II SA/Ol 137/06

II SA/Ol 137/06 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2006-09-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-03-06
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
A.Bogusław Jażdżyk
Adam Matuszak /przewodniczący sprawozdawca/
Hanna Raszkowska
Symbol z opisem
6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ
Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędziowie Protokolant Sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) Sędzia WSA Hanna Raszkowska Asesor WSA Bogusław Jażdżyk Karolina Hrymowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 września 2006 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu l instancji z dnia "[...]" nr "[...]"; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. WSA/wyr.1 - sentencja wyroku
Uzasadnienie
Decyzją z dnia "[...]"listopada 2003 r. ("[...]") Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania E. S. uprawnień kombatanckich z tytułu działalności w "Szarych Szeregach" w okresie od lutego 1942 r. do stycznia 1945 r.. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 1 ust. 2 pkt 3 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zmianami) - zwanej dalej w skrócie ustawą kombatancką
E. S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu działalności w "Szarych Szeregach" w okresie od
20 lutego 1942 r. do 20 stycznia 1945 r. oraz z racji pracy wykonywanej w obozie pracy przymusowej w O. od sierpnia 1943 r. do listopada 1943 r.
Decyzją z dnia "[...]"grudnia 2005 r. ("[...]") Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych swą decyzję utrzymał w mocy.
Organ wskazał, iż na poparcie swoich twierdzeń wnioskujący przedstawił szereg dowodów, przede wszystkim oświadczenia świadków: R. K., J. U., H. W., H. B., H. J., M. L. Świadkowie ci potwierdzili fakt kopania rowów przeciwczołgowych przez pracujących pod nadzorem Niemców więźniów polskich. Miało to miejsce w okolicach Jeziora G. w 1943 r. W oświadczeniach tych nie potwierdzono osobistego udziału strony w tych pracach. Fakt wykonywania przymusowej pracy przez E. S. w "[...]" potwierdziła świadek M. K. Na istnienie wówczas tej fabryki w J. wskazują liczne dołączone do akt dokumenty m.in. pismo z Archiwum Państwowego w P. Świadek R. S. (brat strony) potwierdził zarówno fakt jego pracy w obozie w O. k/K., jak i udział swego brata w "Szarych Szeregach". Strona przedstawiła także oświadczenie swego byłego dowódcy z ruchu oporu – K. N. ps. ""[...]"" z 1986 r., w którym potwierdza on jego działalność w zbrojnym ruchu oporu. Strona przedstawiła także kopię pisma Burmistrza Miasta Powiatowego J. z 1 września 1944 r., w którym zwraca się on ponownie do rodziny S. z nakazem wystąpienia o wpisanie na "volkslistę". W aktach znajduje się także dokument z Międzynarodowego Biura Poszukiwań w A., który potwierdza podnoszoną przez stronę okoliczność uwięzienia H. S. w "[...]" obozie. Strona dołączyła do akt również obszerny opis swej działalności podziemnej. Jej służba w "Szarych Szeregach" miała polegać m.in. na powodowaniu awarii maszyn, narzędzi, elektryczności, złej jakości wyrobów i opóźnień w ich transporcie.
Oceniając zgromadzony materiał dowodowy organ uznał za bezsporną okoliczność przymusowego zatrudnienia strony przy kopaniu rowów przeciwczołgowych, jednak stwierdził, iż nie stanowi ona represji w rozumieniu ustawy o kombatantach
i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka lub jej równorzędna. Podobnie rzecz ma się z doznanymi przez stronę i jej rodzinę w czasie okupacji cierpieniami, w szczególności pobytu H. S. w obozie w O.. Zgodnie bowiem przepisami art. 1-4 ustawy kombatanckiej wyłączny fakt świadczenia pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy nie stanowi tytułu do uzyskania uprawnień kombatanckich. Zupełnie inaczej rzecz ma się z podnoszoną przez stronę okolicznością służby w Szarych Szeregach. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 2 pkt 3 w/w ustawy, za działalność kombatancką uznaje pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach wojskowych i organizacjach, w tym działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945 r. Zgodnie zatem z dyspozycją tego przepisu, przesłanką konieczną a zarazem wystarczającą jest udowodniony fakt pełnienia służby w jednej z polskich organizacji niepodległościowych. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 sierpnia 1993 r. (sygn. akt SA/Wr 243/93) wskazuje jak należy rozumieć pojęcie pełnienia służby w formacjach podziemnych. Stwierdza mianowicie, iż pełnienie służby w ruchu oporu było tożsame z prowadzeniem w sposób zorganizowany i systematyczny działalności skierowanej przeciwko okupantowi. W zasadniczej postaci było zorganizowaną formą walki w ramach oddziałów partyzanckich utworzonych na wzór wojskowy i stosujących dyscyplinę wojskową. Mogło sprowadzać się także do wykonywania wyłącznie czynności usługowych, np. zaopatrzeniowych, zawsze jednak było uzależnione od przynależności do określonej formacji, wyrażającej się podporządkowaniu służbowym, wyznaczeniu służbowego stanowiska i wykonywaniu zakreślonych czynności.
Analizując akta sprawy organ doszedł do wniosku, że E. S.
nie udokumentował prowadzenia działalności kombatanckiej określonej w art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy kombatanckiej. Stwierdził, iż, co prawda, charakter relacjonowanej przez stronę działalność w pełni wyczerpuje przytoczoną definicję pojęcia "służby", jednak zebrany materiał dowodowy nie pozwala jednak na uznanie twierdzeń strony odnośnie jej członkostwa w "Szarych Szeregach" za wiarygodne.
Organ wskazał, iż spośród wielu przedstawionych przez stronę dokumentów
i oświadczeń bezpośrednio na fakt jej działalności wskazywać mogą następujące dowody: oświadczenia strony, oświadczenie świadka R. S. (brata strony), który potwierdził zarówno udział swego brata w "Szarych Szeregach", oświadczenie i list swego byłego dowódcy z ruchu oporu – K. N. ps. ""[...]"" z 1986 r. Pozostałe wskazane przez stronę dowody odnoszą się do podnoszonego przez stronę faktu pracy w fabryce w J. i obozie w O./k. N.
Strona przedstawiła list i oświadczenie K. N., który miał być organizatorem i dowódcą zakładowej komórki "Szarych Szeregów" na terenie "[...]". W przedstawionym oświadczeniu z 4 września 1986 r. stwierdza on m.in. "brał udział w akcjach małego sabotażu (...) przynależność do oddziału "Z." -"W.". Z w/w dokumentów jednoznacznie wynika jednak, iż K. N. nie posiadał potwierdzonego uczestnictwa w "Szarych Szeregach". Posiadał on uprawnienia kombatanckie z tytułu utrwalania władzy. Dokumentów tych nie sposób uznać za wiarygodne. Organ w swych zasobach archiwalnych nie posiada żadnych akt dotyczących K. N. Abstrahując od tego, całkowicie niewiarygodna wydaje się możliwość walki o utrwalanie władzy ludowej członka Szarych Szeregów, który właśnie z uwagi na fakt kontynuowania działalności niepodległościowej przeciwko władzy komunistycznej, nie mógł ujawnić po wojnie działalności swego oddziału. Zachodzi tu sprzeczność, której nie można wyjaśnić jedynie obawą przed represjami komunistycznymi. Organ wskazał również na istnienie poważnej wątpliwości co do autentyczności przedstawionych przez stronę dokumentów. List K. N. nosi datę 5 września 1986 r. Nie jest oryginałem, ani też nie jest kopią potwierdzoną za zgodność. Wątpliwość co do jego autentyczności wzbudza w szczególności fakt, iż jego treść sporządzona została na komputerze, zaś podpis, którym jest sygnowany, jest nieczytelny i zupełnie inny, niż widniejący na oświadczeniu N. z dnia 4 września 1986 r. Organ nie uznał za możliwe by dokument ten powstał we wskazanej dacie i w formie przedstawionej przez stronę, uwzględniając przy tym również fakt, iż komputery występowały wówczas w ilościach śladowych, w szczególności w ręku osób prywatnych.
Organ odmówił wiary oświadczeniu R. S. w części dotyczącej działalności wnioskodawcy Szarych Szeregach, stwierdzając iż z uwagi na łączące go
z zainteresowanym więzy krwi, jego oświadczenie należy traktować z ostrożnością, zgodnie ze wskazaniami zawartymi, w wyroku z dnia 23 listopada 2004 r. (sygn. akt
II S.A./Bk 636/04), w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku stwierdził, że dowody z zeznań świadków dotyczące zdarzeń sprzed około 60-ciu lat mają niską wartość dowodową zarówno ze względu na znaczny upływ czasu, subiektywizm świadków, a i często zamiar pomocy w uzyskaniu świadczeń związanych ze statusem kombatanta. R. S. nie był nigdy członkiem "Szarych Szeregów", tym samym nie mógł być świadkiem dowodzonej przez jego brata działalności. Nie mógł brać bowiem udziału w akcjach, nie był dopuszczony do tajemnic, zaś jego wiedza może jedynie pochodzić relacji jego brata.
Organ podkreślił fakt, iż Zarząd Główny Stowarzyszenia Szarych Szeregów
nie potwierdził prowadzonej przez stronę działalności oraz nie wystawił stosownych zaświadczeń weryfikacyjnych.
Na powyższą decyzję E. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie.
Wyraził przekonanie, iż materiał dowodowy, powoływany przez niego na okoliczność wykonywania prac przymusowych przy budowie linii umocnień w okolicach miejscowości O., stanowi dostateczną podstawę do uznania go w świetle obowiązujących przepisów za ofiarę hitlerowskich represji, której należą się uprawnienia kombatanckie.
Skarżący nie zgodził się również z oceną dowodów, w wyniku której organ odmówił mu z kolei przyznania tychże uprawnień z tytułu służby w "Szarych Szeregach".
Odnosząc się do zakwestionowanego przez organ dowodu z pisma K. N. z dnia 4 września 1986 r., E. S. wskazał, iż w 2003 r. ich wspólny kolega – S. J. przekazał mu informację uzyskaną od J. S. (osoby działającej z nimi w podziemnej grupie AK), iż K. N. rzeczywiście podjął pracę w UB, chcąc w ten sposób zataić swoją przeszłość, co – wbrew przekonaniu organu – było prawdopodobne z uwagi na to, iż wiele grup konspiracyjnych nie ujawniło się z obawy przed represjami ze strony powojennej władzy.
Wobec argumentacji zawartej w zaskarżonej decyzji strona załączyła do skargi oryginał rzeczonego pisma, wyjaśniając, iż różnica pomiędzy podpisami widniejącymi na oświadczeniu i liście wynika z koleżeńskiego charakteru ostatniego z tych pism
a okoliczność, iż jest to wydruk komputerowy da się wytłumaczyć najpewniej kontaktami K. N. z marynarzami (kolegami ze studiów), którzy w owych czasach korzystali z możliwości sprowadzenia towarów z zagranicy.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.
Ustosunkowując się do podniesionych zarzutów organ podkreślił, iż przymusowe zatrudnienie strony przy kopaniu rowów przeciwczołgowych nie jest represją
w rozumieniu ustawy o kombatantach i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka lub jej równorzędna. W odniesieniu do miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych,
a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa – organ jest związany treścią bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154) określa, jakie miejsca zostały uznane przez ustawodawcę za miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Obóz
w O. nie figuruje w tym rozporządzeniu.
Odnosząc się do kwestii służby w "Szarych Szeregach" organ stwierdził, iż
nie posiada w swych zbiorach archiwalnych dokumentów K. N. Biorąc pod uwagę pisma Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych, oznacza to, iż osobie tej nie zostały przyznane uprawnienia kombatanckie. Są to bowiem jedyne miejsca, w których mogły zachować się archiwalne dokumenty ZBOWiD K. N. To, wraz ze wskazanymi w uzasadnieniu decyzji powodami, nie pozwala uznać prawdziwości twierdzeń strony.
Na rozprawie sądowoadministracyjnej E. S. podniósł, iż prócz K. N. w AK byli z nim również J. S., S. S. i S. J. Wszyscy oni mieli uprawnienia kombatanckie z tego tytułu. Skarżący wyraził pogląd, iż organ powinien to sprawdzić, ponieważ w ich aktach mogą znajdować się informacje na temat jego działalności w harcerskiej komórce konspiracyjnej AK, działającej od "[...]"lutego 1942 r. do "[...]"stycznia 1945 r. na terenie "[...]" w J.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Stosownie do zasady wyrażonej w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) i art. 134 § 1 ustawy
z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami), sąd I instancji kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie orzeczenia administracyjnego następuje w razie, gdy kontrola wykaże, że narusza ono przepisy prawa materialnego lub postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 w/w ustawy).
Zgodnie z zasadą wynikającą z art. 21 ust 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r.
o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, określone nią uprawnienia przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 4, posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź w okresie podlegania represjom. O spełnieniu warunków, o których mowa w przytoczonym przepisie, orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów
i Osób Represjonowanych lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji (art. 22 ust 1 w/w ustawy).
E. S. wystąpił o przyznanie przedmiotowych uprawnień powołując się na dwie okoliczności – przebywanie w hitlerowskim obozie pracy przymusowej w O.
i służbę w "Szarych Szeregach".
Dokonanie wyraźnego rozgraniczenia tych dwóch powoływanych przez stronę zdarzeń, częściowo nakładających się na siebie w czasie, jest potrzebne dla przejrzystego przedstawienia motywów wydanego w sprawie wyroku.
Rozstrzygnięcie sprawy, dokonane w ramach skontrolowanego postępowania administracyjnego, wymagało ustalenia, czy spełnione zostały przesłanki przyznania uprawnień kombatanckich, określone w dwóch odrębnych normach.
Po pierwsze - argumenty prezentowane przez stronę zmierzały do przyjęcia przez organ ustalenia, iż obóz w O. odpowiadał warunkom określonym w art. 4 ust. 1 ustawy kombatanckiej.
Zgodnie z tym unormowaniem, przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania:
1) z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:
a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,
b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały
w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,
c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,
2) z przyczyn narodowościowych i rasowych w gettach,
3) z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych:
a) w więzieniach oraz poprawczych obozach pracy i poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR,
b) na przymusowych zesłaniach i deportacji w ZSRR,
4) w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność
i niepodległość.
2. Przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia.
Kluczowe znaczenie dla wyniku zbadania zgodności z prawem rozstrzygnięcia podjętego w tej kwestii ma odpowiedź na pytanie, czy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawniony był do zakwalifikowania pobytu
w obozie w O. jako represji zdefiniowanej w przytoczonym przepisie.
Do chwili wejścia w życie znowelizowanej ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. (Dz. U. Nr 38 poz. 360) art. 8 ustawy kombatanckiej powierzał prowadzenie wykazu miejsc odosobnienia Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w związku z czym możliwe było jego uzupełnienie również w ramach postępowania administracyjnego prowadzonego w sprawie z wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich. Z dniem 29 października 1999 r. stan prawny uległ jednak zmianie. Według znowelizowanego art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy kombatanckiej miejsca represji,
o jakich mowa w art. 4 ust. 1 tejże ustawy określa Prezes Rady Ministrów w drodze rozporządzenia na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. W związku z tym wyłączona została możliwość uzupełnienia wykazu miejsc odosobnienia w ramach postępowania administracyjnego. Wykaz formułowany jako rozporządzenie stał się bowiem źródłem bezwzględnie obowiązującego prawa, jego postanowienia wiążą organ orzekający
w przedmiocie uprawnień osób osadzonych w miejscach odosobnienia.
W obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia,
w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154 ze zm.) obóz w O. nie został wymieniony.
Nieuniknioną tego konsekwencją był więc niestety brak podstawy prawnej do przyznania stronie uprawnień z tytułu pobytu w tym obozie, mimo iż przedłożona przez nią dokumentacja w pełni dowodzi nie tylko tego, iż w nim przebywała, lecz niewątpliwie również jego represyjnego charakteru.
Z tego powodu zarzut naruszenia przez organ prawa w tym zakresie nie mógł zostać uwzględniony.
Przyczyna uchylenia zaskarżonej decyzji tkwi w wadliwości postępowania dowodowego, wynikiem którego było stwierdzenie przez organ, iż nie zostało udokumentowane spełnienie przez stronę przesłanki, o której mowa w art. 1 ust 2 pkt 3 ustawy kombatanckiej.
Przepis ów stanowi, iż za działalność kombatancką uznaje się pełnienie służby
w polskich podziemnych formacjach i organizacjach, w tym w działających w ramach tych organizacji oddziałach partyzanckich w okresie wojny 1939-1945.
Organ przyznał, iż charakter działalności, na prowadzenie której powołał się wnioskujący, wyczerpuje w pełni przytoczoną definicję pojęcia "służby", jednak zebrany materiał dowodowy nie pozwala na uznanie twierdzeń strony odnośnie jej członkostwa w "Szarych Szeregach" za wiarygodne. Z przytoczonych na wstępie niniejszego uzasadnienia powodów organ zakwestionował bowiem wartość dowodową oświadczenia R. S. oraz listu K. N., jedynych materiałów, których treść potwierdza wersję zdarzeń przedstawioną przez zainteresowanego.
Należy stwierdzić, iż organ przekroczył tu granice swobodnej oceny dowodów. Przedstawienie bezpośrednich motywów tej konkluzji wymaga wskazania jej normatywnych podstaw.
Stosownie do art. 22 ust. 1 cyt. ustawy obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich spoczywa wprawdzie na osobie zainteresowanej, jednakże nie zwalnia to organu od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy
z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli [art. 7 ustawy
z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej w skrócie k.p.a.]. Organ ma obowiązek zebrania całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) i oceny tego materiału w ramach swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 k.p.a. Innymi słowy, w postępowaniu mającym za przedmiot uprawnienia kombatanckie postępowanie dowodowe jest oparte również na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy.
Przed rozpatrzeniem materiału dowodowego organ jest obowiązany do wysłuchania wypowiedzi stron, co do przeprowadzonych dowodów, zgromadzonych materiałów oraz wszystkich zgłoszonych żądań. Z treści art. 10 § 1 k.p.a. wynika, iż takie ustosunkowanie się do całego materiału faktycznego i prawnego, zgromadzonego w sprawie, który będzie podstawą do podjęcia decyzji, jest szczególnym uprawnieniem strony z racji jej udziału w postępowaniu. Odstąpienie od tego stadium oceny wyników postępowania dowodowego jest możliwe jedynie w szczególnych sytuacjach, o których jest mowa w art. 10 § 2 k.p.a. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą w kpa zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.).
Zarówno w nauce jak i w praktyce orzeczniczej podkreśla się, iż swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę - musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny:
- po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ,
(z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa),
- po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego,
- po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy (z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową). Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny,
- po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z prawidłami logiki.
(z uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 grudnia 1995 r., sygn. akt SA/Lu 507/95, LEX nr 27107)
W badanej sprawie do naruszenia wymienionych reguł, jak również norm procesowych odnoszących się do środków dowodowych, doszło z następujących powodów.
Przede wszystkim organ nie zbadał, czy osoby, na współpracę z którymi powołał się skarżący już w postępowaniu administracyjnym, tj. J. S., S. S.
i S. J., posiadały uprawnienia kombatanckie z tytułu przynależności do AK.
W razie potwierdzenia się tej, podnoszonej przez skarżącego, okoliczności, nie można przecież wykluczyć, iż w aktach dotyczących którejś z tych osób mogą się znajdować informacje, które potwierdzałyby przedstawianą przez skarżącego wersję zdarzeń. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ winien w każdym razie z wszelkich dostępnych źródeł zasięgnąć informacji na temat ewentualnej działalności w ruchu oporu wskazanych wyżej osób. O ile nie byłoby możliwe samo powołanie tych osób na świadków, a zajdą przesłanki z art. 86 k.p.a., należy również wykorzystać możliwość przesłuchania strony.
Argumentacji, jaką posłużył się organ, podważając wiarygodność dowodów świadczących na korzyść strony, nie można uznać za przekonywującą.
W przypadku listu K. N. organ sformułował ją jedynie w oparciu
o wskazanie, iż: "p. N. nie posiadał potwierdzonego uczestnictwa w Szarych Szeregach"; "posiadał uprawnienia kombatanckie z tytułu utrwalania władzy ludowej"; "organ w swych zasobach archiwalnych nie posiada żadnych akt dotyczących
K. N."; jego list z 5 września 1986 r. "nie jest oryginałem, ani też
nie jest kopią potwierdzoną za zgodność (...) jego treść została sporządzona na komputerze, zaś podpis, którym jest sygnowany, jest nieczytelny i zupełnie inny, niż widniejący na oświadczeniu".
Wnioski sformułowane na tej podstawie można określić jedynie mianem przypuszczeń. Realna była bowiem możliwość "walki o utrwalanie władzy ludowej członka Szarych Szeregów", czy też skorzystania w 1986 r. ze sprzętu komputerowego.
Co prawda, weryfikacja drugiego z tych zdarzeń w konkretnym przypadku zdaje się być wykonalna dzięki indywidualnym cechom wydruku, jednak niezbędne ku temu jest oparcie się na opinii biegłego, który posiada wymagane w tym zakresie wiadomości specjalne. To samo tyczy się kwestii autentyczności podpisu.
Zważywszy, iż przy dokonywaniu oceny poszczególnego dowodu winien być uwzględniony obraz wyłaniający się z całokształtu materiału dowodowego, a ten
– stosownie do powyższych wskazań - zostanie dopiero uzupełniony przy ponownym rozpatrywaniu sprawy administracyjnej, odniesienie się do kwestii oświadczenia R. S. byłoby przedwczesne. Należy jednak zwrócić uwagę organu, iż świadkowi nie można odmówić wiarygodności z tej tylko przyczyny, iż "jego wiedza może pochodzić jedynie z relacji jego brata". Zeznania tzw. świadków ze słyszenia, tak jak każdy inny dowód, podlegają ocenie w granicach określonych treścią przepisu
art. 80 k.p.a.
Uwzględnienia całokształtu materiału dowodowego wymaga również ocena okoliczności, iż w niniejszej sprawie strona nie legitymuje się rekomendacją stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji, o której mowa w art. 22 ust. 1 ustawy kombatanckiej. Stąd też, jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 lipca 2000 r. (sygn. akt V SA 1786/99, LEX nr 49296), brak rekomendacji nie wyklucza automatycznie przyznania uprawnień, tak jak przedstawienie rekomendacji nie przesądza samo przez się o przyznaniu uprawnień. Jest ona bowiem jednym z możliwych dowodów w sprawie.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ winien również mieć na uwadze to, iż okoliczności faktyczne ustalone w postępowaniu, w którym strona nie miała możliwości wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów przed wydaniem decyzji, nie mogą być uznane za udowodnione (art. 81 k.p.a.).
Podsumowując dokonaną analizę należy stwierdzić, iż naruszenie przez organ zasady swobodnej oceny dowodów oznacza, iż w obu instancjach decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. W tej sytuacji podlegały one uchyleniu z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 tejże ustawy.