczytać sugestię skarżącej - na zasadach ogólnych, czyli od daty złożenia wniosku w niniejszej sprawie, tj. od 30 grudnia 2022r. Punkt wyjścia do rozpoczęcia rozważań w tym przedmiocie stanowiły przepisy u.ś.r. a konkretnie jej art. 23 ust. 1 i 2 oraz art. 24 ust. 2 i ust. 2a. Zgodnie z art. 23 ust. 1 i 2 u.ś.r., ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek małżonków, jednego z małżonków, rodziców, jednego z rodziców, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, rodziny zastępczej niezawodowej, osoby uczącej się, pełnoletniej osoby niepełnosprawnej lub innej osoby upoważnionej do reprezentowania dziecka lub pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, a także osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Po myśli art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Jednocześnie według art. 24 ust. 2a u.ś.r. jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Z przywołanych wyżej unormowań jasno wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uruchamia postępowanie administracyjne w sprawie świadczenia, przy czym świadczenie może być przyznane najwcześniej od miesiąca złożenia wniosku w organie. Inaczej mówiąc, decyzja w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wywołuje skutki od miesiąca, w którym wpłynął wniosek. Przyznanie z datą wsteczną poprzedzającą tenże miesiąc, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nawet w przypadku wcześniejszego spełniania przesłanek do jego uzyskania, nie jest możliwe. Sporne świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane z urzędu, albowiem dla ustalenia do niego prawa niezbędne jest złożenie odpowiedniego wniosku. Wówczas znajduje zastosowanie ogólna reguła wynikająca z art. 24 ust. 2 u.ś.r. Z regulacji tej wynika, że sprawa o przyznanie prawa do świadczenia rodzinnego, a więc i świadczenia pielęgnacyjnego, nie może toczyć się bez odpowiednego wniosku osoby zainteresowanej. Z woli ustawodawcy prawa do świadczeń (art. 24 ust. 2 u.ś.r.) co do zasady ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Sama decyzja o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego ma zaś charakter konstytutywny, tworzy ona dopiero po stronie jej adresata prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawnienie to nie wynika z mocy samej ustawy o świadczeniach rodzinnych, ta określa bowiem warunki jakich spełnienie pozwala na przyznanie świadczenia. Osoby spełniające kryteria ustawowe mają zatem potencjalną możliwość skutecznego wystąpienia o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Samo uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego materializuje się zaś wraz z wejściem do obrotu prawnego decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Należy zatem rozróżnić sytuację osób, które potencjalnie spełniają kryteria przyznania tego typu pomocy oraz tych, które uprawnione są na mocy odpowiedniej decyzji do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Dopiero na skutek wyrażenia woli otrzymywania świadczenia, mającej postać wniosku o jego przyznanie, oraz zweryfikowania w toku postępowania administracyjnego spełnienia przez wnioskodawcę odpowiednich kryteriów, organ administracji wydaje indywidualny i konkretny akt stosowania prawa, w którym ustala prawa do pobierania tego świadczenia oznaczając osobę uprawnioną, wysokość świadczenia oraz czas na jaki zostało przyznane. Oznaczenie daty, od której przysługuje świadczenie determinowane jest postanowieniami art. 24 ust. 2 u.ś.r. Z uwagi na powyższe świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane dopiero od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Odstępstwem od powyższego może być przyznanie świadczenia od dnia złożenia wniosku o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, przy spełnieniu wymogów, o których mowa w ust. 2a cytowanego art. 24 u.ś.r., tj. złożenia wniosku w ciągu trzech miesięcy, od wydania orzeczenia w tym zakresie. W niniejszej sprawie, wyjątek ten nie ma zastosowania, jak słusznie podało Kolegium prezentując w tej mierze stosowną chronologię relewantnych wydarzeń. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które tutejszy Sąd w pełni podziela podkreśla się, że wskazany w art. 24 ust. 2 u.ś.r. termin ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, który rozpoczyna się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, jest terminem prawa materialnego. W przypadku jego niezachowania, strona nie może żądać przyznania świadczenia za okres wsteczny, powołując się chociażby na brak możliwości wcześniejszego złożenia wniosku. Okoliczności i przyczyny niezłożenia wniosku z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, w tym także ewentualny brak winy strony, nie mają znaczenia dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia (vide: wyrok NSA z 15 października 2021 r., I OSK 642/21; wyrok NSA z 3 września 2021 r., I OSK 207/19; wyrok NSA z 21 kwietnia 2022 r., I OSK 1315/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W wyroku z 16 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 842/21 (Lex nr 3331380) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że prawa do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. W sytuacji zatem, gdy wniosek o przyznanie świadczenia dotyczył okresu sprzed daty jego złożenia, to nie mógł być uwzględniony pozytywnie. Świadczenie nie może być przyznane za lata poprzedzające dzień złożenia wniosku. Okoliczności i przyczyny niezłożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym także ewentualny brak winy strony, nie mają znaczenia dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia rodzinnego na gruncie art. 24 ust. 2 u.ś.r. Wniosek o przyznanie świadczenia jest czynnikiem, który uruchamia postępowanie w sprawie świadczenia, przy czym świadczenie może być przyznane najwcześniej od miesiąca złożenia wniosku w organie. Przyznanie z datą wsteczną poprzedzającą tenże miesiąc, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nawet w przypadku wcześniejszego spełniania przesłanek do jego uzyskania, nie jest możliwe (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 352/21 - Lex nr 3248844).
Przenosząc poczynione wyżej uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy zgodzić się trzeba z Kolegium, że w stanie faktycznym sprawy niniejszej brak jest podstaw prawnych do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego za okres sprzed daty orzeczenia względem J. P. stopnia niepełnosprawności, tj. 5 kwietnia 2023r., czyli od daty ustalenia tegoż stopnia, tj., 10 lutego 2023r., czy nawet od daty złożenia wniosku, czyli 30 grudnia 2022r. Przede wszystkim zgodzić się należy z Kolegium, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżonek W. P. – J. P. dopiero orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z 5 kwietnia 2023r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Zatem decyzja organu pierwszej instancji odmawiająca przyznania rzeczonego świadczenia z tej właśnie przyczyny była zgodna z prawem, co wynika jasno z przywołanego powyżej art. 15 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Powyższe potwierdziła uchwała NSA z dnia 4 listopada 2022r. przyjmując, że "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)"" (I OPS 2/22). Zatem przed wydaniem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności względem J. P. zachodziła negatywna przesłanka wobec skarżącej do nabycia uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. Odpadła ona dopiero wraz z wydaniem tegoż orzeczenia. Jednakże datę początkową należnego świadczenia wyznacza właśnie data wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności małżonka osoby wymagającej opieki, jako, że jest to dokument urzędowy, który w sposób autorytatywny potwierdza stopień niepełnosprawności, a data jego wydania stanowi jednocześnie datę odpadnięcia negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, w tym przypadku córce wymagającej opieki. Syntetycznie można zatem ująć, że wprawdzie datę należnego świadczenia wyznacza art. 24 ust. 2 u.ś.r. jednakże tylko przy założeniu spełnienia pozytywnych wymogów (art. 17 ust. 1 w/w ustawy) i jednoczesnym braku negatywnych przesłanek tegoż świadczenia (art. 17 ust. 5 tejże ustawy). Oznacza to, że jeżeli rzeczone okoliczności zaistnieją w postępowaniu odwoławczym, to data przyznania świadczenia pielęgnacyjnego będzie musiała owe relewantne zdarzenia konstatujące przestanki świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniać, czyli świadczenie zostanie przyznane po dacie wskazanej w art. 24 ust. 2 u.ś.r.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł o oddaleniu skargi, w oparciu o art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.