II SA/Ol 100/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w OlsztynieOlsztyn2025-04-10
NSAAdministracyjneWysokawsa
pomoc społecznadom pomocy społecznejopłata za pobytzobowiązany do opłatyzwolnienie z opłatydochodymożliwości finansoweprawo administracyjnepostępowanie administracyjne

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzję ustalającą opłatę za pobyt matki w domu pomocy społecznej, uznając, że organy nie rozpatrzyły wniosku o zwolnienie z opłaty i nie zbadały możliwości finansowych zobowiązanego.

Skarżący R. K. zaskarżył decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymującą w mocy decyzję ustalającą opłatę za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej. Skarżący podnosił trudną sytuację materialną i brak uwzględnienia jego możliwości finansowych. Sąd administracyjny uznał skargę za zasadną, uchylając obie decyzje. Wskazał, że organy administracji miały obowiązek rozpatrzyć wniosek o zwolnienie z opłaty w toku postępowania o jej ustalenie, a także uwzględnić nie tylko dochody, ale i ogólne możliwości finansowe strony.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpoznał skargę R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, która utrzymała w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą opłatę za pobyt matki skarżącego w domu pomocy społecznej. Skarżący zarzucał organom brak rzetelnej analizy jego sytuacji materialnej i rodzinnej oraz pominięcie jego trudnej sytuacji życiowej. Sąd administracyjny przychylił się do skargi, uchylając zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. Kluczowym argumentem sądu było stwierdzenie, że organy administracji publicznej, w tym Samorządowe Kolegium Odwoławcze, naruszyły przepisy ustawy o pomocy społecznej oraz Kodeksu postępowania administracyjnego. W szczególności, sąd podkreślił, że zgodnie ze zmienionym brzmieniem art. 64 ustawy o pomocy społecznej, osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może ubiegać się o zwolnienie z niej częściowo lub całkowicie już w toku postępowania o ustalenie wysokości tej opłaty. Organy miały obowiązek rozpatrzyć taki wniosek i orzec o zwolnieniu w decyzji ustalającej wysokość opłaty. Sąd wskazał również, że przy ustalaniu opłaty należy uwzględniać nie tylko dochody, ale także ogólne możliwości finansowe strony, biorąc pod uwagę jej sytuację osobistą, zdrowotną, rodzinną i majątkową. Organy nie przeprowadziły należytego postępowania dowodowego ani nie oceniły wszystkich istotnych okoliczności, co naruszyło zasady prawdy obiektywnej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Tak, osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty, a organ jest zobowiązany do jego rozpatrzenia.

Uzasadnienie

Sąd powołał się na zmianę brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej od 4 października 2019 r., która rozszerzyła krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby zobowiązane do jej wnoszenia, a nie tylko te, które już ją ponoszą. Organ ma obowiązek orzec o zwolnieniu w decyzji ustalającej wysokość opłaty.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (20)

Główne

u.p.s. art. 61 § 1

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

kolejność obowiązanych do wnoszenia opłaty

u.p.s. art. 61 § 2

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

wysokość opłaty wnoszonej przez małżonka, zstępnych

u.p.s. art. 61 § 2d

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

ustalanie opłaty decyzją w przypadku odmowy zawarcia umowy

u.p.s. art. 64

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

możliwość zwolnienia z opłaty częściowo lub całkowicie

u.p.s. art. 103 § 2

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

zawarcie umowy ustalającej opłatę

Pomocnicze

p.p.s.a. art. 134 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 135

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

p.p.s.a. art. 145 § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

uchylenie decyzji w razie naruszenia prawa materialnego lub procesowego mającego wpływ na wynik sprawy

k.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

zasada prawdy obiektywnej

k.p.a. art. 15

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

zasada dwuinstancyjności

k.p.a. art. 75

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

obowiązek zbierania dowodów

k.p.a. art. 77 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia sprawy

k.p.a. art. 78 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

obowiązek udowodnienia okoliczności przez stronę

k.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

zasada swobodnej oceny dowodów

k.p.a. art. 107 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 107 § 3

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

wymogi uzasadnienia decyzji

k.p.a. art. 138 § 1

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

rozstrzygnięcia organu odwoławczego

p.u.s.a. art. 1 § 1

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.u.s.a. art. 1 § 2

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

p.p.s.a. art. 3 § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

zakres kontroli działalności administracji publicznej

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organy administracji nie rozpatrzyły wniosku skarżącego o zwolnienie z opłaty za pobyt matki w DPS, mimo że był on uprawniony do jego złożenia w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organy nie uwzględniły przy ustalaniu opłaty ogólnych możliwości finansowych skarżącego, ograniczając się jedynie do kryterium dochodowego. Organy naruszyły zasady postępowania administracyjnego, w tym zasadę prawdy obiektywnej i obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.

Godne uwagi sformułowania

nie sposób bowiem znaleźć racjonalnego i zgodnego z zasadą słuszności i sprawiedliwości uzasadnienia do tego, aby wszyscy podatnicy partycypowali w kosztach pobytu podopiecznego w domu pomocy społecznej z tej przyczyny, że osoby zobowiązane do pokrywania tych kosztów z uwagi na ciążący na nich obowiązek alimentacyjny, traktują wszystkie swoje wydatki (a więc nie tylko wydatki niezbędne) priorytetowo względem opłaty z tytułu pobytu osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży przy tym obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne, wobec czego to strona powinna przekazać organowi dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. W obecnym stanie prawnym z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Sąd w składzie orzekającym opowiada się za poglądem, że osoba obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji, na podstawie art. 153 p.p.s.a. związane będą oceną prawną przedstawioną w powyższych rozważaniach, a także wynikającymi z nich wskazaniami co do dalszego postępowania.

Skład orzekający

Bogusław Jażdżyk

przewodniczący

Grzegorz Klimek

sprawozdawca

Marzenna Glabas

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących ustalania opłat za pobyt w domach pomocy społecznej, możliwości zwolnienia z opłat dla osób zobowiązanych oraz konieczności uwzględniania szerszych możliwości finansowych zobowiązanych."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej wynikającej z ustawy o pomocy społecznej i może wymagać dostosowania do innych przepisów lub sytuacji faktycznych.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa dotyczy ważnego społecznie tematu pomocy osobom starszym i niepełnosprawnym oraz obciążeń finansowych spadających na rodziny. Pokazuje, jak ważne jest prawidłowe stosowanie przepisów i uwzględnianie indywidualnej sytuacji obywateli.

Czy musisz płacić za pobyt rodzica w DPS? Sąd wyjaśnia, kiedy można ubiegać się o zwolnienie z opłat.

Sektor

opieka społeczna

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
II SA/Ol 100/25 - Wyrok WSA w Olsztynie
Data orzeczenia
2025-04-10
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-02-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Sędziowie
Bogusław Jażdżyk /przewodniczący/
Grzegorz Klimek /sprawozdawca/
Marzenna Glabas
Symbol z opisem
6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art.134 par.1, art.135, art.145 par.1 pkt 1 lit. a) i c), art.153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 572
art.7, art.15, art.75, art.77 par.1, art.78 par.1, art.80, art.107 par.1 i par.3, art.138 par.1 pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 1283
art.61 ust.1-2, ust.2d, art.64, art.103 ust.2
Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas asesor WSA Grzegorz Klimek (spr.) Protokolant referent Natalia Stemplewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu opieki społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Decyzją z 23 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 – k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania R. K. (skarżący, strona) od decyzji z dnia 28 października 2024 r. wydanej z upoważnienia Wójta Gminy B. przez Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. (organ pierwszej instancji) ustalającej w pkt 1 R. K. opłatę za pobyt matki – H. K. w Domu Pomocy Społecznej w W. w następujących wysokościach:
w okresie od dnia 16.06.2023 r. do dnia 30.06.2023 r. w wysokości 424,81 zł,
w okresie od dnia 01.07.2023 r. do dnia 31.12.2023 r. w wysokości 849,63 zł miesięcznie,
w okresie od dnia 01.01.2024 r. do dnia 31.03.2024 r. w wysokości 688,63 zł miesięcznie,
od dnia 01.04.2024 r. w wysokości 1081,77 zł miesięcznie,
oraz w pkt 2 zobowiązać R. K. do wnoszenia ustalonej wysokości odpłatności w terminie do dnia 10-go każdego następującego po sobie miesiąca oraz uregulowanie zaległych za okres od dnia 16.06.2023 r. do dnia 31.10.2024 r. odpłatności za pobyt matki H. K. w Domu Pomocy Społecznej w W. w łącznej kwocie 15.160,87 zł – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:
Decyzją z dnia 23 października 2023 r. organ pierwszej instancji ustalił R. K. opłatę za pobyt matki – H. K. w Domu Pomocy Społecznej w W. w okresie od 16 czerwca 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. w wysokości 446,10 zł a w okresie od 1 lipca 2023 r. w wysokości 892,13 zł i odmówił zwolnienia z opłaty za pobyt matki ww. w Domu Pomocy Społecznej w W. Ww. decyzję w wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (decyzją z dnia 11 stycznia 2024 r.) uchyliło w całości oraz przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
Decyzją z dnia 28 października 2024 r. organ pierwszej instancji ustalił R. K. R. K. opłatę za pobyt matki – H. K. w Domu Pomocy Społecznej w W. w następujących wysokościach:
w okresie od dnia 16.06.2023 r. do dnia 30.06.2023 r. w wysokości 424,81 zł,
w okresie od dnia 01.07.2023 r. do dnia 31.12.2023 r. w wysokości 849,63 zł miesięcznie,
w okresie od dnia 01.01.2024 r. do dnia 31.03.2024 r. w wysokości 688,63 zł miesięcznie,
od dnia 01.04.2024 r. w wysokości 1081,77 zł miesięcznie,
oraz zobowiązał stronę do wnoszenia ustalonej wysokości odpłatności w terminie do dnia 10-go każdego następującego po sobie miesiąca oraz uregulowanie zaległych za okres od dnia 16.06.2023 r. do dnia 31.10.2024 r. odpłatności za pobyt matki H. K. w Domu Pomocy Społecznej w W. w łącznej kwocie 15.160,87 zł.
Od wymienionej wyżej decyzji w ustawowym terminie odwołał się R. K. Podał, iż decyzja rażąco narusza jego prawa, jest niesprawiedliwa. Zarzucił brak uwzględnienia rzeczywistych kosztów utrzymania rodziny, brak rzetelności i opieszałość w prowadzeniu postępowania oraz nieuzasadnione ignorowanie dowodów.
W uzasadnieniu decyzji z 23 grudnia 2024 r. Kolegium podniosło, że kwestie związane z kierowaniem, umieszczeniem osób wymagających opieki w domach pomocy społecznej oraz odpłatnością za pobyt w domu społecznej reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 – u.p.s.). Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a obowiązek wnoszenia opłaty przez konkretną osobę, czy osoby spośród kręgu podmiotów zobowiązanych na mocy art. 61 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.s. kreuje decyzja administracyjna o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej przewidziana w art. 59 ust. 1 u.p.s. lub umowa zawarta na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. Ustalając wysokość opłaty osoby zobowiązanej przy uwzględnieniu jej dochodów i możliwości organy administracji mają obowiązek zweryfikować wysokość dochodów i zasadność deklarowanych przez stronę wydatków oraz ustalić, które z wymienionych wydatków są wydatkami koniecznymi do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych osoby zobowiązanej. Nie sposób bowiem znaleźć racjonalnego i zgodnego z zasadą słuszności i sprawiedliwości uzasadnienia do tego, aby wszyscy podatnicy partycypowali w kosztach pobytu podopiecznego w domu pomocy społecznej z tej przyczyny, że osoby zobowiązane do pokrywania tych kosztów z uwagi na ciążący na nich obowiązek alimentacyjny, traktują wszystkie swoje wydatki (a więc nie tylko wydatki niezbędne) priorytetowo względem opłaty z tytułu pobytu osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży przy tym obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne, wobec czego to strona powinna przekazać organowi dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. Kolegium wskazało, że w sprawie ma zastosowanie art. 61 ust. 2d u.p.s., bowiem jak wynika z akt sprawy nie doszło do zawarcia umowy ustalającej opłatę R. K. za pobyt matki w domu pomocy społecznej, a ponadto został przeprowadzony wywiad środowiskowy. Z akt sprawy wynika natomiast, że R.K. prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe, w skład którego wchodzi on oraz jego żona. Rodzina utrzymuje się z emerytury R. K., która do dnia 31.03.2024 r. wynosiła 6.784,26 zł netto miesięcznie, a od dnia 01.04.2024 r. wynosi 7.570,54 zł netto miesięcznie. Tym samym R. K. - w oparciu o postanowienia art. 61 ust.2 pkt 2 ppkt b oraz ust. 2f u.p.s., może być zobowiązany do wnoszenia opłaty w maksymalnej wysokości 1.194,03 zł miesięcznie od dnia 16.06.2023 r. do dnia 31.03.2024 r. oraz w wysokości 1.378,16 zł miesięcznie od dnia 01.04.2024 r. Strona płaci alimenty na dwoje dzieci w wysokości 1400,00 zł. Zgodnie z powyższym, organ dokonał prawidłowej oceny wysokości dochodu oraz "możliwości" R.K. jako osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Kolegium dodało, że strona może ubiegać się o zwolnienie z ustalonej opłaty. Jest to jednak postępowanie odrębne od postępowania o ustalenie obowiązku ponoszenia opłaty i jej wysokości. Wobec tego podstawy zwolnienia z opłaty mogą być przedmiotem odpowiedniego postępowania, po ostatecznym ustalaniu wysokości opłaty i osób zobowiązanych do jej wnoszenia oraz złożeniu przez stronę wniosku.
W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na decyzję Kolegium skarżący zarzucił organom brak rzetelnej analizy materialnej i rodzinnej oraz pominięcie obciążenia go tragediami rodzinnymi i losowymi. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - p.p.s.a.) stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę wznowienia postępowania administracyjnego, lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kontrola legalności dotyczy decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej względem skarżącego jako zstępnego osoby skierowanej do domu pomocy społecznej.
Podstawę materialnoprawną obu wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:
1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.
W myśl art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:
1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:
a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.
Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.).
Skarżący wielokrotnie podnosił, że "nie stać go" na uiszczanie opłaty za pobyt jego matki w DPS. Skarżący wskazywał w powyższym zakresie, że trudna sytuacja materialno-bytowa (np. alimenty, upadłość konsumencka, spłacanie zobowiązań żony, kredyt ratalny, zagrożenie eksmisją) uzasadnia zastosowanie zwolnienia z opłaty.
Zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przepis ten przewiduje zatem możliwość zwolnienia zarówno osób wnoszących opłatę (a więc osób, których obowiązek został już ustalony), jak i osób obowiązanych do wnoszenia tej opłaty (a więc osób w stosunku do których nie wydana została jeszcze decyzja administracyjna). Należy bowiem zwrócić uwagę na zmianę brzmienia art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r., na mocy art. 1 pkt 8 lit. a) ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1690).
W obecnym stanie prawnym z opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Przepis ten w brzmieniu sprzed omawianej nowelizacji uprawniał do ubiegania się o uzyskanie zwolnienia z opłat jedynie osoby wnoszące opłatę. W wyniku zmiany brzmienia art. 64 ustawy pomocy społecznej prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się już nieaktualny. Rozszerzono zatem krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jak wynika z uzasadnienia projektu ww. ustawy zmieniającej (druk Sejmu RP VIII kadencji nr 3524 rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) skutkiem zmiany brzmienia art. 64 ustawy o pomocy społecznej jest poszerzenie możliwości zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących. Oznacza to, że strona obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22, oraz wyroki WSA: w Krakowie z dnia 22 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 169/24; w Bydgoszczy z dnia 19 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Bd 848/23; we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 265/23, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA).
Bezspornie skarżący w toku trwającego postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt jego matki w DPS był uprawniony do ubiegania się o zwolnienie z niej. Analiza akt administracyjnych wskazuje, że skarżący cały czas domagał się zwolnienia z opłaty wobec trudnej sytuacji materialnej, co wynika przede wszystkim z treści odwołania z 12.11.2023 r. (wskazał, że "wnosi o ponowne rozpatrzenie sprawy i dostosowanie jej do rzeczywistej sytuacji jego rodziny czyli zwolnienie go z jakichkolwiek kosztów za pobyt matki w DPS") oraz chociażby z treści oświadczenia stanowiącego załącznik do wywiadu środowiskowego, w którym wskazuje na swoje bankructwo i brak środków do życia.
Sąd w składzie orzekającym opowiada się za poglądem, że osoba obowiązana do wnoszenia opłaty może złożyć wniosek o zwolnienie z tej opłaty częściowo lub całkowicie w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. Organ jest wówczas zobowiązany do orzeczenia o zwolnieniu z opłat w decyzji ustającej ich wysokość (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2023 r., I OSK 318/22; z 12 lipca 2023 r., I OSK 1588/22 - CBOSA).
Złożenie wniosku w tym zakresie obligowało organy do jego rozpatrzenia. Nie ma bowiem po dniu 4 października 2019 r. podstaw do twierdzenia, że wniosek o zwolnienie z odpłatności powinien być rozpatrzony dopiero po uprawomocnieniu się decyzji określającej wysokość tej odpłatności (por. art. 64 u.p.s.). Podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia: 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 318/22 i 19 września 2023 r. sygn. akt I OSK 1865/21. Dodatkowo, przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej daną osobę, organy winny uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego/małżonka w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej (por. wyroki NSA z dnia 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1620/22 i z dnia 6 lutego 2024 r. sygn. akt I OSK 1152/22, CBOSA).
W tym stanie sprawy organ pierwszej instancji powinien rozstrzygnąć kwestię zwolnienia z opłaty w jednej decyzji, czego nie uczynił. Organy administracji publicznej winny kierować się zasadą prawdy obiektywnej co oznacza, że z urzędu powinny podejmować wszelkie działania zmierzające do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Dążąc do ustalenia prawdy obiektywnej ograny powinny zgromadzić - czy to z inicjatywy strony czy z urzędu - materiał dowodowy, który następnie w całokształcie powinny poddać pełnej ocenie z punktu widzenia przedmiotu (istoty) rozstrzyganej sprawy administracyjnej. Dokonane takiej oceny, aby można było uniknąć zarzutu dowolności przyjętych ustaleń faktycznych, musi zostać zobrazowane w treści uzasadnienia decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Te podstawowe zasady postępowania administracyjnego nie zostały w sprawie zachowane. Organ dokonał jedynie powierzchownej oceny wniosku skarżącego, uchylając się od oceny oświadczeń skarżącego oraz nie wyjaśniając wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Kolegium jako organ odwoławczy naruszyło także art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymując w mocy wadliwą decyzję organu pierwszej instancji. Zważyć należy, że rozstrzygnięcie organu odwoławczego jest co do zasady takim samym aktem stosowania prawa, jak rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Zgodnie bowiem z zasadą dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) każda sprawa administracyjna, jeżeli zawiśnie przed organem odwoławczym wymaga ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Zasada ta jest zrealizowana wtedy, gdy rozstrzygnięcia obu organów zostały poprzedzone przeprowadzeniem przez nie postępowania umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone, czyli postępowania merytorycznego w zakresie ustalenia stanu faktycznego, zebrania i oceny dowodów, przeanalizowania wszystkich argumentów i żądań strony oraz poczynienia rozważań prawnych stosownych dla rozstrzygnięcia, a wszystko to powinno znaleźć dodatkowo odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Działanie organu II instancji nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym.
W konsekwencji w sprawie dokonano wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2 oraz art. 64 u.p.s., jak również doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji, na podstawie art. 153 p.p.s.a. związane będą oceną prawną przedstawioną w powyższych rozważaniach, a także wynikającymi z nich wskazaniami co do dalszego postępowania. W szczególności obowiązkiem organu pierwszej instancji będzie wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty nie tylko z uwzględnieniem kryterium dochodowego (aktualnego), ale również wysokości dochodów i możliwości skarżącego, jak też rozpatrzenie jego wniosku o zwolnienie z opłaty.
Z tego powodu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak sentencji wyroku.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI