II SA/Ol 2/25

II SA/Ol 2/25 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2025-06-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Grzegorz Klimek /sprawozdawca/
Katarzyna Matczak /przewodniczący/
Piotr Chybicki
Symbol z opisem
6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art.151, art. 250
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art.2 ust.1, art.8, art.99 ust.1, art.104 ust.3-4
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Piotr Chybicki asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) Protokolant specjalista Marta Przewłucka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi E. S. reprezentowanej przez opiekuna prawnego W. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu pobytu w schronisku dla bezdomnych 1) oddala skargę; 2) przyznaje radcy prawnemu E. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Decyzją z 14 października 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 – k.p.a.) w związku z art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 – u.p.s.), po rozpatrzeniu odwołania W. H. - opiekuna prawnego E. S. (skarżąca, strona) od decyzji Prezydenta Miasta E., z upoważnienia którego działa Zastępca Dyrektora E. Centrum Usług Społecznych (organ pierwszej instancji), z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie;
1. ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu pobytu w Schronisku dla bezdomnych (...) w E. E. S. - reprezentowanej przez opiekuna prawnego W. H., przebywającej w Schronisku dla bezdomnych w G. przy ul. (...) na podstawie decyzji nr (...) z dnia 15 marca 2024 r. w łącznej wysokości 605,28 zł za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r.;
odmowy odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 605,28 zł podlegającej zwrotowi z tytułu pobytu w Schronisku dla bezdomnych za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r.;
rozłożenia na raty kwoty 605,28 zł z tytułu pobytu w Schronisku dla bezdomnych za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r., w ten sposób, że:
spłatę zaległości w kwocie 605,28 rozkłada się na 12 rat: 11 rat płatnych po 50,00 zł każda i ostatnia 12 rata płatna w wysokości 55,28 zł, płatnych w okresie od sierpnia 2024 r. do lipca 2025 r.
- utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:
Decyzją z 12 lipca 2024 r. organ pierwszej instancji w związku z wnioskiem W. H. - opiekuna prawnego E. S. ustalił wysokość wydatków podlegających zwrotowi z tytułu pobytu w Schronisku dla bezdomnych (...) w E., przebywającej w Schronisku dla bezdomnych w G. w łącznej wysokości 605,28 zł za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r., odmówił odstąpienia od żądania zwrotu kwoty 605,28 zł i rozłożył tę kwotę na 12 rat: 11 rat płatnych po 50,00 zł każda i ostatnia 12 rata płatna w wysokości 55,28 zł, płatnych w okresie od sierpnia 2024 r. do lipca 2025 r.
W odwołaniu od powyższej decyzji opiekun prawny skarżącej wniósł o jej uchylenie. Podniósł, że zaskarżona decyzja jest błędna i sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Przeprowadzonemu postępowaniu zarzucił naruszenie art. 35 k.p.a. bowiem wniosek złożony został w dniu 2 maja 2024 r., uzupełniony 5 czerwca 2024 r., a zaskarżona decyzja została wydana w dniu 12 lipca 2024 r. Ponadto w prowadzonym postępowaniu organ nie rozstrzygnął o całości żądania, samowolnie ograniczając rozstrzygnięcie żądania wnioskodawczyni jedynie na okres 1 kwietnia do 30 kwietnia 2024 r. Organ nie wyjaśnił w jakim trybie została potrącona należność za okres styczeń-kwiecień 2024 r. ze środków finansowych należących do całkowicie ubezwłasnowolnionej; nie pouczył o uprawnieniach wynikających z art. 10 k.p.a.; bez wniosku strony o rozłożeniu zadłużenia na raty, samodzielnie określił kwoty rat; zaskarżona decyzja została wydana, podpisana i opieczętowana przez osobę nieuprawnioną - Zastępcę Dyrektora ECUS, nie zaś z upoważnienia Prezydenta Miasta E., co czyni decyzję nieważną. Argumentował, że rozstrzygnięcie organu jest sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania. Organ stwierdził, że po dokonaniu wszelkich potrąceń ze świadczenia emerytalnego strony do jej swobodnej dyspozycji pozostaje kwota 690,53 zł, za które ma zakupić dla siebie leki, bieliznę, odzież i obuwie, a przy aktualnej inflacji i cenach w sklepach za ww. kwotę trudno zakupić coś przedstawiającego jakąkolwiek wartość użytkową. Z drugiej strony samodzielnie określając plan spłaty jeszcze bardziej tą sytuację pogarsza. Sytuacja strony uzasadnia umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu udzielonego wsparcia wskazanego w ustawie o pomocy społecznej.
W uzasadnieniu decyzji z 14 października 2024 r. Kolegium podniosło, że z akt administracyjnych wynika, że organ pierwszej instancji decyzją z dnia 15 marca 2024 r. skierował stronę do Schroniska dla bezdomnych kobiet z usługami opiekuńczymi w E. prowadzonym przez Stowarzyszenie (...) na pobyt całodobowy w okresie od dnia 1 stycznia 2024 r. do dnia 30 kwietnia 2024 r. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca jest osobą pozbawioną schronienia, którego nie może sobie zabezpieczyć we własnym zakresie, jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną i od dnia 4 grudnia 2023 r. ma opiekuna prawnego. Od miesiąca stycznia dochód strony wynosi 1008,80 zł, co stanowi 130% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej. Organ ustalił odpłatność za pobyt w Schronisku od 1 lutego 2024 r. w kwocie 605,28 zł. W dniu 2 maja 2024 r. opiekun prawny zwrócił się do organu pierwszej instancji o umorzenie wszelkich zobowiązań obciążających stronę z tytułu udzielonej pomocy przez Centrum. W wyniku przeprowadzonej analizy zobowiązań, a także dokonanych wpłat stwierdzono, że za okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 marca 2024 r. zobowiązania zostały uregulowane, natomiast pozostaje do spłaty zobowiązanie za okres od 1 do 30 kwietnia 2024 r. w wysokości 605,28 zł. W wyniku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że E. S. przebywa w Schronisku z usługami opiekuńczymi (...) w G. Zgodnie z dekretem opiekuńczym Sygn. akt IV RNs z dnia 22 grudnia 2023 r. skarżąca jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną i jest reprezentowana przez opiekuna prawnego. Lekarz Orzecznik ZUS stwierdził, że jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do dnia 30 kwietnia 2025 r. W okresie od 1 stycznia – 31 marca 2024 r. skarżąca była objęta pomocą organu pierwszej instancji w formie zasiłku stałego w kwocie 792,96 miesięcznie. Głównym źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne w wysokości 1972,95 zł miesięcznie. Po uregulowaniu opłaty za pobyt w Schronisku dla bezdomnych w wysokości 1282,42 zł miesięcznie pozostaje do Jej dyspozycji kwota w wysokości 690,53 zł. Z kwoty tej E. S. ponosi wydatki związane z zakupem leków, bielizny, odzieży oraz obuwia. Do wniosku nie zostały załączone żadne dokumenty potwierdzające ponoszenie jakichkolwiek wydatków przez E. S. Zdaniem organu pierwszej instancji środki, które pozostają do dyspozycji stronie są wystarczające do regulowania na bieżąco stałych rat miesięcznych w kwocie 50,00 zł. Kolegium wskazało, że w myśl przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Organ może odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, co oznacza, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego należało stwierdzić, że nie występuje "szczególnie uzasadniony przypadek" pod pojęciem, którego należy rozumieć taką sytuację życiową strony, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że nie zaistniały nagłe, drastyczne, dotkliwe w skutkach i ingerujące w plany życiowe zdarzenia, które to zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani do zdarzeń nadzwyczajnych. Umorzenie wydatków poniesionych za pobyt w Schronisku dla bezdomnych jest wyjątkiem od reguły i nakłada na właściwy organ obowiązek zbadania, czy przedmiotowy wniosek rzeczywiście dotyczy przypadku szczególnie uzasadnionego, wyważając słuszny interes obywatela i interes społeczny. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny (publiczny) rozumie się dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, korektę błędnych decyzji itd. W ocenie Kolegium środki, które pozostają skarżącej pozwalają na regulowanie zadłużenia wobec organu.
Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wyjaśniło, że "niewyjaśnienie trybu potrącenia należności za okres styczeń-kwiecień 2024 r. ze środków finansowych należących do całkowicie ubezwłasnowolnionej" - w myśl przepisu art. 99 ust. 1 u.p.s. osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - centrum usług społecznych. Czynność potrącenia lub pomniejszenia świadczenia z emerytury lub renty ma ustawową podstawę prawną ima zastosowanie w przypadku, gdy łączona jest wypłata emerytury lub renty ze świadczeniem społecznym (zasiłkiem stałym). Ten obowiązek jest konsekwencją zasady pomocniczości, w świetle której świadczenia z pomocy społecznej nie powinny wyprzedzać świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Ustawodawca wykluczył możliwość łączenia emerytury z zasiłkiem stałym z pomocy społecznej. W niniejszej sprawie zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. przez organ jest bezpodstawny, ponieważ opiekun prawny strony na każdym etapie postępowania był informowany o ustaleniach dokonanych przez organ, w szczególności uczestniczył w rodzinnym wywiadzie środowiskowym w dniu 20 czerwca 2024 r., uczestniczył w każdej czynności postępowania, wnosił w jej toku żądania, na które otrzymywał odpowiedzi, korzystał z pełni uprawnień strony postępowania. Również zarzut naruszenia art. 35 k.p.a. jest bezzasadny, ponieważ organ pierwszej instancji zawiadomieniem z dnia 31 maja 2024 r. zawiadomił opiekuna prawnego o niezałatwieniu sprawy w terminie i wyznaczył nowy termin do dnia 31 lipca 2024 r. (zawiadomienie zostało doręczone w dniu 1 czerwca 2024 r., natomiast decyzja została wydana w dniu 12 lipca 2024 r. i doręczona w dniu 29 lipca 2024 r.). Decyzja organu została wydana przez osobę uprawnioną do jej wydawania w imieniu Prezydenta Miasta E., upoważnienie Zastępcy Dyrektora ECUS do wydania tej decyzji zostało wprost wskazane w decyzji.
W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na decyzję Kolegium opiekun prawny skarżącej w całości przytoczył argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).
Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów, zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy art. 104 u.p.s. W okolicznościach niniejszej sprawy organy przyjęły, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły przypadki szczególnie uzasadnione, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Sąd podziela powyższe stanowisko.
Zgodnie z art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z ust. 4 tej regulacji w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji.
Decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika bowiem, że organ "może" odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że organowi administracji przysługuje swoboda decyzyjna co do wyboru treści rozstrzygnięcia, ale nie dowolność. Nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji. Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny, czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd nie ocenia słuszności wybranego przez organ rozstrzygnięcia, a prawidłowość samego procesu wydawania decyzji (por. wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 139/23, dostępny: orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA).
Uwzględniając ograniczony zakres kontroli, jaką w niniejszej sprawie może sprawować sąd administracyjny należy jednocześnie zaakcentować, że użyty w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrot "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) wnioskodawcy.
W tego rodzaju postępowaniach organ zobowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., żądanie zwrotu należności stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W tym celu, organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu należności oraz przy braku wniosku pracownika socjalnego, pouczyć ją o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu nienależnego świadczenia. Przy ocenie takich wniosków należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Z obowiązku zwrotu zwalniają go niskie dochody, nieprzekraczające kryteriów ustawowych. Zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. można także uzasadnić sytuacją rodzinną lub życiową. Obowiązek zwrotu należności trzeba również oceniać w świetle skutków przyznanej pomocy. Z uprawnienia określonego w ust. 4 organ może skorzystać również w innych szczególnych przypadkach. Przy czym, może to mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady - sprawie. Dodatkowo wskazać też trzeba, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie może być automatycznie traktowana jako podstawa do zwolnienia z obowiązku zwrotu świadczenia. Prawidłowe rozważenie przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego" obliguje organ właściwy do rozpatrzenia wniosku do dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. aktualnej sytuacji zainteresowanego. Zdaniem Sądu pojęcie "szczególnie uzasadnionego przypadku" należy odnosić do przypadków zupełnie wyjątkowych, gdy sytuacja życiowa osoby ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczajna, dotkliwa w skutkach, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych. Są to zdarzenia występujące okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, czy wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 30 kwietnia 2020 r. sygn. II SA/Lu 94/20, CBOSA). W konsekwencji nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w 104 ust. 4 u.p.s. (v: wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2334/21, CBOSA). Poza tym w naturze każdego ciężaru leży to, że jego wykonanie wywołuje określone dolegliwości.
W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy sprostały obowiązkowi dokładnego ustalenia aktualnej sytuacji skarżącej, co do możliwości zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 u.p.s., a także prawidłowo ją oceniły. Dokonując tej oceny zasadnie też organy doszły do wniosku, że sytuacja skarżącej nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku. Sąd w pełni podziela konstatację organu odwoławczego, iż ustalony w toku postępowania poziom dochodów skarżącej jest względnie stabilny i zbilansowany, przekracza kryterium ustawowe. W okresie, którego dotyczył wniosek, nie stwierdzono konieczności poniesienia ponadprzeciętnego wydatku, znaczącego z punktu widzenia wysokości dochodu. Okoliczności te pozwalają na przyjęcie, że w kontekście stanów faktycznych, w jakich dochodzi do udzielania pomocy społecznej, sytuacja skarżącej nie jest przypadkiem odbiegającym na niekorzyść, nie stanowi szczególnie uzasadnionego przypadku, a skarżąca nie była pozbawiona możliwości poniesienia wydatku za przyznane usługi.
W szczegółowym omówieniu postępowania przed organem pierwszej instancji Kolegium wyjaśniło, dlaczego w jego ocenie zwrot zaległości w opłatach nie stanowił dla skarżącej nadmiernego obciążenia. Kolegium dokonało analizy sytuacji dochodowej, materialnej i zdrowotnej skarżącej. Ustalono, że skarżąca uzyskuje stały dochód, który - obiektywnie rzecz ujmując - pozwala na uiszczanie omawianej opłaty. Na etapie postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji nie zaistniała zmienność kwotowa dochodu skarżącej. Skarżąca formalnie nie udokumentowała innych wydatków, co w świetle np. kryterium dochodowego wskazanego w art. 8 u.p.s. pozwala stwierdzić, że sytuacja skarżącej nie pozostaje trudna. Zważywszy na powyższe, nie sposób więc uznać, aby żądanie zwrotu wydatków stanowiło dla skarżącej nadmierne obciążenie.
Przechodząc dalej, jak słusznie wskazało Kolegium, zgodnie z art. 99 ust. 1 u.p.s. osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej.
Z powołanego przepisu wprost wynika, że ustawodawca nakazuje zwrot zasiłków w przypadku równoległej wypłaty emerytury lub renty. W świetle zasady pomocniczości świadczenia z pomocy społecznej nie powinny wyprzedzać świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Wspomnianego zwrotu dokonuje się przez potrącenie, zmniejszając kwotę świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, dokonane w trybie art. 99 ust. 1 u.p.s. potrącenie następuje z mocy prawa (por. np. wyrok NSA z 20 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 756/16; wyrok NSA z 11 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 1942/10 czy wyrok WSA w Łodzi z 17 września 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 496/24 – CBOSA). Co również istotne dla dokonania potrącenia nie jest wymagana zgoda osoby zainteresowanej, a samo potrącenie, którego dokonuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Fakt, że następuje to z mocy prawa, oznacza, że w tym przedmiocie nie wydaje się odrębnej decyzji administracyjnej.
Bezwzględnie obowiązujący charakter, obliguje ZUS do dokonania potrącenia. Organ, który wypłacił zasiłek stały lub zasiłek okresowy, nie ma w tym zakresie kompetencji do zwolnienia strony zobowiązanej z obowiązku zwrotu zasiłku. Organ, który wypłacił zasiłek stały nie ma w tym zakresie kompetencji do zwolnienia strony z obowiązku zwrotu zasiłku, a w sprawie nie znajduje zastosowania art. 104 u.p.s. – organ pomocy społecznej nie może zatem umorzyć kwoty przedstawionej do potrącenia organowi rentowemu (I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, LEX/el.). Podkreślenia wymaga, że art. 104 ust. 4 u.p.s. jest jedynym przepisem, który daje organom możliwość rozważenia zasadności umorzenia świadczeń przyznanych w ramach pomocy społecznej, a podlegających z różnych przyczyn zwrotowi. Dotyczy on jednak jedynie świadczeń przyznanych z zastrzeżeniem zwrotu oraz świadczeń nienależnie pobranych. Pobrany przez skarżącą zasiłek stały nie był natomiast ani świadczeniem otrzymanym z zastrzeżeniem zwrotu, a także nie był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu tej ustawy.
Reasumując, zdaniem Sądu uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie nosi cech dowolności, a ocena zebranych materiałów nie została dokonana wbrew zasadom logiki czy doświadczenia życiowego. Organy prawidłowo oceniły stan zdrowotny, rodzinny i finansowy skarżącej dla potrzeb rozważenia możliwości odstąpienia od pobrania już ustalonych należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej. Natomiast w sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1156/10 czy z 11 grudnia 2013 r., sygn. akt I OSK 3119/12, CBOSA).
Wobec powyższego, zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty okazały się niezasadne, gdyż postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i prawidłowy, zaś zgromadzony w sprawie materiał oceniono właściwie. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały należycie zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się też naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.
Biorąc powyższe pod uwagę, nie ma podstaw do przyjęcia, że u skarżącego wystąpił szczególny przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., uzasadniający odstąpienie od obowiązku zwrotu świadczenia.
Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
O wynagrodzeniu, które należne było ustanowionemu dla skarżącej z urzędu pełnomocnikowi, orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2024 r. poz. 764).