II SA/Ol 1034/23
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWSA w Olsztynie uchylił decyzje odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pasierbicy sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym ojczymem, uznając, że obowiązek alimentacyjny może wynikać z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Skarżąca M. A. wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojczymem. Organy odmówiły, powołując się na brak więzi rodzinnych i obowiązku alimentacyjnego. WSA w Olsztynie uchylił decyzje, stwierdzając, że obowiązek alimentacyjny ojczyma wobec pasierbicy może wynikać z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 144 k.r.o.), a jego brak nie jest samoistną podstawą odmowy, jeśli inne przesłanki są spełnione.
Sprawa dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej M. A., która sprawowała opiekę nad swoim niepełnosprawnym ojczymem. Organy administracji I i II instancji odmówiły przyznania świadczenia, argumentując, że skarżąca nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z ojczymem i nie ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uchylił zaskarżone decyzje. Sąd uznał, że obowiązek alimentacyjny ojczyma wobec pasierbicy może wynikać z art. 144 § 1 i 2 k.r.o., który poszerza krąg zobowiązanych do alimentacji o powinowatych. Sąd podkreślił, że brak formalnego obowiązku alimentacyjnego nie jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania świadczenia, jeśli istnieją szczególne więzi i faktyczna opieka, a także gdy inne osoby zobowiązane w pierwszej kolejności nie mogą lub nie chcą świadczyć pomocy. Sąd powołał się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na potrzebę interpretacji przepisów w świetle zasad Konstytucji RP, w tym równości i sprawiedliwości społecznej.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Tak, pasierbica może być uznana za osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe, a obowiązek alimentacyjny ojczyma wobec pasierbicy może wynikać z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 144 k.r.o.).
Uzasadnienie
Sąd uznał, że obowiązek alimentacyjny ojczyma wobec pasierbicy może wynikać z art. 144 k.r.o., który poszerza krąg zobowiązanych do alimentacji. Brak formalnego obowiązku alimentacyjnego nie jest samoistną podstawą odmowy, jeśli istnieją szczególne więzi i faktyczna opieka, a inne osoby zobowiązane w pierwszej kolejności nie mogą lub nie chcą świadczyć pomocy. Interpretacja przepisów powinna uwzględniać zasady konstytucyjne.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchylono_decyzję
Przepisy (17)
Główne
u.ś.r. art. 17 § 1
Ustawa o świadczeniach rodzinnych
u.ś.r. art. 17 § 1a
Ustawa o świadczeniach rodzinnych
u.ś.r. art. 17 § 1b
Ustawa o świadczeniach rodzinnych
Część przepisu uznana za niezgodną z Konstytucją RP (wyrok TK sygn. akt K 38/13) w zakresie różnicowania prawa do świadczenia ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
k.r.o. art. 144 § 1
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
Ustawowy obowiązek alimentacyjny dziecka wobec męża swojej matki (ojczyma), jeśli odpowiada to zasadom współżycia społecznego.
k.r.o. art. 144 § 2
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
Obowiązek alimentacyjny męża matki dziecka (ojczyma) wobec dziecka, jeżeli przyczyniał się do jego wychowania i utrzymania, a żądanie odpowiada zasadom współżycia społecznego.
Pomocnicze
k.r.o. art. 128
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
k.r.o. art. 129
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
k.r.o. art. 130
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
k.r.o. art. 132
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
k.r.o. art. 144 § 3
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
p.u.s.a. art. 1
Ustawa - Prawo o ustroju sądów administracyjnych
p.p.s.a. art. 119 § 2
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 133 § 1
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 134 § 1
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
p.p.s.a. art. 145 § 1
Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Ustawa o świadczeniu wspierającym art. 63 § 1
Przepisy przejściowe dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych przyznanych do 31 grudnia 2023 r.
Ustawa o świadczeniu wspierającym art. 63 § 2
Przepisy przejściowe dotyczące świadczeń pielęgnacyjnych przyznanych do 31 grudnia 2023 r.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Obowiązek alimentacyjny ojczyma wobec pasierbicy może wynikać z przepisów k.r.o. (art. 144 k.r.o.). Brak formalnego obowiązku alimentacyjnego nie jest samoistną podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Interpretacja przepisów powinna uwzględniać zasady konstytucyjne (równość, sprawiedliwość społeczna).
Odrzucone argumenty
Brak więzi rodzinnych i formalnego obowiązku alimentacyjnego jako podstawa odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Godne uwagi sformułowania
nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP obowiązek alimentacyjny ojczyma (macochy) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym w wyjątkowych sytuacjach, pasierb/pasierbica wnioskujący o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem/macochą, może zostać uznany za osobę uprawnioną do takiego świadczenia.
Skład orzekający
Katarzyna Matczak
przewodniczący sprawozdawca
Marzenna Glabas
sędzia
Tadeusz Lipiński
sędzia
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego w kontekście obowiązku alimentacyjnego ojczyma wobec pasierbicy oraz znaczenie przepisów k.r.o. i zasad konstytucyjnych."
Ograniczenia: Sprawa dotyczy specyficznej sytuacji faktycznej i prawnej, gdzie kluczowe są relacje między pasierbicą a ojczymem oraz brak innych osób zobowiązanych do alimentacji.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa pokazuje, jak sądy interpretują przepisy dotyczące świadczeń socjalnych w kontekście nieformalnych więzi rodzinnych i jak zasady konstytucyjne wpływają na rozstrzygnięcia.
“Czy pasierbica może dostać świadczenie pielęgnacyjne na ojczyma? Sąd administracyjny odpowiada.”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyII SA/Ol 1034/23 - Wyrok WSA w Olsztynie Data orzeczenia 2024-02-08 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2023-11-22 Sąd Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie Sędziowie Katarzyna Matczak /przewodniczący sprawozdawca/ Marzenna Glabas Tadeusz Lipiński Symbol z opisem 6329 Inne o symbolu podstawowym 632 Hasła tematyczne Pomoc społeczna Skarżony organ Samorządowe Kolegium Odwoławcze Treść wyniku Uchylono decyzję I i II instancji Powołane przepisy Dz.U. 2023 poz 390 art. 17 ust. 1, ust. 1a Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.) Sentencja Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadnienie Decyzją z 7 sierpnia 2023 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], działając z upoważnienia Wójta Gminy [...] (dalej jako: "organ I instancji"), odmówił M. A. (dalej jako: "skarżąca", "strona") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojczymem J. D. W uzasadnieniu organ I instancji przedstawił stan faktyczny sprawy oraz przytoczył przepisy regulujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podniósł, że na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny względem ojczyma. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia oparł natomiast na przesłance wynikającej z przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazując, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Odwołanie od tej decyzji wniosła strona, która stwierdziła, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu I instancji. Po rozpatrzeniu odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (dalej jako: "organ odwoławczy", "Kolegium") decyzją z 25 września 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że odnośnie do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. powstanie niepełnosprawności w okresie późniejszym niż do ukończenia 18. lub 25. roku życia, Kolegium stoi na stanowisku, iż jest ona niezasadna. Wyjaśniono, że orzecznictwo sądów administracyjnych (ukształtowane na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13) w tym zakresie jest ugruntowane i Kolegium podzieliło pogląd, według którego nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Według organu odwoławczego literalnie odczytując art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, osobie opiekującej się osobą niepełnosprawną, w stosunku do której jest osobą obcą - brak jest jakichkolwiek więzi rodzinnych - świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane, gdyż obowiązek alimentacyjny na gruncie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - do którego odsyła ten przepis ustawy - ciąży wyłącznie na małżonkach albo krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie, natomiast pomiędzy ojczymem a skarżącą nie istnieje pokrewieństwo ani powinowactwo. Podkreślono, że uzupełniona przez organ dokumentacja wskazuje ponadto, że strona nie została przysposobiona przez ojczyma, nie zostały również od niej zasądzone na jego rzecz alimenty. Obowiązek alimentacyjny nie został więc również ustanowiony sądowo. Podniesiono, że brak obowiązku alimentacyjnego w stosunku do osoby wymagającej opieki skutkuje odmową przyznania świadczenia bez względu na konieczność sprawowania opieki oraz faktyczne jej sprawowanie. Skargę na decyzję Kolegium w terminie wywiodła skarżąca. Podniosła, że jest najbliższą osobą dla niepełnosprawnego ojczyma, która chce i może się nim zaopiekować. Wskazała, że mimo braku więzów krwi jest on osobą bliską dla niej i całej jej rodziny i ma obowiązek zaopiekować się nim i dać mu poczucie bezpieczeństwa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu nie zgadzając się z zarzutami skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2023 r., poz. 1634 - zwanej dalej jako: "p.p.s.a.") uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Wskazania wymaga nadto, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Na wstępie wyjaśnić należy, że skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Organ w odpowiedzi na skargę zawnioskował o rozpoznanie wniesionej skargi na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zaś skarżąca pouczona o możliwości złożenia wniosku co do żądania przeprowadzenia rozprawy nie wystąpiła z takim żądaniem. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 25 września 2023 r., którym to rozstrzygnięciem utrzymano w mocy decyzję organu I instancji z 7 sierpnia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojczymem. Wyjaśnić pozostaje, że jak wynika z treści art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej jako: "ustawa" lub "u.ś.r."), w brzmieniu obowiązującym w dacie rozstrzygania przez organ odwoławczy, warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) orzekł jednak, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Przypomnieć należy zatem, że w związku z powyższym ugruntowane jest stanowisko, na które prawidłowo powołało się Kolegium, że wystąpienie niepełnosprawności po 25 roku życia nie może być przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast według art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przytoczone przepisy określają przesłanki pozytywne, których wystąpienie warunkuje przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, zaś art. 17 ust. 1a wyznacza kolejność uprawnionych, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z treści tego ostatniego przepisu oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r. wynika jednoznacznie, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych, czy małżonków (art. 128, art. 129 i art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dalej jako: "k.r.o."). Może on jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taka sytuacja przewidziana została w treści art. 144 k.r.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych. W myśl art. 144 § 1 k.r.o. dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Stosownie do art. 144 § 2 k.r.o. mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Podzielić należy zatem pogląd, zgodnie z którym wskazane uregulowania poszerzają przewidziany w art. 128 k.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 kwietnia 1968 r., III CZP 27/68, (ONSC 1969, Nr 1, s. 6) obowiązek alimentacyjny ojczyma (macochy) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka, nie może jednak wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego rodziców dziecka. Stanowisko to podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11 (dostępny na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny przywołał stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (publ. OTK-A 10/2006/151) stwierdził, że wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie im wyłącznie prawa do zasiłku stałego, narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uwagi Trybunału zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku można także odnieść do zobowiązanych do alimentacji ojczyma lub macochy dziecka dorosłego, które nie może być przysposobione z uwagi na pełnoletniość. Z kolei w wyroku z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2947/19 (dostępny w CBOSA) Naczelny Sad Administracyjny wskazał, że przyczynienie się do wychowania i utrzymania dziecka lub zgodność z zasadami współżycia społecznego, jako przesłanki obowiązku alimentacyjnego z art. 144 § 1 i 2 k.r.o. nie oznaczają, że obowiązek ten nie wynika z ustawy. Niemożliwe do akceptacji jest zapatrywanie, że obowiązek ten, także w zakresie wskazania podmiotu zobowiązanego do alimentacji, kreowany jest wyłącznie z mocy orzeczenia sądu, albo że obowiązek ten ma charakter ułomny bądź subsydiarny. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 k.r.o., zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (zob. uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68, ONSC 1969, Nr 1, s. 6; wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r. sygn. akt II CR 78/71; J. Gudowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Orzecznictwo, Wolters Kluwer 1998 r., s. 487; G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, uwagi do art. 144; wyrok NSA z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11). Dodać również wypada, że zestawienie art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 132 k.r.o. wyraźnie wskazuje, że ten ostatni przepis zawiera treść zdecydowanie szerszą, gdyż odwołuje się do klauzul generalnych mających uniwersalny charakter. Analiza powyższych regulacji dokonana w orzecznictwie sądów administracyjnych doprowadziła do przekonania, że przepisy te należy interpretować przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu instytucji świadczenia pielęgnacyjnego, którym jest udzielenie materialnego wsparcia osobom rzeczywiście sprawującym opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, rezygnującymi z tego powodu z aktywności zawodowej. Z tego też względu, wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób wskazanych w art. 17 ust. 1a u.ś.r. i uniemożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji może - w okolicznościach konkretnej sprawy - prowadzić do naruszenia konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzić w konstytucyjny nakaz ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) (vide: wyrok NSA z 5 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1062/14; wyrok NSA z 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1286/14; wyrok NSA z 12 maja 2017 r., sygn. I OSK 328/16; wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. I OSK 829/17; wyrok NSA z 7 maja 2020 r., sygn. I OSK 2831/19, dostępne w CBOSA). Nawiązanie w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisach k.r.o. ma doniosłe konsekwencje w procesie interpretacji powyższej regulacji. Nie pozwala bowiem pominąć regulacji prawnych odnoszących się do kolejności wykonywania tegoż obowiązku. I tak przepis art. 132 k.r.o. określając obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności wyraźnie wskazuje, że obowiązek takiej osoby powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (vide: wyrok NSA z 2 marca 2022 r., I OSK 966/21, dostępny w CBOSA). Powyższy sposób rozumienia art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. w związku z art. 132, ale także art. 144 § 1 i 2 k.r.o. prowadzi do konkluzji, że w wyjątkowych sytuacjach, pasierb/pasierbica wnioskujący o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojczymem/macochą, może zostać uznany za osobę uprawnioną do takiego świadczenia. Organy ustaliły w rzeczonej sprawie, że ojczym skarżącej cierpi na wiele schorzeń utrudniających mu samodzielne funkcjonowanie - astma, migotanie przedsionków, żylaki kończyn dolnych, prostata. Wymaga on stałej kontroli lekarskiej i systematycznego leczenia. Skarżąca natomiast przez wiele lat pracowała w Niemczech jako opiekunka osób starszych, ale ze względu na pogarszający się stan zdrowia ojczyma wróciła do kraju aby się nim opiekować. Pomoc polega na przygotowywaniu posiłków, pilnowaniu systematycznego przyjmowania lekarstw, utrzymywaniu porządku w domu, robieniu zakupów. Wskazano, że ojczym nie posiada dzieci biologicznych, pozostawał w związku małżeńskim z matką skarżącej. Jak wynika zaś z protokołów przesłuchań strony i osoby niepełnosprawnej, skarżąca nie została przysposobiona, nie zasądzono również od niej na jego rzecz alimentów. Matka skarżącej wyszła za mąż za J. D. (organ podał w uzasadnieniu decyzji błędne nazwisko "A."), gdy skarżąca miała 16 lat. J. D. nie miał własnych dzieci, ale traktował skarżącą jak córkę, ona zaś traktowała go jak ojca. Nie załatwiano jednak dokumentów związanych z przysposobieniem, z uwagi na to, że skarżąca miała wówczas 16 lat i "trzeba by było wszystko zmieniać w dokumentach". Skarżąca i ojczym zgodnie podkreślili fakt pomocy ze strony J. D. w wychowywaniu skarżącej oraz późniejszą jego pomoc w utrzymaniu i wychowywaniu jej dzieci. W ocenie Sądu analiza zaprezentowanych przepisów prawnych prowadzi do wniosku, że wskazane regulacje prawa materialnego nie wykluczają możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pasierbicy ze względu na opiekę nad niepełnosprawnym ojczymem. Jak już wskazano, a co należy jeszcze raz podkreślić, obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego. Do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem a ojczymem (macochą) stosuje się bowiem odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. Nie stanowi zatem w tym przypadku samoistnej podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazywany przez Kolegium brak obowiązku alimentacyjnego skarżącej w stosunku do osoby wymagającej opieki. Jeśli więc organ potwierdzi ustalenia, że osoba wymagająca opieki nie ma innej osoby, na której w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny to nie można odmówić skarżącej jako pasierbicy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy zrezygnowała ona z zatrudnienia ze względu na konieczność opieki nad ojczymem a opieka ta ma charakter stały i długoterminowy. Należy przy tym pamiętać, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. poz. 1429 z późn. zm.) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Nadto stosownie do art. 63 ust. 2 ww. ustawy, osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. Mając na względzie powyższe przepisy przejściowe związane ze zmianą zasad wspierania osób niepełnosprawnych i ich opiekunów stwierdzić należy, że o możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przesądzi spełnienie przesłanek wynikających z art. 17 i art. 17b u.ś.r. na dzień złożenia wniosku stosownie do art. 24 ust. 2 z uwzględnieniem ust. 2a u.ś.r., ponieważ wniosek został złożony do dnia 31 grudnia 2023 r. Jeżeli Organ odwoławczy po uzupełnieniu postępowania dowodowego dojdzie do przekonania, że skarżąca spełniła przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku będzie to oznaczało, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. W konsekwencji przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego będzie możliwe na podstawie przepisów dotychczasowych w oparciu o art. 63 ust. 1 ww. ustawy o świadczeniu Mając na uwadze powyższe, orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI