II SA/Ol 30/20
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWSA w Olsztynie stwierdził niezgodność z prawem zarządzenia wójta o wpisie nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, powołując się na wyrok TK dotyczący naruszenia prawa własności.
Skarżący J.S. i D.S. zaskarżyli zarządzenie Wójta Gminy I. z dnia 6 sierpnia 2018 r. w sprawie przyjęcia gminnej ewidencji zabytków, kwestionując wpisanie ich nieruchomości do tej ewidencji bez odpowiednich procedur i gwarancji prawnych. Sąd, opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r. (sygn. akt P 12/18), stwierdził niezgodność z prawem zaskarżonego zarządzenia w części dotyczącej wpisu nieruchomości skarżących do ewidencji, uznając naruszenie prawa własności.
Sprawa dotyczyła skargi J.S. i D.S. na zarządzenie Wójta Gminy I. z dnia 6 sierpnia 2018 r. w sprawie przyjęcia gminnej ewidencji zabytków. Skarżący zarzucili naruszenie przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Konstytucji RP i Konwencji o ochronie praw człowieka, wskazując na brak indywidualnego ustalenia zabytkowego charakteru budynku i naruszenie prawa własności. Sąd administracyjny zawiesił postępowanie w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 12/18, dotyczącej zgodności art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków z Konstytucją. Po podjęciu postępowania, sąd, opierając się na wyroku TK z dnia 11 maja 2023 r., który uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją w zakresie dopuszczenia wpisu do gminnej ewidencji zabytków bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej, stwierdził niezgodność z prawem zaskarżonego zarządzenia w części dotyczącej nieruchomości skarżących. Sąd podkreślił, że wpis do ewidencji ogranicza prawo własności i wymaga zapewnienia właścicielowi możliwości wypowiedzenia się w procesie wpisu. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania nastąpiło na podstawie przepisów p.p.s.a.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Nie, przepis ten jest niezgodny z Konstytucją RP w tym zakresie.
Uzasadnienie
Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków ogranicza prawo własności poprzez dopuszczenie wpisu do gminnej ewidencji zabytków bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej, co nie jest niezbędne do ochrony interesu publicznego i nie pozostaje w proporcji do nałożonych ciężarów.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
stwierdzono_niezgodność_z_prawem
Przepisy (15)
Główne
u.o.z. art. 22 § ust. 5 pkt 3
Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
Przepis ten, w zakresie w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z Konstytucją RP.
Konstytucja RP art. 64 § ust. 1 i 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Naruszenie poprzez dopuszczenie ograniczenia prawa własności bez zapewnienia gwarancji ochrony prawnej.
Konstytucja RP art. 31 § ust. 3
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Naruszenie poprzez dopuszczenie ograniczenia prawa własności bez zapewnienia gwarancji ochrony prawnej.
EKPC art. 1 § Protokołu nr 1
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
Naruszenie poprzez dopuszczenie ograniczenia prawa własności bez zapewnienia gwarancji ochrony prawnej.
Pomocnicze
P.u.s.a. art. 1 § § 1 i 2
Ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych
p.p.s.a. art. 3 § § 2 pkt 5 i 6
Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 147 § § 1
Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
u.s.g. art. 91
Ustawa o samorządzie gminnym
u.s.g. art. 94 § ust. 1
Ustawa o samorządzie gminnym
Ustawa o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz zmianie niektórych innych ustaw art. 6 § ust. 2
Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym
Ustawa Prawo budowlane
p.p.s.a. art. 200
Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 205 § § 2
Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych art. 14 § ust. 1 pkt 1 lit. c
Argumenty
Skuteczne argumenty
Naruszenie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. w zw. z art. 3 pkt 1 u.o.z. poprzez pominięcie ustalenia zindywidualizowanego zabytkowego charakteru budynku. Naruszenie § 18 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego poprzez włączenie karty adresowej zabytku bez weryfikacji zgodności danych ze stanem faktycznym. Naruszenie art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu nr 1 do EKPC przez zasadnicze ograniczenie prawa własności bez uzasadnienia. Niezgodność art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z Konstytucją RP w zakresie braku zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed wpisem do gminnej ewidencji zabytków (na podstawie wyroku TK P 12/18).
Godne uwagi sformułowania
stwierdza niezgodność z prawem zarządzenia Nr [...] Wójta Gminy I. z dnia [...] w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy I. w części dotyczącej ujęcia w załączniku nr [...] do zarządzenia pod poz. nr [...] nieruchomości położonej w miejscowości K. dz. geod. nr [...] w gminie I art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami [...] w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości poprzez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Włączenie nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków powoduje istotne ograniczenia w szczególności w zakresie korzystania z prawa własności (ius utendi) wiążące się z obowiązkiem uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o pozwoleniu na budowę, decyzji o pozwoleniu na rozbiórkę oraz decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego.
Skład orzekający
Katarzyna Matczak
przewodniczący
Bogusław Jażdżyk
sprawozdawca
Piotr Chybicki
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących gminnej ewidencji zabytków, ochrona prawa własności w kontekście wpisu do rejestru zabytków, znaczenie wyroków Trybunału Konstytucyjnego dla kontroli sądów administracyjnych."
Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy konkretnego przypadku wpisu do gminnej ewidencji zabytków i opiera się na wyroku TK, który stanowi podstawę do prokonstytucyjnej wykładni przepisów.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy konfliktu między prawem własności a ochroną dziedzictwa kulturowego, a jej rozstrzygnięcie opiera się na ważnym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, co czyni ją interesującą dla prawników i właścicieli nieruchomości.
“Wpis do rejestru zabytków bez zgody właściciela? Sąd administracyjny staje po stronie konstytucyjnego prawa własności.”
Sektor
nieruchomości
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyII SA/Ol 30/20 - Wyrok WSA w Olsztynie Data orzeczenia 2023-06-29 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2020-01-14 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie Sędziowie Bogusław Jażdżyk /sprawozdawca/ Katarzyna Matczak /przewodniczący/ Piotr Chybicki Symbol z opisem 6361 Rejestr zabytków Sygn. powiązane II OSK 2134/23 - Wyrok NSA z 2024-03-05 Skarżony organ Burmistrz Miasta i Gminy Treść wyniku Stwierdzono niezgodność z prawem zaskarżonego aktu w części Sentencja Dnia 29 czerwca 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant specjalista Anna Piontczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2023 roku sprawy ze skargi J. S.i D.S. na zarządzenie Wójta Gminy I. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie gminnej ewidencji zabytków Gminy I. 1) stwierdza niezgodność z prawem zarządzenia Nr [...] Wójta Gminy I. z dnia [...] w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy I. w części dotyczącej ujęcia w załączniku nr [...] do zarządzenia pod poz. nr [...] nieruchomości położonej w miejscowości K. dz. geod. nr [...] w gminie I; 2) zasądza od Wójta Gminy I. na rzecz skarżących solidarnie kwotę 797 zł (siedemset dziewięćdziesiąt siedem złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Uzasadnienie Pismem z 2 grudnia 2019 r. J. S. i D. S. (dalej jako: skarżący, strona) wywiedli skargę na zarządzenie Nr [...] z dnia 6 sierpnia 2018 r. w sprawie: przyjęcia gminnej ewidencji zabytków Gminy [...]. Zaskarżonemu zarządzeniu zarzucono naruszenie: 1. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2018 r., poz. 2067; dalej jako: u.o.z.), poprzez ich zastosowanie z pominięciem przeprowadzenia czynności zmierzających do ustalenia zindywidualizowanego zabytkowego charakteru murowanego budynku szkoły, obecnie mieszkalnego w miejscowości [...] w gminie [...]; 2. § 18 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 roku w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. 2011 r. Nr 113, poz. 661) w wersji obowiązującej przed 19 października 2019 roku, przez włączenie karty adresowej zabytku nieruchomego w postaci przedmiotowego budynku do gminnej ewidencji bez weryfikacji czy dane zawarte w karcie są zgodne ze stanem faktycznym, 3. art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przez dokonanie zasadniczego ograniczenia prawa własności skarżących, pomimo braku przyczyn uzasadniających takie ograniczenie i przy zaniechaniu wyjaśnienia, czy przyczyna taka w istocie wystąpiła. Wniesiono o uwzględnienie skargi i stwierdzenie nieważności zaskarżonego zarządzenia Wójta Gminy [...] Nr [...] z dnia 6 sierpnia 2018 roku w sprawie przyjęcia gminnej ewidencji zabytków Gminy [...] w zakresie wyznaczenia oraz włączenia do tej ewidencji zabytku nieruchomego w postaci murowanego budynku szkoły, obecnie mieszkalnego w miejscowości [...] w gminie [...] (poz. nr 64 załącznika nr 1 do zarządzenia); na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. o zawieszenia z urzędu postępowania zainicjowane niniejszą skargą, ponieważ rozstrzygnięcie sprawy będzie zależało od wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie P 12/18. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podniósł m.in., że organ tworząc gminną ewidencję zabytków, włączył do niej m.in wskazaną nieruchomość przy zachowaniu wszystkich przesłanek i procedur, nie uchybiając w jakimkolwiek zakresie przepisom prawa. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że od lat nieruchomość ta widniała w planie miejscowym jako obiekt zabytkowy, biorąc pod uwagę wszelkie dokumenty istniejące w Urzędzie oraz ocenę faktyczną nieruchomości należy wskazać, że w żaden sposób organ nie uchybił jakimkolwiek przepisom czy procedurom. Podejmowana procedura była procedurą jawną. Zarządzenie Nr [...] Wójta Gminy [...] z dnia 6 sierpnia 2018 r. w sprawie przyjęcia gminnej ewidencji zabytków Gminy [...] zostało opublikowane niezwłocznie w BIP Gminy. Niezrozumiałe zatem jest dlaczego skarżący dopiero po upływie roku czasu kwestionują zapis zarządzenia, skoro o fakcie objęcia przedmiotowej nieruchomości gminną ewidencją zabytków wiedzieli wcześniej. Postanowieniem z 5 marca 2020 r. WSA w Olsztynie zawiesił postępowanie sądowe w sprawie z uwagi na to, że postanowieniem z 13 czerwca 2018 r. sygn. akt II OSK 2781/17 Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu następujące pytanie prawne: "Czy art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2017 r. poz. 2187 ze zm.) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości poprzez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 20 marca 1952 r. (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175 ze zm.). W Trybunale Konstytucyjnym wskazane pytanie prawne zostało zarejestrowane pod sygnaturą P 12/18. Postanowieniem z 18 maja 2023 r. WSA w Olsztynie podjął zawieszone postępowanie sądowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Natomiast art. 3 § 2 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.), wskazuje, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie między innymi, w sprawach skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej oraz akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej. Analizując prawidłowość realizacji przyznanych gminie kompetencji prawotwórczych, sąd miał także na uwadze zasadę legalizmu (art. 7 Konstytucji RP), w myśl której w państwie praworządnym wszelka działalność władcza wymaga podstaw prawnych. Tym samym sposób wykorzystywania kompetencji przez organy publiczne nie jest wyrazem arbitralności ich działania, lecz wynikiem realizacji przekazanych im uprawnień. Działania wykraczające poza ramy tych uprawnień pozbawione są zaś legitymacji. W konsekwencji, jeżeli akt, o którym mowa w art. 3 § 2 pkt 5 i 6 p.p.s.a. wydany zostanie z naruszeniem prawa, to stosownie do art. 147 § 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia skargę, stwierdzając jego nieważność w całości lub w części albo stwierdza, że zostały wydane z naruszeniem prawa, jeżeli przepis szczególny wyłącza stwierdzenie ich nieważności. Unormowanie to nie określa jakiego rodzaju naruszenia prawa są podstawą do stwierdzenia przez sąd nieważności uchwały (zarządzenia). Doprecyzowanie przesłanek określających kompetencje sądu administracyjnego w tym względzie następuje w ustawach samorządowych. Zgodnie z art. 91 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2018 r., poz. 994, dalej: u.s.g.), uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne (ust. 1). W przypadku nieistotnego naruszenia prawa organ nadzoru nie stwierdza nieważności uchwały lub zarządzenia, ograniczając się do wskazania, że uchwałę lub zarządzenie wydano z naruszeniem prawa (ust. 4). Stosownie zaś do art. 94 ust. 1 u.s.g. nie stwierdza się nieważności uchwały lub zarządzenia organu gminy po upływie jednego roku od dnia ich podjęcia, chyba że uchybiono obowiązkowi przedłożenia uchwały lub zarządzenia w terminie określonym w art. 90 ust. 1, albo jeżeli są one aktem prawa miejscowego. Analiza wskazanych przepisów prowadzi do wniosku o istnieniu dwu rodzajów wad aktów stanowionych przez organ gminy – istotnych i nieistotnych. Do istotnych wad uchwały (analogicznie zarządzenia), skutkujących stwierdzeniem jej nieważności, zalicza się naruszenie przepisów wyznaczających kompetencję organów samorządu do podejmowania uchwał (zarządzeń), naruszenie podstawy prawnej podjętej uchwały (zarządzenia), naruszenie przepisów prawa ustrojowego oraz prawa materialnego przez wadliwą ich interpretację oraz przepisów regulujących procedury podejmowania uchwał, bądź zarządzeń (por. np. wyroki NSA z dnia 8 lutego 1996 r., SA/Gd327/95, OwSS 1996, Nr 3, poz. 90; z dnia 11 lutego 1998 r., II SA/Wr 1459/97, OwSS 1998, Nr 3, poz. 79, także Z. Kmieciak, M. Stahl, Akty nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego, Samorząd terytorialny 2001/1-2, s. 102). Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest zarządzenie wójta w sprawie przyjęcia gminnej ewidencji zabytków w części dotyczącej wpisu do tej ewidencji budynku należącego do skarżących. Wyjaśnić zatem należy, że art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 18 marca 2010 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 75, poz. 474) nałożył na wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) obowiązek założenia gminnej ewidencji zabytków, po przekazaniu przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wykazu zabytków, określonego w art. 7 tej ustawy, w terminie dwuletnim od dnia przekazania przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wykazu zabytków. Samo zatem przekazanie przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wykazu zabytków wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) nie wywołuje skutku w postaci założenia gminnej ewidencji zabytków, a jej założenie wymaga aktu organu wykonawczego gminy, z którym jednoznacznie można będzie wiązać skutek w postaci założenia gminnej ewidencji zabytków. W związku z tym założenie ewidencji następuje w drodze zarządzenia, które stanowi władcze oświadczenie woli właściwego organu, skierowane bezpośrednio na wywołanie określonego skutku prawnego. Zarządzenia są, obok decyzji administracyjnych, prawną formą podejmowania władczych rozstrzygnięć przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta (por. wyrok NSA z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 2329/14, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Akt ten, zapewniając warunki prawno-organizacyjne umożliwiające zachowanie zabytków znajdujących się na terenie gminy, władczo wkracza w zespół uprawnień właściciela zabytku objętego wpisem do gminnej ewidencji. Tym samym działanie w formie prawnej zarządzenia, którego treścią jest określenie zabytków znajdujących się w ewidencji zabytków gminy, stanowi akt organu jednostki samorządu terytorialnego z zakresu administracji publicznej podlegający kognicji sądu administracyjnego na podstawie art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. Wskazać przy tym należy, że skutek prawny objęcia nieruchomości zabytkowej ochroną w świetle przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wynika nie tyle z czynności materialno-technicznych polegających na opracowaniu dla obiektu zabytkowego karty ewidencyjnej i dołączeniu jej do prowadzonego zbioru, ale ze stwierdzenia, że dany obiekt spełnia warunki do ujęcia go w gminnej ewidencji zabytków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 września 2012 r, sygn. akt II OSK 1950/12, dostępny w CBOSA). Nie ulega także wątpliwości, że skarżący wykazali swój interes prawny jako właściciele nieruchomości wpisanej do gminnej ewidencji zabytków, bowiem wpis taki powoduje objęcie budynku pewnego rodzaju ochroną konserwatorską - w określonych wypadkach wymagane jest uzyskanie uzgodnienia konserwatorskiego wynikającego z Prawa budowlanego, czy też ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Tym samym wpis do gminnej ewidencji zabytków wkracza w uprawnienia właściciela, ograniczając przysługujące mu prawo własności. Podkreślić należy, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, która obejmuje 1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru, 2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz 3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków (art. 22 ust. 4 i 5 u.o.z.) Wskazać jednak należy, że zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. O zabytku możemy zatem mówić wówczas, gdy wartości historyczne, naukowe lub artystyczne danej rzeczy ruchomej lub nieruchomej są wyższe niż przeciętne. Przy czym stwierdzenie, że dany obiekt ma charakter zabytku wymaga poczynienia ustaleń w tym zakresie. Jak bowiem wyjaśniono w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2015 r. (sygn. akt II OSK 2350/13, dostępny w CBOSA) przepisy ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nie przewidują wprawdzie, aby ujęcie zabytku w gminnej ewidencji zabytków stanowiło rozstrzygnięcie podejmowane przez organ gminy w formie decyzji administracyjnej. Nie jest jednak tak, że wydanie przez organ gminy zarządzenia, opartego na wyznaczeniu określonego obiektu do ujęcia w gminnej ewidencji zabytków, może nastąpić bez zbadania przesłanek uzasadniających przypisanie temu obiektowi wartości zabytkowych. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że umieszczając zabytek w gminnej ewidencji zabytków organ gminy stwierdza, że obiekt ten charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony nieruchomości ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tego rodzaju akt kwalifikujący stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego. Dla kontroli prawidłowości wydania zaskarżonego aktu w postaci zarządzenia istotna jest treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (stanowiącym podstawę materialnoprawną zaskarżonego zarządzenia) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego orzeczenia podniesiono m.in., że art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków ogranicza prawo własności przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony, zarówno procesowej, jak i materialnoprawnej, przed dokonaniem takiego ograniczenia. Normy ujęte w tym przepisie w sposób niepełny regulują procedurę wpisu do ewidencji oraz możliwości przeciwstawienia się temu postępowaniu. W postępowaniu tym nie ma miejsca na jakiekolwiek czynności wyjaśniające z kodeksu postępowania administracyjnego, czy zabytek włączony do gminnej ewidencji zabytków jest rzeczywiście zabytkiem w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków. W wyroku TK stwierdzono, że włączenie nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków powoduje istotne ograniczenia w szczególności w zakresie korzystania z prawa własności (ius utendi) wiążące się z obowiązkiem uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o pozwoleniu na budowę, decyzji o pozwoleniu na rozbiórkę oraz decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego (zob. ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym [Dz. U z 2022 r. poz. 503, ze zm.] i ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane [Dz. U. z 2023 r. poz. 682, ze zm.]). W ocenie Trybunału kształt regulacji zawartej w art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków, w rozumieniu nadanym wykładnią sądów, nie jest niezbędny do ochrony interesu publicznego, a jej efekty nie pozostają w dopuszczalnej proporcji do ciężarów nakładanych na właścicieli nieruchomości. Osłabienie ochrony własności, przez wyłączenie udziału właściciela w postępowaniu skutkującym wpisem nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, nie służy realizacji żadnych konstytucyjnie uzasadnionych wartości. Skoro powołany wyrok TK usunął z systemu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, to zarówno sądy, jak i organy administracji publicznej powinny dokonywać prokonstytucyjnej wykładni powyższego przepisu. Biorąc więc pod uwagę wskazany wyrok TK w ocenie sądu nie jest dopuszczalne stosowanie art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków bez zapewnienia stronie będącej właścicielem obiektu umieszczanego w gminnej ewidencji zabytków, gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Chodzi przede wszystkim o podstawowe gwarancje dotyczące umożliwienia potencjalnemu właścicielowi zabytku wypowiedzenia się co do planowanego umieszczenia obiektu w takiej ewidencji. Należy zapewnić takiemu właścicielowi choćby minimalne uprawnienia w procesie umieszczania obiektu w ewidencji. W przeciwnym wypadku właściciel nie ma możliwości wypowiedzenia się co do tej kwestii a nawet może być zupełnie zaskoczony faktem takiego wpisania jego własności do tego typu ewidencji. Umieszczenie zaś obiektu w ewidencji zabytków niesie za sobą szereg konsekwencji i obowiązków prawnych po stronie właściciela, a także ograniczeń co do dysponowania przez niego nieruchomością o takim statusie. Nie może być zatem tak, że strona taka nie jest nawet poinformowana o takim zamiarze. Reasumując, już tylko z uwagi na wskazany powyżej wyrok Trybunały Konstytucyjnego, który stwierdził niezgodność art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z. z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia zobowiązuje sąd do uchylenia takiego zapisu w gminnej ewidencji zabytków w odniesieniu do nieruchomości skarżących. Na tym etapie postępowania sąd nie przesądza trafności ujęcia budynku skarżących w gminnej ewidencji zabytków. Organ mając na uwadze powyższe rozważania może zdecydować o ujęciu bądź nie budynku w takiej ewidencji. Jednak obowiązkiem organu jest zapewnić skarżącym gwarancje ochrony prawnej przed dokonaniem ewentualnego wpisu do ewidencji. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku, stwierdzając niezgodność z prawem zarządzenia Nr [...] Wójta Gminy [...] z dnia 6 sierpnia 2018 r. w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy [...] w części dotyczącej ujęcia w załączniku nr 1 do zarządzenia pod poz. nr 64 nieruchomości położonej w miejscowości [...], dz. geod. Nr [...] w gminie [...]. Nadmienić należy, że Sąd nie był władny rozstrzygnąć o nieważności zaskarżonego zarządzenia we wskazanym zakresie, ponieważ upłynął rok od wydania zaskarżonego zarządzenia, a nie jest ono aktem prawa miejscowego. O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2. sentencji wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wysokość uiszczonego wpisu, wysokość opłaty skarbowej za złożenie dokumentu stwierdzającego pełnomocnictwo oraz wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej ustalone stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI