I OSK 127/24

I OSK 127/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-01-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński /sprawozdawca/
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 672/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-06-30
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 672/23 w sprawie ze skargi K.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2023 r. nr KOC/6389/Sr/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2023 r. nr KOC/6389/Sr/22 oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 3 października 2022 r., nr SR-8252/SP/001451/10/2022; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie na rzecz K.S. kwotę 720,- (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
K.S. (dalej: "Skarżąca" lub "Strona") wnioskiem z dnia 3 czerwca 2022 r. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką A.W.
Prezydent m. st. Warszawy (dalej: Prezydent) decyzją z 3 października 2022 r. nr SR-8252/SP/001451/10/2022 wydaną m.in. na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 – dalej: "u.ś.r."), odmówił Stronie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Organ zauważył, że A.W. (osoba wymagająca opieki) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z 23 lipca 2013 r., którym zaliczono ją do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, niepełnosprawność istnieje od [...] r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 1 lipca 2013 r. Tym samym, niepełnosprawność matki wnioskodawczyni powstała po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., co przesądza o braku możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Po rozpoznaniu odwołania Strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej: "SKO" lub "Kolegium") decyzją z 25 stycznia 2023 r. Nr KOC/6389/Sr/22 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium nie podzieliło stanowiska Prezydenta w kwestii zaistnienia w sprawie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego nie jest dopuszczalna odmowa przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych w tym zakresie nie budzi wątpliwości.
SKO uznało jednocześnie, iż istnieją inne podstawy odmowy przydania wnioskowanego świadczenia. W ocenie tego organu Skarżąca nie spełniła przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Kolegium zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W tym zakresie Kolegium wskazało, że Strona była zatrudniona od 3 września 2007 r. do 30 września 2007 r. od 1 października 2007 r. do 31 grudnia 2007 r. od 23 października 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2011 r. od 26 marca 2012 r. do 18 maja 2012 r. oraz od 28 maja 2012 r. do 31 maja 2013 r. W okresie od 1 września 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. Skarżąca otrzymywała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad córka M.
Zdaniem Kolegium na podstawie przedłożonych dokumentów nie można uznać, że K.S. zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Mąż A.W. zmarł 4 grudnia 2021 r. Strona twierdzi, że sprawował on opiekę nad żoną. W grudniu 2021 r. Skarżąca nie była zatrudniona, bowiem ostatni okres zatrudnienia to 2013 r. oraz okres od 1 września 2015 r. do 31 grudnia 2015 r., kiedy pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad córką M.. Jednomiesięczne zatrudnienie - w okresie kwiecień - maj 2022 r., już po śmierci ojca - w firmie, której siedziba znajduje się w innym województwie i rozwiązanie tej umowy nie może być uznane za rezygnację z zatrudnienia, skoro przez zawarciem tej umowy strona od siedmiu lat nie pracowała. K.S. nie przedłożyła umowy zlecenia ani jakiegokolwiek dowodu (rachunku, wyciągu z konta), że umowa była zawarta na dłuższy okres i rozwiązanie jej po tak krótkim czasie rzeczywiście było spowodowane koniecznością sprawowania opieki.
Według Kolegium przesłanka niepodejmowania zatrudnienia jest spełniona kiedy osoba zgłasza gotowość do pracy, ale z powodu konieczności sprawowania opieki nie może jej podjąć. Skarżąca wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożyła 7 czerwca 2022 r., natomiast jako bezrobotna zarejestrowana została już po złożeniu wniosku, w dniu 24 czerwca 2022 r. Zatem w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ( dalej: "WSA", "Sąd I instancji") wyrokiem z 30 czerwca 2023 r. o sygn. akt I SA/Wa 672/23 oddalił skargę K.S. na powyższą decyzję Kolegium.
W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że jednym z określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wymogów uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem i wyłączną przyczyną jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie. Jeżeli nie ma bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną przez taką osobę opieką nad osobą wymagającą opieki (opieka nad tą osobą nie była bezpośrednią przyczyną rezygnacji z zatrudnienia), to w konsekwencji nie zostaje spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
WSA zauważył, iż Skarżąca złożyła do akt sprawy zaświadczenie o zatrudnieniu na umowę zlecenia w okresie od 25 kwietnia 2022 r. do 27 maja 2022 r. w spółce B.sp. z.o.o. w B.. Na wezwanie Kolegium wykazała, że przed tą umową ostatni raz była zatrudniona do 31 maja 2013 r., a następnie w okresie od września 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne na córkę M. Od czerwca 2022 r. jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Podała również, że matką przedtem zajmowała się ojciec J.W., ale zmarł on w grudniu 2021 r., a matka wymaga cały czas opieki osoby trzeciej. Dlatego też w czerwcu 2022 r. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji zauważył, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia) a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem sam brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. (a zatem w oderwaniu i niezależnie od przyczyny, jaką w tym wypadku musi być wyłącznie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny).
Według WSA Skarżąca aktywność zawodową zakończyła w maju 2013 r. Po tym okresie jedyna jej aktywność zawodowa to praca na podstawie umowy zlecenia w okresie od 25 kwietnia do 27 maja 2022r. podjęta już po śmierci ojca J.W. Zdaniem Sądu okoliczności te jednoznacznie wskazują, że Strona przed rozpoczęciem sprawowania opieki nad matką nie pozostawała w zatrudnieniu, ani nie wykonywała innej pracy zarobkowej i stan ten miał charakter trwały, a nie chwilowy. Okoliczność ta nie może pozostać obojętna przy ocenie, czy ubiegając się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego strona spełnia ustawową przesłankę "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Brak jest tym samym podstaw do przyjęcia, że to w związku ze sprawowaną opieką nad matką Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia, czy też nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zarówno ustanie stosunku pracy w maju 2013 r. jak i późniejszy brak aktywności zawodowej nie były spowodowane koniecznością opieki nad matką. Analizując zatem historię zawodową Skarżącej oraz moment podjęcia opieki nad matką w grudniu 2021 r., należy stwierdzić, że opieka nad nią nie była wyłącznym powodem niepodejmowania przez Skarżącą zatrudnienia. Trudno zatem uznać, że Strona zrezygnowała właśnie z tego powodu z kontynuowania z zatrudnienia podjętego po trwającej blisko 9 lat przerwie w zatrudnieniu oraz po rozpoczęciu opieki nad matką w grudniu 2021 r. Stąd nie sposób wiązać braku jej aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Zasadnie zatem Kolegium uznało, że nie została spełniona zarówno przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia" jak i "niepodejmowania zatrudnienia", która stanowi warunek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji zaznaczył też, iż nie kwestionuje stanu zdrowia matki Skarżącej i zakresu sprawowanej opieki przez Stronę. Jednak sama konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie stanowi - w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. - samodzielnej i wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W niniejszej sprawie zaś taki związek przyczynowy nie zachodzi.
WSA zauważył dodatkowo, że na bracie Strony także ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o. Wykonywanie pracy czy inne zajęcie, a także zamieszkiwanie w znacznej odległości nie zwalniają z wykonywania względem matki obowiązku alimentacyjnego - albo osobiście, albo poprzez osoby trzecie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podzielany jest pogląd, że dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez wypłatę̨ niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym zapewnienia usług opiekuńczych. W związku z czym opiekę nad matką można rozłożyć równomiernie na każde z dzieci, tak aby nie obciążać tym obowiązkiem jednej osoby.
Reasumując Sąd I instancji zauważył, że sytuacja zawodowa Skarżącej nie miała bezpośredniego związku z koniecznością opieki nad matką, co nie może pozostać obojętne przy ocenie, czy strona ubiegając się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego spełnia ustawową przesłankę "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej".
Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez Stronę opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.
Skargę kasacyjną do powyższego wyroku wniosła K.S. zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy;
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż dla istnienia związku przyczynowego konieczne jest wykazanie, iż rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia niepełnosprawnego i że zdarzenia te pozostawały w związku czasowym ze sobą, co z kolei doprowadziło do błędnego uznania, iż w przedmiotowej sprawie nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym, podczas gdy poprawna wykładnia tego przepisu nakazuje ustalić, czy na dzień złożenia wniosku zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą był na tyle szeroki, iż obiektywnie uniemożliwiał jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie na rzecz Strony zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Jednocześnie Strona oświadczyła, iż zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż Skarżąca nie zgadza się z zaskarżonym wyrokiem w zakresie w jakim stwierdza, iż brak jest związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad jej niepełnosprawną matką oraz że dla przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego koniecznym byłoby wykazanie obiektywnej niezdolności do uczestnictwa w jej sprawowaniu rodzeństwa Skarżącej, w ramach ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej matki. Zakres sprawowanej przez Stronę opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia jej podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy.
Zauważono, że przy ocenie związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia przez Skarżącą brać należy pod uwagę moment złożenia wniosku, a więc obecną sytuację, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia dojść mogło z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Strona na moment złożenia wniosku nie podejmuje zatrudnienia, do którego podjęcia obecnie jest zdolna, w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zatem przyjąć należy, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją (niepodejmowaniem), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Wskazano nadto, że zarówno organom administracji jak i sądom, w odróżnieniu od osób specjalizujących się w zakresie medycyny, brak jest wiadomości specjalnych umożliwiających stwierdzenie, wprost sprzecznie z wydanym wobec danej osoby orzeczeniem o niepełnosprawności, że nie wymaga ona na tyle szerokiego zakresu opieki, ze opiekun mógłby podjąć zatrudnienie. Osoba niepełnosprawna wymaga ciągłej obecności Skarżącej i pomocy w większości czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem, co z resztą nie było kwestionowane przez organ I instancji.
Odnosząc się o konieczności ustalenia, że pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu co strona są niezdolne do sprawowania bądź finansowania opieki zgodnie z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym, Skarżąca zauważyła iż okoliczność ta pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę. Brak jest w ustawie o świadczeniach rodzinnych podstawy do uznania, że Stronie należne będzie świadczenie pielęgnacyjne jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu będą obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Ustawodawca określił kolejność osób, które mają możliwość uzyskania uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego oraz określił okoliczności umożliwiające wykluczenie ich z tej kolejności (śmierć, legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, pozbawienie praw rodzicielskich etc.), co umożliwia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom zobowiązanym w dalszej kolejności, jednak w żadnym z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie określił żadnych "zasad kolizyjnych" między uprawnionymi w tym samym stopniu. Brak jest zatem podstaw do uznania, że konieczne jest wykluczenie możliwości sprawowania opieki przez inne osoby zobowiązane alimentacyjnie w tym samym stopniu wobec osoby niepełnosprawnej, aby możliwe było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z tych osób. Odmowa przyznania świadczenia na takiej podstawie wprost stać będzie w sprzeczności z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie znajduje oparcia w żadnych innych przepisach prawa.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty okazały się trafne.
Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ strona skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Istota zarzutów podniesionych przez Skarżącą sprowadza się do kwestionowania stanowiska Sądu I instancji, iż w sprawie nie zostały spełnione przez K.S. przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w postaci rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia, wobec konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Sąd I instancji za organem II instancji stwierdził, że w analizowanym stanie faktycznym brak jest określonego w ww. normie związku przyczynowo-skutkowego z uwagi na brak aktywności zawodowej wnioskodawczyni w okresie poprzedzającym wystąpienie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto Sąd ten zauważył, że brat Skarżącej jest alimentacyjnie zobowiązany wobec niepełnosprawnej A.W. i winien uczestniczyć w opiece nad niepełnosprawną matką.
Poza sporem pozostaje natomiast, że skarżąca należy do osób uprawnionych do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki, oraz że podlegająca opiece A.W. legitymowała się wymaganym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kontrolowanych przez Sąd I instancji decyzji), świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego, bądź z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W świetle powyższego, osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia również wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy.
Sąd I instancji uznał, że związek między rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły, a sam brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) jako taki (czyli będący wyborem życiowym danej osoby) nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., a zatem w oderwaniu i niezależnie od przyczyny, jaką w tym wypadku musi być wyłącznie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tej argumentacji Sądu I instancji.
Przesłankę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w sytuacji konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oceniać należy każdorazowo w sposób zindywidualizowany. Istotne jest, by była to ocena aktualna, obejmująca walidację zakresu potrzeb podopiecznego, czynności których wykonywanie jest konieczne w celach pomocowych, oraz czasu, który wnioskujący o świadczenie poświęca na ich sprawowanie. Następnie należy odnieść powyższe do możliwości kontynuacji zatrudnienia, bądź możliwości podjęcia pracy przez opiekuna. Sytuacja wcześniejszej rezygnacji (niepodejmowania) przez Stronę z zatrudnienia jest o tyle nieistotna, jeżeli na datę złożenia wniosku – z uwagi na zły stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej stałej opieki i ze względu na zakres wykonywanych czynności opiekuńczych – nawet gdyby Strona miała potencjalną możliwość podjęcia zatrudnienia, nie mogłaby tego uczynić bowiem wykluczałaby to sprawowana opieka. W rozpoznawanej sprawie ani Sąd I instancji ani organy nie stwierdziły, żeby zakres wykonywanych przez Skarżącą, koniecznych, zgodnych z potrzebami i uwzględniających godność osoby niepełnosprawnej, czynności opiekuńczych umożliwiał jej podjęcie zatrudnienia. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności z przeprowadzonego w dniu 3 sierpnia 2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika natomiast, iż Skarżąca co prawda nie mieszka z matką, ale spędza u niej cały dzień i czasem noc. A.W. porusza się o balkoniku jedynie w obrębie mieszkania, wymaga przygotowania i podania posiłków, pomocy w toalecie, ubraniu się zmianie wkładki higienicznej, myciu oraz wykonywania za nią wszystkich innych czynności związanych z prowadzeniem domu. Czynności te wykonuje Skarżąca. Z akt sprawy nie wynikają natomiast inne, niż konieczność opieki nad niepełnosprawną matką, okoliczności stanowiące obiektywną przeszkodę podjęcia przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Reasumując, norma zawarta w art 17. ust. 1 u.ś.r. nie wymaga, by strona zrezygnowała z pracy zarobkowej, a wystarczającym jest, by nie miała realnej możliwości jej podjęcia z uwagi na opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. m.in. wyroki NSA z 09 maja 2024 r. o sygn. akt I OSK 1384/23, z 29 maja 2024 r., o sygn. akt I OSK 1661/23 z 20 czerwca 2024 r. o sygn. akt I OSK 1271/23 oraz z 2 sierpnia 2024 r. I OSK 1998/23 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na: orzeczenia.nsa.gov.pl
Trzeba przy tym odnotować, iż dostrzeżona przez SKO okoliczność rejestracji skarżącej jako bezrobotnej, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 6 u.ś.r. nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skarżąca słusznie także zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej nie jest możliwe, gdy posiada rodzeństwo zobowiązane alimentacyjne wobec niepełnosprawnego rodzica.
Analiza art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazuje, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną osobą na podstawie tego przepisu niezbędne jest łączne występowanie trzech przesłanek, tj.: (1) istnienie obowiązku alimentacyjnego, (2) rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz (3) legitymowanie się przez podopiecznego wnioskodawcy orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Niedopuszczalne jest w tak ukształtowanym brzmieniu zacytowanego powyżej przepisu wprowadzanie dodatkowych, negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc posiadanie przez wnioskodawczynię rodzeństwa, na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej matki. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazuje ono, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22, z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22, z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23, czy z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23, z dnia 8 sierpnia 2024 r. o sygn. akt I OSK 2540/23).
Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa skarżącej wobec matki. Sąd odwoławczy wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok spełniającego warunek przyznania tego świadczenia wnioskodawcy, są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki, od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną, a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Skoro Skarżąca znajduje się wraz z bratem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i spełnia przesłanki określone w tym przepisie oraz przepisach kolejnych, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki przez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z bratem, czy przekazując stosowną kwotę na zatrudnienie profesjonalnego opiekuna. Natomiast ani organ administracji, ani Sąd, nie są upoważnieni, by decydować w tych kwestiach za Stronę.
Jako niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. Trzeba zauważyć, iż zarówno organ odwoławczy jak i Sąd I instancji nie dokonały oceny, iż zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki umożliwia jej podjęcie zatrudnienia. SKO stwierdziło, iż Strona rzeczywiście sprawuje opiekę nad matką, która nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb. Sąd I instancji nie kwestionował stanu zdrowia matki skarżącej i zakresu sprawowanej opieki przez Skarżącą. Z powyższego nie wynika, aby stwierdzono, że sprawowana opieka uniemożliwia Stronie podjęcie zatrudnienia. Stąd też tak sformułowany zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie może zostać uznany za zasadny.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.
Ponownie rozpoznając sprawę organy winny zastosować się do oceny wyrażonej w niniejszym wyroku i dokonać ponownej oceny spełnienia przez Skarżącą przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. (480 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed Sądem I instancji) oraz na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. art. 205 § 2 p.p.s.a. (240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym).